Semerkant görüşmelerinde ABD’nin bölge açılımının odağında iş dünyası var
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, 19 Ekim’de Semerkant’ta milyarlarca dolar değerinde olabilecek anlaşmaların görüşüldüğünü söyledi. Görüşmelere yaklaşık 300 Amerikan şirketinin temsilcileri ile Özbekistan ve Orta Asya’daki komşu ülkeler katıldı. Ticari açılım, ABD-Özbekistan Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nun ilk toplantısı ve Özbekistan’ın barışçıl uzay keşfine yönelik Artemis Anlaşmaları’na katılımıyla aynı döneme denk geldi.
İçindekiler
- Semerkant görüşmelerinde ABD’nin bölge açılımının odağında iş dünyası var
- İş dünyasından heyetin gündemi
- Kritik mineraller neden öncelikli?
- Özbekistan’ın üretim hedefleri planların ölçeğini gösteriyor
- Yeni diyalog ve uzay anlaşması
- Bölgesel toplantılar nasıl bir araya geliyor?
- Önceki taahhütler bir ölçüt sunuyor
- Taraf seçmeden daha fazla ortak
- Yatırım engelleri ve insan hakları tartışması
- Öne Çıkanlar
18 Ekim akşamı şehre gelen Rubio, Özbekistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı Saida Mirziyoyeva ile birlikte Registan Meydanı’nda görüntülendi. Semerkant’ın yüzyıllar boyunca dünya ticaretinin kavşak noktalarından biri olmasını, ABD’nin bölgede daha büyük bir ekonomik varlık göstermesi için başlangıç noktası olarak nitelendirdi.
Dışişleri Bakanı, yatırım forumunun ardından duyurular yapılacağını söyledi. Açıklama yaptığı sırada anlaşmaların ayrıntıları, nihai değerleri ve uygulama takvimleri henüz paylaşılmamıştı. Özbekistan’ın uzay çerçevesini imzalaması tamamlanmış bir diplomatik adımdı; önerilen ticari paket ise görüşülmeye devam ediyordu.
Rubio, ziyaretten Özbekistan’ın ne bekleyebileceğini açıklarken görüşmelerin iş anlaşmalarına ilişkin duyurularla sonuçlanacağına inandığını söyledi.
Sanırım duyuracağımız somut anlaşmalar olacak.
Ziyaret, madenler, enerji, ulaştırma, dijital teknoloji, tarım, eğitim ve finans gibi çeşitli alanlarda diplomasiyi ve iş dünyasını bir araya getirdi. Özbekistan için fırsat, ülke içindeki kalkınmayı destekleyecek sermaye ve teknolojiyi çekmek. Washington içinse görüşmeler, yeni müşterilere ve Amerikan sanayisinin ihtiyaç duyduğu malzemeler için ek tedarikçilere erişim imkânı sunuyor.
İş dünyasından heyetin gündemi
Rubio, Semerkant’ta yaklaşık 300 Amerikan şirketinin temsil edildiğini söyledi. Dışişleri Bakanlığı daha önce 200’den fazla iş dünyası liderinden oluşan bir heyetten söz etmişti. Rakamlar, şirketleri ve kişileri saymaları bakımından farklılık gösterse de ticaret heyetinin ölçeğini ortaya koyuyor.
Özbekistan Yatırım, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, 19 Ekim için altı oturum planlandığını açıkladı: dijital teknolojiler; eğitim ve sağlık hizmetleri; maden kaynakları; enerji ve ulaştırma; tarım ve tekstil; finans ve yatırım. Şirketler arasındaki toplantılar ve kamu kurumlarıyla yapılacak görüşmelerde tek tek projelerin, finansmanın ve projelerin hayata geçirilmesi için gereken koşulların ele alınması amaçlandı.
