Himalayalar'daki Yapılaşma Patlaması En Az 300 Bin Kişiyi Olası Afet Bölgelerine Sürüklüyor

11 dakikalık okuma
Himalayan Building Boom Puts at Least 300,000 People in Potential Disaster Zones

Dağ sellerinin vurabileceği bölgelerde yapılaşma artıyor

Bir araştırmaya göre Nepal'in kuzeyinde, Tibet'in güneydoğusunda ve Hindistan'ın Uttarakhand eyaletinin bir bölümünde en az 300 bin kişi olası afet bölgelerinde yaşıyor. Araştırma, buzul göllerinden kaynaklanan sellerin tehdit ettiği yerlerde yapılaşmanın en hızlı şekilde arttığını ortaya koydu.

İçindekiler
  1. Dağ sellerinin vurabileceği bölgelerde yapılaşma artıyor
  2. Araştırmacılar tehlikeyi nasıl haritalandırdı?
  3. Nehir vadilerinde art arda yaşanan kayıplar
  4. Toparlanmanın bedeli evlere, tarlalara ve işletmelere yansıyor
  5. Turizm işletmeleri hem hasar hem rezervasyon kaybıyla karşı karşıya
  6. Hidroelektrik yatırımları değerli varlıkları riskli vadilerde yoğunlaştırıyor
  7. Toplulukları dağıtmadan daha güvenli arazi bulmak
  8. Nehir kıyısı kuralları uygulama sınavıyla karşı karşıya
  9. Tekrarlanan afetler ekonomik yükü büyütüyor
  10. Öne Çıkanlar

Scientific Reports'ta yayımlanan ve hakem değerlendirmesinden geçen araştırmada, yüksek riskli olarak sınıflandırılan bölgelerde yapılaşmış alanın 2016-2023 arasında yaklaşık yüzde 45 büyüdüğü belirlendi. Buzul gölü taşkınlarına maruz bölgelerde ise yapılaşma neredeyse yüzde 78 arttı. Bu, söz konusu göl taşkını bölgelerindeki yapılaşmanın incelenen daha geniş risk alanının genelinden yaklaşık 1,7 kat hızlı büyüdüğü anlamına geliyor.

Britanya, Nepal ve Hindistan'dan dokuz araştırmacı, nehirlerin aşağı yönünde 50 kilometreye kadar uzanan koridorları ve yaklaşık 1.360 buzul gölünün çevresindeki alanları inceledi. Bulgular, Himalaya vadilerini yeniden şekillendiren iki baskıyı bir araya getiriyor: giderek istikrarsızlaşan dağlar ve bu dağların aşağısında yoğunlaşan konutlar, oteller, yollar ve enerji santralleri.

Araştırma sınırlı bir bölgeyi kapsıyor. Komşu vadilerde de benzer tehlikeler bulunduğundan, Himalayalar genelinde risk altındaki kişi sayısı çok daha yüksek olabilir.

Araştırmanın başyazarı ve Leeds Üniversitesi'nde buzulbilimci olan C Scott Watson, yapılaşmaya ilişkin kararların uzun vadeli sonuçlar doğuracağını söyledi:

Nehir vadileri giderek daha fazla nüfuslandıkça, bugün alınan kalkınma kararları afet riskini onlarca yıl boyunca şekillendirecek.

Bu kararların sonuçları, 26 Ağustos'taki Bhotekoshi-Trishuli felaketinin yerleşimleri yıkıp hidroelektrik tesislerini gömdüğü Nepal'de şimdiden toparlanma sürecini etkiliyor. Yetkililer şimdi, afetzedelerin işlerine, tarlalarına ve topluluklarına erişimlerini kaybetmeden yeniden yerleşebilecekleri arazi bulma gibi zorlu bir görevle karşı karşıya.

Reklam

Araştırmacılar tehlikeyi nasıl haritalandırdı?

Araştırmada, nehir ya da buzul gölü yüzeyinin dikey olarak 50 metre yakınında bulunan binalar sayıldı. Dikey mesafe, birinin binadan kıyıya yürüyerek kat edeceği mesafeyi değil, su seviyesinin üzerindeki yüksekliği ifade ediyor.

Nehirden oldukça uzakta bulunan bir ev yine de sel suyunun ulaşabileceği alçak bir zeminde olabilir. Buna karşılık, dik bir yamaçta nehre yakın bir bina su seviyesinden çok daha yüksekte bulunabilir. Her vadinin şekli, suyun, çamurun ve kaya parçalarının hangi güzergâhlardan ilerleyebileceğini belirlemeye yardımcı oluyor.

Nepal'in Rasuwa bölgesinde yaşayanlar, ağustos ayındaki afet sırasında su seviyesinin bazı yerlerde 70 metreye kadar yükseldiğini söyledi. Kıyılardan daha uzaktaki binalar da su altında kaldı ve enkazla gömüldü. Bu anlatımlar, daha güvenli alanlar belirlenirken planlamacıların aşırı sel seviyelerini ve tortu hareketini de incelemesi gerektiğini gösteriyor.

Buzul gölü taşkınları, eriyen buzlarla beslenen bir gölden suyun aniden boşalmasıyla meydana geliyor. Kaya ya da buz kütlesinin çökmesi de vadiye malzeme taşıyarak aşağı yönde yıkıcı bir dalga oluşturabiliyor. Nepal, 1940'tan bu yana yaklaşık 30 buzul gölü taşkını kayda geçirdi.

Bilim insanları Himalaya bölgesinin küresel ortalamanın yaklaşık iki katı hızla ısındığını belirtiyor. Buzulların, karın ve kalıcı donmuş zeminin erimesi yamaçları zayıflatabiliyor; daha sıcak koşullar da yağışların daha önce kar olarak düştüğü yüksekliklerde yağmura dönüşmesine yol açıyor. Depremler de istikrarsızlığın bir başka kaynağını oluşturuyor.

Nehir vadilerinde art arda yaşanan kayıplar

26 Ağustos'taki afet, bir buzulun ve altındaki kayaların vadiye çökmesinin ardından yaşandı. Yaklaşık 30 fit yüksekliğinde olduğu belirtilen dalgalar suyu, buzu ve kaya parçalarını aşağı taşıyarak köprüleri sürükledi ve Trishuli Nehri boyunca 12 hidroelektrik santralini gömdü.

Yaklaşık 1.400 kişinin cenazesinin bulunduğu bildirilirken 5.000'den fazla kişiden haber alınamadı. Nepal ordusundan Tuğgeneral Subas Jung Thapa, eylül başında ölü ya da kayıp 121 kişinin hidroelektrik tesislerinde mahsur kaldığını söyledi.

Yapılaşma ve afetler birkaç yıla yayılan bir süreç oluşturuyor:

  • 2016-2023: Araştırmanın yüksek riskli bölgelerindeki yapılaşmış alan yaklaşık yüzde 45, buzul gölü taşkınlarının tehdit ettiği bölgelerde ise neredeyse yüzde 78 arttı.
  • Ağustos 2025: Uttarakhand'ın Dharali bölgesindeki enkaz akışı 56'dan fazla otel, restoran ve pansiyonu gömdü.
  • 26 Ağustos: Bhotekoshi-Trishuli felaketi Nepal'deki yerleşim alanlarını ve hidroelektrik tesislerini harap etti.
  • 11 Ekim: Budhi Gandaki boyunca yaşanan sel 200 eve zarar verdi, beş köprüyü sürükledi ve beş kişiyi kayıp bıraktı.
  • 12 Ekim: Uttarakhand yeni taşkın ovası imar kurallarını onayladı.