Programda Özbekistan-ABD İş ve Yatırım Konseyi’nin ikinci toplantısı da yer aldı. Saida Mirziyoyeva ile ABD’nin Orta Asya özel başkanlık temsilcisi Sergio Gor’un eş başkanlık yaptığı konsey, yatırım ve ticari ortaklıkları geliştirmek amacıyla kuruldu.
Rubio’nun programında Özbekistan Dışişleri Bakanı Bahtiyor Saidov ile görüşmeler, belge imza töreni ve Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile toplantı ve akşam yemeği vardı. Yöneticilerin aynı programa katılması, şirketlere ticari planlarını daha geniş ilişkilerden sorumlu yetkililerle birlikte ele alma fırsatı sundu.
Kritik mineraller neden öncelikli?
Kritik mineraller, Rubio’nun görüşmelerinde öne çıkan başlıklardan biri oldu. Bunlar, özellikle güvenilir tedariki zor olduğunda hükümetlerin ekonomileri ve sanayileri için vazgeçilmez gördüğü malzemeler. Pek çok teknolojide kullanılan özel bir grup olan nadir toprak elementleri de bu geniş kapsamlı tartışmanın parçası.
Rubio, ülkelerin tek bir tedarikçiye aşırı bağımlı olmaktan kaçınması gerektiğini savundu. ABD’nin Özbekistan’la maden yataklarının ve işleme kapasitesinin geliştirilmesi konusunda iş birliği olanaklarını araştırmak istediğini söyledi; tedarik kaynaklarını çeşitlendirmenin uluslararası düzeyde ortak bir çıkar olduğunu belirtti.
Özbekistan ve komşuları, kaynaklarını geliştirmek için yatırım ve teknoloji arayışında. Washington ise bu malzemelere bağımlı sanayiler için ek tedarik güzergâhları istiyor. Önerilen iş birliğinin önemli bir parçası da işleme faaliyetleri: çıkarılan malzemeyi üreticilerin kullanabileceği biçimlere dönüştürerek maden sahasının ötesinde sanayi faaliyeti yaratıyor.
Görüşmeler, Saidov ile ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Christopher Landau’nun kritik mineraller ve nadir toprak elementlerinde tedarik zinciri güvenliği konusunda imzaladığı 4 Şubat tarihli mutabakat zaptına dayanıyor. Anlaşma madencilik ve işleme faaliyetlerini kapsıyordu. Aynı ayın ilerleyen günlerinde ABD Uluslararası Kalkınma Finans Kurumu, projeler geliştirmek üzere ortak bir holding şirketi kurulması önerisi de dahil olmak üzere, Özbekistan’la bir yatırım çerçevesine ilişkin ön ticari şartları imzaladı.
Özbekistan’ın üretim hedefleri planların ölçeğini gösteriyor
ABD Uluslararası Ticaret İdaresi’ne atfedilen verilere göre Özbekistan, yıllık bakır üretimini 2024’teki 150 bin tondan 2030’a kadar 500 bin tona çıkarmayı hedefliyor. Bu hedefe ulaşılması, bakır üretiminin yaklaşık 3,3 katına çıkarak yılda 350 bin ton artması anlamına gelecek.
Uranyum üretiminin 2024’teki 3 bin 800 tondan 2030’a kadar 10 bin tona, yani önceki seviyenin yaklaşık 2,6 katına çıkarılması hedefleniyor. Ülkenin 2030 için belirlediği diğer hedefler arasında yılda 155 ton altın ve 500 ton gümüş üretimi bulunuyor.
Uluslararası Ticaret İdaresi, kanıtlanmış bakır rezervleri bakımından Özbekistan’ı dünyada 11. sırada gösteriyor. Ülkenin daha geniş kaynak tabanında lityum, tungsten, grafit ve molibden de yer alıyor. Özbekistan, madencilikten işlemeye ve ileri üretime kadar sektördeki faaliyetleri geliştirmek amacıyla 2024’te UzTMC olarak bilinen Özbekistan Teknolojik Metaller Kompleksi’ni kurdu.