Dağlık bölgelerde ulaşım da başka aksaklıklarla karşılaştı. Nepal Göçmenlik Dairesi, beklenen kar fırtınaları ve çığlar nedeniyle 29-31 Ekim 2026 için ekim ayında yürüyüşlere ara verilmesini istedi ve kısıtlı trekking bölgeleri için yeni izinleri askıya aldı.

Reklam

Toparlanmanın bedeli evlere, tarlalara ve işletmelere yansıyor

Nepal Ulusal Planlama Komisyonu, Bhotekoshi-Trishuli sellerinden kaynaklanan özel sektör kayıplarını 79,17 milyar Nepal rupisi olarak hesapladı. Ön değerlendirmede hane halklarının kayıpları yaklaşık 69 milyar rupi, işletmelerin kayıpları ise 9,69 milyar rupi olarak sıralandı.

Zararın büyük bir bölümünü arazi kayıpları oluşturdu. Değerlendirmede, 3.610 aileye ait 507,97 hektarlık alanda 35,44 milyar rupi tutarında kayıp kaydedildi. Konut arazilerindeki hasar 13,26 milyar rupi, yıkılan ya da zarar gören evlerin değeri ise 11,95 milyar rupi olarak hesaplandı.

Komisyonun 15 yerel yönetim düzeyinde 58 saha ekibiyle yürüttüğü dijital araştırmada Dhading, Gorkha, Nuwakot ve Rasuwa'da afetten etkilenen 6.817 aile, 32.872 kişi ve 499 işletme belirlendi. Araştırmada 2.989 evin tamamen hasar gördüğü sayıldı. Ulusal Afet Riskini Azaltma ve Yönetim Kurumunun ön bilançosu ise 8.317 evin yıkıldığını ve 15 yerel yönetim biriminde yaklaşık 1,6 milyon kişinin doğrudan etkilendiğini kaydetti. Bu rakamlar, komisyonun araştırma toplamlarından çok daha geniş bir tablo ortaya koyuyor.

2.951 ailenin ekinleri zarar gördü; kayıplar 232 milyon rupiyi aştı. Değeri 1,24 milyar rupi olan araçlar da tahrip oldu ya da hasar gördü ve 1.100'den fazla haneyi etkiledi.

Dolayısıyla bir çiftçi ailesi için toparlanma, çatıyı onarmaktan ibaret değil. Erozyona uğrayan arazi geçim kaynağını ortadan kaldırabilir; kaybedilen bir araç ya da bozulan bir yol da pazarlara, okullara ve sağlık hizmetlerine erişimi kesebilir.

Turizm işletmeleri hem hasar hem rezervasyon kaybıyla karşı karşıya

Annapurna trekking bölgesine açılan başlıca kapılardan Pokhara, son otuz yılda önemli ölçüde büyüdü. Seti Gandaki şehrin içinden geçiyor. Belediye Başkanı Dhana Raj Acharya, daha fazla mesafe bırakılmasını zorunlu kılan kurallara rağmen bazı eski binaların nehir kıyısından yalnızca beş metre uzakta bulunduğunu söyledi.

Acharya, yerleşik binaları ve sakinlerini taşımanın güçlüğünü şöyle anlattı:

Onları nereye ve nasıl taşıyacağımız asıl mesele.

Daha kuzeyde, trekking yapanlara hizmet veren yerleşimler de nehirler boyunca büyüdü. Pansiyon işletmecisi Phurpa Chhiring Lama, normalde tüm odalarının dolu olacağı bir dönemde 20 odasından yalnızca beşinin dolu olduğunu söyledi. Bu, trekking sezonunun en yoğun dönemindeki olağan tam doluluk oranı yerine yüzde 25 doluluk anlamına geliyor.

Pokhara Otelciler Birliği Başkanı Laxman Subedi, turizm işletmelerinin doğru planlama yapılmadan büyüdüğünü kabul etti. Birliğin yatırımcılar ve işletmeciler arasında farkındalık oluşturmaya çalıştığını belirtti:

Afet vurduğunda artık çok geç olur.

Dharali, tekrarlanan afetlerin turizm ekonomisini nasıl yıpratabildiğini gösteriyor. 2018 ve 2019'daki seller burada 22 evi ve 24 oteli yıktı. Ardından, Ağustos 2025'teki enkaz akışı 56'dan fazla turizm işletmesini gömdü; yollar, köprüler ve elma bahçeleri de zarar gördü. Sakinler hem binalarını hem de toparlanmak için ihtiyaç duydukları tarımsal geliri ve ziyaretçilerden elde ettikleri kazancı kaybetti.

Reklam

Hidroelektrik yatırımları değerli varlıkları riskli vadilerde yoğunlaştırıyor

Trishuli havzasında, ağustos ayındaki afette gömülen 12 proje de dahil olmak üzere 36 hidroelektrik projesi bulunuyor. Elektrik üretimi suyun gücünden yararlanmayı sağlarken çalışanları, tünelleri, yolları ve pahalı makineleri yıkıcı sellerin taşıyabileceği vadilerde topluyor.

İnşaatı devam eden Upper Trishuli-1'in maliyeti yarım milyar ABD dolarını aştı. Dünya Bankası Grubu'nun iki kuruluşu projeye kredi ve sermaye olarak yaklaşık 300 milyon dolar sağlarken Asya Kalkınma Bankası 60 milyon dolarlık kredi verdi.

Dünya Bankası, projenin tasarımında 2018'de mevcut olan veriler kullanılarak yapılan sel ve heyelan değerlendirmelerinin dikkate alındığını söyledi. Banka, ağustos afetine ilişkin yeni bilgilerin risk değerlendirmesi, izleme, uyarılar ve acil müdahale konularının ele alınmasına katkıda bulunacağını belirtti.

2024'te projeyi ziyaret eden bağımsız uzmanlar, iklim direnci değerlendirmesinin bulunmamasını önemli bir eksiklik olarak belirledi. Nehirleri savunan Parineeta Dandekar da aynı nehir boyunca çok sayıda projenin birleşik afet risklerinin değerlendirmelerde yeterince incelenip incelenmediğini sorguladı.

Nepal Bilim ve Teknoloji Akademisi'nde hidroelektrik mühendisi olan Dipak Gyawali, çökmeye yol açan güçlerin inşaat patlatmalarını gölgede bıraktığını savundu. Bununla birlikte, çok sayıda projenin yoğunlaştığı bölgelerdeki risklerin daha yakından incelenmesi gerektiğini söyledi:

Bu riskler gerektiği gibi incelenmeli ve değerlendirilmelidir. Ne yazık ki böyle yapılmadı.

Sorun Nepal'le sınırlı değil. Çin ve Hindistan Himalayalar'da 68 büyük baraj inşa etti, 101 barajın daha yapılması planlanıyor. Çin'in Tibet'teki büyük hidroelektrik projesinin maliyetinin 170 milyar dolar, sağlayacağı elektriğin ise 300 milyon kişi için yeterli olacağı tahmin ediliyor. Bu da bütün nehir sistemlerinin güvenliğini, kilometrelerce aşağıda yaşayan nüfusları etkileyen bir mesele hâline getiriyor.

Toplulukları dağıtmadan daha güvenli arazi bulmak

Nepal yetkilileri güvensiz olduğu düşünülen yerleşimleri haritalandırıyor; yeniden inşa ana planı ve Afet Sonrası İhtiyaç Değerlendirmesi hazırlıyor. Bu değerlendirmenin, konutlar, hizmetler, altyapı ve diğer sektörlerde hasarı, gelir kaybını ve toparlanma için gereken kaynakları ölçmesi amaçlanıyor.

Ağustos selinde Rasuwa, Nuwakot ve Dhading'de yaklaşık 15 yerleşim yeri yıkıldı. Yer değiştirme değerlendirmesi sırasında kurtarılan 3.948 kişi dört bölgedeki ve Katmandu'daki geçici barınma merkezlerinde kalıyordu.