Bu planlar, Semerkant görüşmelerine somut bir sanayi çerçevesi kazandırıyor. Özbekistan madencilik ve işleme sektörünü büyütmeye çalışırken Amerikalı yetkililer stratejik malzemeler için ek kaynaklar arıyor. Bu ortak çıkarı üretime dönüştürmek için finansman, ekipman, altyapı ve işleyebilir ticari ortaklıklar gerekiyor.
Yeni diyalog ve uzay anlaşması
Saidov ve Rubio, 19 Ekim’de Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nun ilk toplantısını yaptı. Saidov, görüşmelerde iki ülkenin liderleri arasında varılan anlaşmaların uygulanmasına ve ticaret, yatırım, enerji, kritik mineraller ve ileri teknolojilerde iş birliğinin genişletilmesine odaklanıldığını söyledi.
Eğitim, kültürel değişim ve güvenlik de gündemdeydi. Rubio, C5+1 platformu üzerinden yürütülen iş birliğinin yanı sıra altyapı ve uzay iş birliğinin de ele alınan konular arasında olduğunu belirtti.
İkili görüşmelerin ardından Saidov, Özbekistan’ın çerçeveye katılan 77. ülke olarak Artemis Anlaşmaları’na dahil olduğunu duyurdu. 2020’de oluşturulan anlaşmalar, şeffaflık, bilimsel bilgilerin paylaşılması ve görevler arasında müdahalenin azaltılması da dahil olmak üzere, barışçıl sivil uzay keşfine yönelik bağlayıcı olmayan ilkeleri belirliyor.
Saidov, katılımın NASA ve diğer katılımcı uzay ajanslarıyla iş birliği, Özbek uzmanlara eğitim ve uzay teknolojilerine erişim imkânı sağlayacağını söyledi. Dolayısıyla Özbekistan için uygulamadaki öncelik, Ay, Mars ve diğer gök cisimlerinin keşfini kapsayan uluslararası bir çerçeveye katılımın yanı sıra uzmanlık ve kurumsal bağları geliştirmek.
Bölgesel toplantılar nasıl bir araya geliyor?
Rubio, C5+1 kapsamında Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan dışişleri bakanlarıyla görüştü. Ad, beş Orta Asya ülkesi ile ABD’yi ifade ediyor. Gündemde ekonomik iş birliği, ticaret, yatırım, enerji güvenliği ve daha geniş kapsamlı bölgesel güvenlik konuları vardı.
Semerkant programında bölgesel toplantılar ikili görüşmelerle bir araya getirildi. Tacikistan Dışişleri Bakanı Sirojiddin Muhriddin’in de Rubio ile görüşmesi planlanırken ABD Dışişleri Bakanı, ekonomik ve güvenlik iş birliğini ele almak üzere Kazak mevkidaşıyla bir araya geldi.
Son toplantılar, ortaklığın gelişimindeki birkaç aşamanın ardından geldi:
- Eylül ve Kasım 2015: C5+1 formatı şekillenirken ABD ve Orta Asya dışişleri bakanları New York ve Semerkant’ta bir araya geldi.
- Eylül 2023: Başkanlar düzeyindeki ilk toplantı New York’ta yapıldı ve daha geniş kapsamlı bir iş dünyası ve maden gündeminin oluşturulmasına katkı sağladı.
- Şubat 2024: Kritik Mineraller Diyaloğu başladı.
- Kasım 2025: Başkan Donald Trump, Orta Asya’nın beş cumhurbaşkanını Washington’da ağırladı ve burada büyük ticari paketler duyuruldu.
- 18 ve 19 Ekim: Rubio Semerkant’a geldi, bölge bakanlarıyla görüştü ve Özbekistan’la Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nun ilk toplantısını yaptı.
Orta Asya hükümetleri, 2018’de bölge liderlerinin yaptığı toplantıyla başlayarak kendi istişare süreçlerini de geliştirdi. Ulaştırma ve enerji alanlarındaki iş birliği yabancı yatırımcılar açısından önemli; çünkü projeler çoğu zaman ulusal sınırları aşan bağlantılara bağlı.
Önceki taahhütler bir ölçüt sunuyor
Kasım 2025’te Beyaz Saray’da düzenlenen zirve, Semerkant ziyaretinin ardındaki ticari hedeflerin ölçeğine ilişkin bir ölçüt sunuyor. ABD Ticaret Bakanlığı’nın paketinin 25 milyar doları aştığı belirtilirken Trump’ın duyurularının da 130 milyar doları geçtiği ifade edildi. İki toplamın hangi kapsamları içerdiği açıklanmadı.
Paket, uygulamanın farklı aşamalarındaki kesin siparişler ile ön taahhütleri içeriyordu. Havacılık önemli bir bileşendi: Özbekistan Havayolları sekiz Boeing 787 uçağı daha sipariş ederken Kazakistan’ın Air Astana şirketi 15’e kadar uçak seçti. Tarım makineleri ve ileri bilişim teknolojileri de pakette yer aldı.
Cumhurbaşkanı Mirziyoyev ayrıca ABD ekonomisine 100 milyar dolara kadar yatırım yapma ve Amerikan malları satın alma taahhüdünde bulunmuştu. Bu planlar, ilişkinin iki yönde de harcama içerdiğini gösteriyor: Orta Asyalı alıcılar uçak, ekipman ve teknoloji ararken Amerikan şirketleri bölgesel projeleri değerlendiriyor.
Semerkant’taki bir sonraki somut gelişmelerin yatırım forumu toplantılarının ardından duyurulması bekleniyordu. Bu duyurular, önerilen paketin ülkeler, sektörler ve tek tek projeler arasında nasıl bölüştürüldüğünü anlamak için işletmelere ve kamuoyuna gereken ayrıntıları sağlayacaktı.
Taraf seçmeden daha fazla ortak
Rusya ve Çin, Orta Asya’nın önemli ekonomik ve diplomatik ortakları olmayı sürdürüyor. Rubio, ABD’nin bölge hükümetlerinden diğer ülkelerle ilişkilerini sona erdirmelerini istemeden Amerikan şirketleri için fırsatlar yaratmak istediğini söyledi.
Etki mücadelesiyle ilgili soruları yanıtlarken Rubio, Amerikan yaklaşımını ticari terimlerle anlattı.
Ürünlerimiz var, şirketlerimiz var, üretim yapıyorlar; biz yalnızca adil rekabet ve fırsat istiyoruz.
Rubio’nun açıklamalarında Özbekistan’ın dışa açılımı da öne çıktı. Yıllık ekonomik büyümenin yaklaşık yüzde 8 olduğunu belirten Rubio, ülkeyi Orta Asya’nın nüfus bakımından en büyük ülkesi olarak tanımladı. Yaklaşık 37 milyon nüfusuyla Özbekistan, potansiyel bir üretim üssünün yanı sıra büyük bir pazar niteliği taşıyor.
Turizm de olası bir başka bağlantı alanı sundu. Rubio, ziyaretçi sayısından etkilendiğini ve Miami’den Özbekistan’a doğrudan uçuş için müzakerelerin sürdüğünü öğrendiğini söyledi. Doğrudan uçuş, turistler ve iş amaçlı seyahat edenler için ulaşımı kolaylaştırabilir; ancak görüşmeler henüz müzakere aşamasındaydı.
Yatırım engelleri ve insan hakları tartışması
ABD Dışişleri Bakanlığı’nın Orta Asya’dan sorumlu eski bakan yardımcısı ve Özbekistan ile Kazakistan’ın eski büyükelçisi Daniel Rosenblum, Rubio’ya eşlik eden iş dünyası heyetini alışılmadık olarak nitelendirdi. Diplomatik ilgiyle ticari açılımın bir araya gelmesini olumlu karşılarken şirketlerin pratik yatırım sorunlarıyla karşılaşmaya devam edeceği uyarısında bulundu.
Rosenblum, mesafe, lojistik, finansman ve uygun yerel ortaklar bulmayı süregelen sorunlar arasında saydı. Ziyaretçi heyetin büyüklüğünün bu engelleri ortadan kaldırmayacağını söyledi ve Amerikan şirketlerinin bölgedeki faaliyetlerinin birdenbire on katına çıkacağına kuşkuyla yaklaştı.
Amerikan nüfuzunun sınırlarını değerlendiren Rosenblum, Washington’ın bölgenin daha önemli bir ortağı haline gelebileceğini ancak en güçlü dış aktör olamayacağını söyledi.
Bana göre Orta Asya’da hiçbir zaman başlıca aktör olmayacağız.
Rosenblum, Amerikan iş birliğinin yararlı olabileceği alanlar arasında ileri teknolojileri, yapay zekâyı ve İngilizce eğitimini saydı. Bu değerlendirme, bölgedeki mevcut ilişkilerin tümünü değiştirmeye çalışmak yerine belirli güçlü yönler üzerine kurulu bir ortaklığa işaret ediyor.
İnsan hakları da tartışmanın bir başka parçasıydı. Rosenblum, Trump yönetiminin demokrasi ve insan hakları konularını kamuoyu önündeki gündeminden büyük ölçüde çıkardığını söyledi; ticari çıkarlarla hak savunuculuğunun bir arada yürütülebileceğini savundu. Daha öngörülebilir kurumların bölgeye yatırım yapan şirketlere de yarar sağlayabileceğini belirtti.
Özbekistan doğumlu ve Moldova’da yaşayan bölge uzmanı Galiya Ibragimova, yönetimin yaklaşımını siyasi reformdan çok iş dünyasına odaklı olarak nitelendirdi. Londra merkezli Orta Asya Durum Tespiti düşünce kuruluşunun başkanı Alisher Ilkhamov da Rubio’nun gündeminde insan haklarına yer verilmemesinden kaygı duyduğunu ifade etti.
Dolayısıyla Semerkant ziyareti iki sınamayı öne çıkardı: Diplomatik ilgi, uygulanabilir ticari projeler doğuracak mı ve daha geniş ilişki, işlemlerin ötesindeki kaygıları ele alabilecek mi? Şirketler açısından acil işler somut: finansman sağlamak, proje koşullarında anlaşmak ve ulaştırma ile üretimi düzenlemek. İlgili hükümetler içinse yeni diyalog ve iş konseyi bu çalışmaları sürdürmek üzere kanallar sunuyor.
Öne Çıkanlar
- Rubio, yaklaşık 300 Amerikan şirketinin temsil edildiği Semerkant’ta milyarlarca dolar değerinde olabilecek anlaşmaların görüşüldüğünü söyledi.
- Rubio konuştuğu sırada nihai anlaşma değerleri ve proje ayrıntıları açıklanmamıştı; forum toplantılarının ardından duyurular yapılması bekleniyordu.
- Özbekistan ve ABD, 19 Ekim’de Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nun ilk toplantısını yaptı.
- Dışişleri Bakanı Bahtiyor Saidov’a göre Özbekistan, Artemis Anlaşmaları’na katılan 77. ülke oldu.
- Enerji, altyapı, teknoloji, eğitim ve güvenliğin yanı sıra kritik mineraller ve yurt içi işleme faaliyetleri öncelik taşıyor.
- Özbekistan, 2024’teki 150 bin tona kıyasla 2030’a kadar yıllık bakır üretimini 500 bin tona çıkarmayı hedefliyor.
- Rubio, ABD ile daha yakın ilişkilerin Orta Asya’nın diğer ülkelerle ortaklıklarıyla birlikte gelişebileceğini söyledi.