Khalte, gerçekten daha güvenli arazi bulmanın zorluğunu gözler önüne seriyor. Uttargaya Kırsal Belediyesi Başkanı Madhav Prasad Aryal, bölgede 2015 depreminden sonra hâlâ taşınmayı bekleyenler de dahil yaklaşık 300 hanenin bulunduğunu söyledi. Taşınmaları planlanan Tallopahire'nin kendisi de kısmen selde sürüklendi.

Eski başbakan Baburam Bhattarai, yer değiştirme planlarının geçim kaynaklarına erişimi ve topluluk bağlarını koruması gerektiğini savundu. Dağ sakinlerinin yüzlerce kilometre uzağa gönderilmesi yerine yakındaki daha güvenli yerleri tercih etti:

Risk altındaki yerleşimlerin taşınabileceği dağlardaki küçük vadiler ve tepelerdeki yüksek kesimler gibi daha güvenli alanlar yakınlarda belirlenmeli.

Nepal bu konuda geçmiş deneyimlerinden yararlanabilir. 2015 depreminden sonra Laprak köyünün Gupsipakha'ya taşınması için 602 ev inşa edildi. Eski Yeniden Yapılanma Kurumu Başkanı Sushil Gyewali, yaklaşık 300 yerleşimin değerlendirildiğini ve 64'ünün risk altında olduğunun belirlendiğini söyledi. Bunlardan 46'sı bütünleşik yerleşim olarak geliştirildi, 19'unda ise koruyucu önlemler alındı.

Hükümet, etkilenen bölgelerin içinde daha güvenli araziler bulmayı ve başka bölgelere taşınma olasılığını değerlendiriyor. Taşınma yerleri, finansman düzenlemeleri ve ailelere inşaat hibesi mi yoksa devlet yapımı konut mu verileceği henüz kesinleşmedi.

Reklam

Nehir kıyısı kuralları uygulama sınavıyla karşı karşıya

Nepal'in afet kurumu, Rasuwa-Bhotekoshi koridoru boyunca nehir kıyılarının 15 metre yakınındaki yerleşimlerin yasaklanacağını ve benzer kısıtlamaların diğer koridorlarda da planlandığını belirtiyor.

Nehir kıyısı yapılaşma sınırı, inşaat ile nehir arasındaki yatay mesafeyi düzenliyor. Sel planlamasında su seviyesinden yükseklik, istikrarsız yamaçlar ve enkazın ulaşabileceği mesafe de hesaba katılmalı. Sakinlerin suyun 70 metre yükseldiğine ilişkin anlatımları, yetkililerin dikkate alması gereken boyutu gösteriyor.

Şehir planlama uzmanı ve Nepal Üniversitesi kayıt memuru Surya Raj Acharya, nehir kenarındaki erişilebilir ve görece düz arazilerin yolları, otelleri, pazar yerlerini ve hidroelektrik projelerini çektiğini söyledi. Kırılgan dağ ortamının daha sıkı planlama gerektirdiğini, mevcut kuralların ise zayıf kaldığını ve yeterince uygulanmadığını savundu.

Uttarakhand kabinesinin 12 Ekim'deki kararı; taşkın ovasındaki yapılaşmayı düzenlemeyi, insanları ve altyapıyı korumayı ve sel sularının doğal akışını sürdürmeyi amaçlayan kuralları onayladı. Aktivist Anoop Nautiyal, kısıtlamaların kâğıt üzerinde zaten bulunduğunu ancak uygulamada aşıldığını söyledi.

Tribhuvan Üniversitesi Afet Çalışmaları Merkezi Direktörü Basanta Raj Adhikari, sigorta amacıyla bölgelerin risk seviyelerine göre sınıflandırılmasını önerdi. Daha güvenli yerlerdeki evler için daha iyi koruma sağlanması, ailelere ve müteahhitlere daha tehlikeli alanlardan kaçınmaları için mali gerekçe sunabilir.

Tekrarlanan afetler ekonomik yükü büyütüyor

Himachal Pradesh'in 2025-26 Ekonomik Araştırması, dört yılda afetlerden kaynaklanan kayıpların yaklaşık 460 milyar Hindistan rupisine ulaştığını kaydetti. Eyaletin 2025 Afet Sonrası İhtiyaç Değerlendirmesi'nde doğrulanmış 62 binden fazla hasar kaydı yer aldı.

Thunag'da 2026'da yapılan bir araştırma, Haziran ve Temmuz 2025 sellerinin doğrudan kayıplarını 62 milyon ila 78 milyon Hindistan rupisi olarak tahmin etti. Afette 38 ev ve 14 dükkân yıkıldı, 61 ev daha zarar gördü ve 63 büyükbaş hayvan öldü.

Madras Hindistan Teknoloji Enstitüsünün Himalayalar'daki 109 bölgeyi kapsayan değerlendirmesi, en tehlikeli yer ile en az dirençli topluluğun neden farklı yerlerde olabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor. Tehlike, yani zarar verici olayların tehdidi bakımından Shimla ilk sırada yer aldı. Kırılganlık, yani insanların zarara uğrama yatkınlığı bakımından Dhalai ilk sırada geldi. Tehlike, kırılganlık ve maruziyet birlikte değerlendirildiğinde ise Darjeeling ilk sırada yer aldı.

Hindistan'ın risk azaltma programları, 15 eyalette heyelan riskini azaltmak için 10 milyar Hindistan rupisi ve Himachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim ile Arunachal Pradesh'te buzul gölü taşkınlarının riskini azaltmak için 1,5 milyar rupi içeriyor. 16. Mali Komisyon, 2026-27 ile 2030-31 dönemi için eyaletlerin afet riskini azaltma fonlarına 408,8 milyar rupi ayrılmasını tavsiye etti.

Enerji, Çevre ve Su Konseyi'nden Shreya Wadhawan, hasarlı bir yolun bir yerleşimin sağlık hizmetlerine, okullara ve pazarlara erişimini nasıl kesebileceğini anlattı. Colorado Üniversitesinde dağ coğrafyacısı olan Alton Byers ise yapılaşma araştırmasının daha etkili erken uyarı sistemleri ve önlemlerin geliştirilmesine katkı sağlaması gerektiğini söyledi.

Asıl zorluk, bu önlemleri birbiriyle ilişkilendirmek: selden önce insanları uyarmak, yeni binaları selin olası güzergâhından uzak tutmak ve ailelerin hem güvende kalıp hem geçimlerini sağlayabilecekleri yerlerde yeniden inşa etmek.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • İncelenen Himalaya bölgesindeki olası afet alanlarında en az 300 bin kişi yaşıyor.
  • Yapılaşmış alan 2016-2023 arasında yaklaşık yüzde 45, buzul gölü taşkınlarının tehdit ettiği bölgelerde ise neredeyse yüzde 78 büyüdü.
  • Nepal'in ön değerlendirmesinde Bhotekoshi-Trishuli felaketinden kaynaklanan özel sektör kayıpları 79,17 milyar Nepal rupisi olarak hesaplandı.
  • Turizm işletmeleri, çiftlikler, evler ve hidroelektrik tesisleri seller, enkaz ve ulaşımın aksamasıyla bağlantılı risklerle karşı karşıya.
  • Nepal taşınma planları ve nehir kıyısı kısıtlamaları hazırlıyor; Uttarakhand 12 Ekim'de yeni taşkın ovası imar kurallarını onayladı.
  • Daha güvenli yeniden inşa için aşırı sel seviyeleri, geçim kaynakları, topluluk bağları ve yapılaşma kurallarının uygulanması dikkate alınmalı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir