Pakistan'da Her Üç Yetişkinden Birinde Ruhsal Bozukluk Görüldü; Bakım Hizmetlerindeki Yetersizlik Sürüyor

10 dakikalık okuma
Pakistan Survey Finds Mental Disorders in One in Three Adults as Care Shortages Persist

Ulusal bir araştırma, Pakistan'ın ruh sağlığı ihtiyaçlarını sayılarla ortaya koyuyor

Pakistan'da ülke genelini temsil eden ilk psikiyatrik araştırma, yetişkinlerin yüzde 32,3'ünde mevcut bir ruhsal ya da davranışsal bozukluk bulunduğunu ortaya koydu. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) yüzde 19,9'u, depresif bozukluklar ise yüzde 10,6'sını etkiliyordu. Bulgular, uzman bakımının kentlerde yoğunlaştığı ülkede sağlık planlamacılarına ihtiyaçların ülke çapındaki boyutunu gösteriyor.

İçindekiler
  1. Ulusal bir araştırma, Pakistan'ın ruh sağlığı ihtiyaçlarını sayılarla ortaya koyuyor
  2. Araştırmacılar hanelere nasıl ulaştı?
  3. Temel yüzdeler ne anlama geliyor?
  4. İntihar riski, bakıma yönlendirme yolunun açık olmasını gerektiriyor
  5. Yaş, gelir ve eğitim tabloyu şekillendiriyor
  6. Engellilik, tanının ötesine uzanıyor
  7. Uzman eksikliği erişimde büyük boşluklar yaratıyor
  8. Toplum temelli bir program uygulanabilir bir model sunuyor
  9. Bulgular bundan sonraki sürece nasıl yön verebilir?
  10. Öne Çıkanlar

Araştırmacılar Pencap, Sind, Hayber Pahtunhva ve Belucistan'da 17.773 yetişkinle görüştü. BMJ Public Health dergisinde yayımlanan araştırma makalesine göre yaşam boyu yaygınlık yüzde 37,9. Bu, her üç yetişkinden birinden fazlasının hayatının bir döneminde bir bozukluk yaşadığı anlamına geliyor.

Ulusal Psikiyatrik Hastalık Yükü Araştırması'nı Pakistan Psikiyatri Derneği, işbirliği yaptığı kurumlarla birlikte yürüttü. Araştırmanın baş araştırmacısı Profesör Raza-ur-Rahman, Karaçi'deki Hamdard Üniversitesi Psikiyatri Bölümü'nün başında bulunuyor. İşbirliği yapan kurumlar arasında Brighton ve Sussex Tıp Fakültesi, Güney Florida Üniversitesi ve Pakistan'daki psikiyatri kurumları yer aldı.

Raza-ur-Rahman, bulguların personel, hizmet ve kaynakların nereye yönlendirileceğine ilişkin kararlara nasıl yol gösterebileceğini şöyle anlattı:

Bu araştırma, Pakistan'da etkili ruh sağlığı politikaları ve hizmetleri geliştirmek için gereken kanıtları sunuyor. En fazla risk altında olanları, desteğe en çok ihtiyaç duyulan yerleri ve karşılanmamış bakım ihtiyacının boyutunu ortaya koyuyor,

Bulgular, Ulusal Sağlık Hizmetleri, Düzenlemeler ve Koordinasyon Bakanlığı'nın 2026-2035 dönemini kapsayacak Ulusal Ruh Sağlığı Politikası üzerinde çalışmaya başladığı sırada geldi. Ayrıca eyalet yönetimlerine, ağırlıklı olarak hastanelere ve uzmanlara bel bağlamak yerine evlere daha yakın bakım hizmetleri konusunda karar almaları için kanıt sağlıyor.

Reklam

Araştırmacılar hanelere nasıl ulaştı?

Yayımlanan makalede saha çalışmasının başlangıcı, projeye ilişkin ilk kamuoyu açıklamalarında belirtilen 2018 yılı değil, 2019 olarak veriliyor; çalışma 2022'ye kadar sürdü. Görüşmeler, 2020 ve 2021'de COVID-19 karantinaları sırasında duraklatıldı, ardından güvenlik önlemleriyle yeniden başladı.

Pakistan İstatistik Bürosu, bölgelerin seçilmesine ve örneklem büyüklüğünün hesaplanmasına yardımcı oldu. Araştırmacılar üç aşamalı rastgele seçim yöntemi kullandı: önce coğrafi bölgeler, ardından bu bölgelerdeki haneler, son olarak da her haneden araştırmaya katılmaya uygun bir yetişkin seçildi. Katılımcılar 18 yaşında veya daha büyüktü.

Ekipler 20.833 haneye ulaştı ve 17.773 görüşmeyi tamamladı. Araştırmacılar katılım oranını yüzde 86,2 olarak bildirdi. Görüşmeler hanelerde yapıldı. Erkek görüşmecileri kabul etmekte zorlanan bazı hanelerin bulunduğu topluluklarda katılımı artırmak için ekiplerde hem erkek hem kadın görüşmeciler yer aldı.

Eğitimli araştırmacılar, Urduca'ya çevrilen ve ardından İngilizce'ye geri çevrilerek doğrulanan Mini Uluslararası Nöropsikiyatrik Görüşme'yi (MINI) kullandı. Bu yapılandırılmış görüşmede, bozuklukları belirlemek için belirli bir soru sırası ve tanı ölçütleri uygulanıyor. Bulgular, ICD-10 olarak bilinen Uluslararası Hastalık Sınıflandırması'na göre sınıflandırıldı.

Araştırma ve politika sürecindeki önemli tarihler şöyle:

  • 11 Kasım 2017: Pakistan Ulusal Biyoetik Komitesi araştırmayı onayladı.
  • 2019: Dört eyalette saha çalışması başladı.
  • 2020-2021: COVID-19 karantinaları görüşmelere geçici olarak ara verdi.
  • 2022: Araştırmanın saha çalışması sona erdi.
  • Temmuz 2024: Araştırmanın ilk makale taslağı medRxiv'de yayımlandı.
  • 2026-2035: Hazırlanmakta olan ulusal ruh sağlığı politikasının kapsadığı dönem.

Temel yüzdeler ne anlama geliyor?

Araştırmada mevcut yaygınlığın yüzde 32,3 olması, her 100 yetişkinden yaklaşık 32'sinin çalışmanın kapsadığı en az bir bozukluğun tanı ölçütlerini karşıladığı anlamına geliyor. Yüzde 37,9 olan yaşam boyu yaygınlık ise geçmişte yaşanan bozuklukları da kapsıyor.

Bu iki ölçüm arasındaki fark 5,6 yüzde puan. Her ikisi de planlama açısından yararlı: mevcut yaygınlık, değerlendirme dönemindeki ihtiyaçları anlatırken yaşam boyu yaygınlık, bu durumların insanların hayatlarına ne ölçüde dokunduğunu gösteriyor.

Nörotik ve stresle ilişkili bozukluklar, yüzde 24,5 ile güncel tanı grupları arasında en büyük paya sahipti. TSSB bu gruba giriyor ve grubun yaygınlığının önemli bölümünü oluşturuyordu. TSSB; travmatik deneyimlerin ardından rahatsız edici anılar, bu deneyimleri hatırlatan şeylerden kaçınma ve süregelen tehdit algısı gibi belirtiler içerebilir.

Yetişkinlerin yüzde 11,6'sında güncel duygudurum bozukluğu vardı. Bu grubun büyük bölümünü, yüzde 10,6'yı etkileyen depresif bozukluklar oluşturuyordu. Depresyon, duygu durumunda ve ilgi düzeyinde kalıcı değişikliklere yol açarak gündelik işleri, uykuyu, konsantrasyonu ve ilişkileri olumsuz etkileyebilir.

Araştırmacıların daha önce yayımlanan araştırma taslağı, yaşam boyu yaygınlığı duygudurum bozuklukları için yüzde 19,62, nörotik ve stresle ilişkili bozukluklar için yüzde 24,81 olarak bildirdi. Bu yaşam boyu ölçümler, güncel oranlardan daha uzun bir dönemi kapsıyor. Kişiler birden fazla bozukluk yaşayabileceği için tanı kategorileri örtüşebilir.

Reklam

İntihar riski, bakıma yönlendirme yolunun açık olmasını gerektiriyor

Katılımcıların yaklaşık yüzde 6,2'si önceki ay intiharla ilişkili düşünce veya davranışlar bildirdi. Görüşme kapsamında intihar düşüncesi, niyeti, planı ve davranışı dahil çeşitli deneyimler ele alındı. Dolayısıyla açıklanan oran, yalnızca intihar düşüncesinden daha geniş bir sıkıntı yelpazesini kapsıyor.

Yaklaşık yüzde 1,1'i hayatının bir döneminde intihar girişiminde bulunduğunu bildirdi. Araştırmacılar, tehlike altındaki kişileri belirlemenin önleme ve klinik bakım açısından merkezi önem taşıması nedeniyle bu deneyimleri ayrı olarak değerlendirdi.

Araştırma ekipleri yerel ruh sağlığı hizmetlerine ilişkin yönlendirme bilgileri sağladı. İntihar planı veya niyeti bulunan ya da akut bozukluk yaşayan katılımcılar, ilçe veya yerel yönetim hizmetleriyle yapılan düzenlemeler kapsamında klinik değerlendirme ve tedavi için yönlendirildi.

Sağlık planlamacıları açısından araştırmanın bu bölümü, vakaları belirlemenin beraberinde getirdiği pratik sorumluluğa işaret ediyor: Acil yardıma ihtiyacı olduğu belirlenen kişinin başvurabileceği bir yer olmalı. Bir toplum sağlığı çalışanına sıkıntı belirtilerini tanıma eğitimi vermek, değerlendirme ve tedavi yapabilecek klinisyenlerle işleyen bir bağlantı kurmayı gerektiriyor.

Yaş, gelir ve eğitim tabloyu şekillendiriyor

İleri yaştakiler, geliri düşük olanlar ve eğitim düzeyi daha düşük kişilerde psikiyatrik hastalık yükü daha yüksekti. Yayımlanan analizde ayrıca ayrı, boşanmış ya da dul olma ve işsiz, ev işleriyle uğraşan, öğrenci veya emekli olma durumlarıyla da ilişki saptandı.

Daha önce yayımlanan taslakta 50-59 yaş grubunun güncel yaygınlığı yüzde 60,67 olarak verildi. Bu oran, yaklaşık yüzde 32,3 olan ülke tahmininin oldukça üzerindeydi. 60 yaş ve üzerindekilerde güncel yaygınlık yüzde 56,73'tü. Bu rakamlar, yaşlı yetişkinlerin hizmet planlamasında önemli bir grup olduğunu gösteriyor.

Kentlerde yaşayanlarda güncel yaygınlık yüzde 33,84; kırsal bölgelerde yaşayanlarda ise yüzde 31,51 idi. Aradaki fark 2,33 yüzde puan. Kırsal topluluklarda, kentlerde yoğunlaşan uzmanlara ulaşmak hâlâ pratik bir güçlük oluşturuyor.

Doğrudan karşılaştırmada kadınların güncel yaygınlık oranı yüzde 33,46, erkeklerinki yüzde 31,07 idi. Ancak daha önce yayımlanan taslakta, birden fazla demografik etkeni birlikte değerlendiren istatistiksel model, kadınlarda düzeltilmiş olasılığın daha düşük olduğunu buldu. Basit karşılaştırma, araştırmaya katılan iki grubun durumunu aktarırken düzeltilmiş model yaş, gelir ve medeni durum gibi etkenlerle birlikte cinsiyeti de değerlendiriyor.

Reklam

Engellilik, tanının ötesine uzanıyor

Araştırmacılar ruhsal bozuklukların aile yaşamını, evdeki sorumlulukları, işi ve sosyal ilişkileri nasıl etkilediğini de ölçtü. Katılımcıların günlük faaliyetlere ne ölçüde engel olunduğunu değerlendirdiği Sheehan Engellilik Ölçeği kullanıldı.

Alkol kullanım bozukluklarında ortalama güncel engellilik puanı 23,7 ile en yüksekti. Mani dönemleri veya bipolar bozukluk 23,5, şizofreni ise 23,3 puan aldı. Bu sonuçlar, hizmet planlamasında bir durumun ne kadar yaygın olduğunun yanı sıra kişilerin ne ölçüde yardıma ihtiyaç duyduğunu dikkate almanın önemini gösteriyor.

Daha az yaygın bir bozukluk bile kişinin çalışmasını, ilişkilerini ya da gündelik işlerini yürütmesini aksatıyorsa hane üzerinde ağır bir yük oluşturabilir. Depresyon ve TSSB ise yetişkin nüfusun önemli bir bölümünü etkiledikleri için erişilebilir bakım ihtiyacını artırıyor.

Brighton ve Sussex Tıp Fakültesi'nde epidemiyoloji ve halk sağlığı tıbbı kürsüsünün başkanı ve araştırmanın kıdemli ortak yazarı Profesör Anjum Memon, karar alıcıların kullanabileceği kanıtlardaki değişimi şöyle anlattı:

Bu, Pakistan'da ruh sağlığı araştırmaları için dönüm noktası niteliğinde bir an. Politika yapıcılar onlarca yıldır parçalı yerel araştırmalara veya uluslararası tahminlere dayanmak zorunda kaldı. Artık ülke genelindeki ruhsal ve davranışsal bozuklukların gerçek boyutunu ilk kez gösteren sağlam ulusal kanıtlara sahibiz.

Uzman eksikliği erişimde büyük boşluklar yaratıyor

Yayımlanan makalede, ülke genelinde yaklaşık 470 sertifikalı psikiyatrist bulunduğu ve bunun 100 bin kişiye 0,19 psikiyatrist düştüğü belirtiliyor. Uzmanların çoğu kent merkezlerinde çalışıyor. Makaleye göre ruh sağlığına ayrılan pay, toplam sağlık harcamalarının yüzde 0,5'inden az.

Ağa Han Üniversitesi Beyin ve Zihin Enstitüsü profesörlerinden Dr. Fauziah Rabbani, 100 bin kişi başına 0,24 psikiyatrist ve 1,30 psikolog düştüğünü belirten başka bir iş gücü tahminine atıfta bulunuyor. Rabbani'nin değerlendirmesine göre yılda resmî bakım almayanların oranı da yüzde 80'in üzerinde. Her iki iş gücü tahmini de çok büyük bir nüfusa hizmet veren sınırlı sayıda uzmana işaret ediyor.

Sind eyaleti, coğrafyanın erişimi nasıl etkilediğini gösteriyor. Sind Ruh Sağlığı Kurumu onursal başkanı Dr. Karim Khawaja, Pakistan'ın daha geniş ruh sağlığı iş gücünü yaklaşık 600 profesyonel olarak veriyor. Bunların yaklaşık 140'ı Sind'de bulunuyor. Khawaja, eyalette uzmanların yalnızca 10 ilçede hizmet verdiğini söylüyor.

Khawaja, bu ilçelerin dışındaki durumu şöyle anlatıyor:

Diğer ilçelerde bu uzmanlar yok,

Bu nedenle ana hizmet merkezlerinin dışındaki aileler tanı ve tedavi için yolculuk etmek zorunda kalabilir; bu da ulaşım masraflarını ve işten uzakta geçirilen zamanı artırır. Sind'de ayrıca beş yıldır eyalet düzeyinde bir ruh sağlığı politikasının bulunmadığı bildiriliyor. Bu durum, önleme, yönlendirme, personel ve veri toplama konularındaki kararları daha acil hâle getiriyor.

Reklam

Toplum temelli bir program uygulanabilir bir model sunuyor

Ağa Han Üniversitesi Beyin ve Zihin Enstitüsü ile Sind Eyalet Hükümeti, toplum sağlığı çalışanlarına yerel dillerde hazırlanmış altı kısa eğitim amaçlı ses ve video içeriği sunan mPareshan programını geliştirdi. Çalışanlar, hane ziyaretleri sırasında bu içerikleri bir Android uygulaması üzerinden oynatabiliyor.

Program, Dünya Sağlık Örgütü'nün ruh sağlığında hizmet açığının kapatılmasına yönelik eylem programı rehberini, topluluklara hâlihazırda hizmet veren çalışanlara uyarlıyor. İçeriklerde sıkıntı, endişe ve uyku sorunları tanıdık ifadelerle anlatılıyor; çalışanlar da destek, başa çıkma önerileri ve yönlendirme sağlıyor.

Rabbani, programa katılan kadın ve erkeklerde kaygı ve depresyon puanlarının yaklaşık yüzde 60 düştüğünü belirtiyor. Değerlendirmesinde programın, internet bağlantısı olmadan çalışan bir uygulamanın yararlı olduğu selden etkilenen topluluklarda kabul gördüğü ve uygulanabilir olduğu da ifade ediliyor.

Sind yönetimi, mPareshan eğitim kılavuzunu Toplum Sağlığı Çalışanı müfredatına dahil etti ve programın 30 ilçenin tamamına yayılmasını onayladı. Böylece uzmanların çok daha sınırlı olan dağılımının yanında, toplumla daha geniş ölçekte temas kurulmasının da önü açıldı.

Model, görevleri sağlık sistemi genelinde paylaştırıyor: toplum sağlığı çalışanları sıkıntı belirtilerini tanıyor ve yönlendirme yapıyor, birinci basamak sağlık çalışanları yaygın bozuklukları yönetiyor, uzmanlar ise daha karmaşık vakalara destek veriyor. Araştırmacılar da ruh sağlığının birinci basamak sağlık hizmetlerine entegre edilmesini, toplum desteğine yatırım yapılmasını, ön safta çalışanların eğitilmesini ve damgalamanın azaltılmasını öneriyor.

Bulgular bundan sonraki sürece nasıl yön verebilir?

Ulusal Sağlık Hizmetleri Bakanlığı'nın 2026-2035 dönemine yönelik politika çalışmaları, ülke çapındaki bulguları eyaletlerdeki hizmet sunumuyla ilişkilendirme fırsatı sunuyor. Politikanın kabul veya uygulamaya geçiş tarihi henüz açıklanmadı. Sorunun fark edilmesinin ardından kişilerin bakım alabilmesini; personel, ilaç tedariki, denetim ve yönlendirme düzenlemeleri belirleyecek.

Araştırmanın planlama açısından önem taşıyan sınırları da var. Çalışma, hanelerde yaşayan yetişkinleri ölçüyor; ağır bilişsel veya fiziksel engelleri nedeniyle görüşmeyi anlayamayan kişiler kapsam dışında bırakıldı. Çocukların ihtiyaçlarına yönelik ayrı kanıtlara ve hizmetlere ihtiyaç var; bu ihtiyaçlar yetişkinlere ilişkin yaygınlık tahminlerinin dışında kalıyor.

Araştırmacılar seçim ve eyalet temsilindeki farklılıkları hesaba katmak için örneklem ağırlıkları uyguladı. Ancak özgün örnekleme birimleri ve kümelerine ilişkin tanımlayıcı veriler istatistiksel analiz için mevcut değildi. Makalede, bu nedenle belirsizlik tahminlerinde örnekleme tasarımının tamamının hesaba katılamadığı belirtiliyor; bu durum, yüzdelerin ne ölçüde kesin yorumlanabileceğini etkiliyor.

Araştırma, pandemi sırasında kesintiye uğrayan ve 2019-2022 döneminde toplanan verilerin bir tablosunu sunuyor. İleride yapılacak araştırmalar zaman içindeki değişimleri izleyebilir. TSSB araştırmaları travmatik deneyimlere maruz kalma konusunda ayrıntılı bilgilerden yarar görebilir. Hizmet planlaması içinse personel, erişim ve tedaviye ilişkin ilçe düzeyinde verilere ihtiyaç var.

Pakistan artık bu kararlar için ortak bir ulusal başlangıç noktasına sahip: yetişkinlerin neredeyse üçte biri güncel bir bozukluğun tanı ölçütlerini karşılıyor, yaygın rahatsızlıklar çok sayıda kişiyi etkiliyor ve bazı bozukluklar gündelik yaşamda ciddi aksaklıklarla ilişkili. Bu bulguları politika çalışmalarına bağlayan somut görev, bakımı hanelere yaklaştırmak.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Araştırma, 2019-2022 arasında Pakistan'ın dört eyaletinde 17.773 yetişkinle görüşüldü.
  • Yetişkinlerin yüzde 32,3'ünde mevcut ruhsal ve davranışsal bozukluklar görüldü; yaşam boyu yaygınlık yüzde 37,9 oldu.
  • TSSB yüzde 19,9'u, depresif bozukluklar yüzde 10,6'yı etkiledi.
  • Katılımcıların yaklaşık yüzde 6,2'si önceki ay intiharla ilişkili düşünce veya davranışlar bildirdi; yaklaşık yüzde 1,1'i hayatının bir döneminde intihar girişiminde bulunduğunu belirtti.
  • İleri yaş, düşük gelir, daha az eğitim ve evlilik ilişkisindeki bozulmalar daha yüksek psikiyatrik hastalık yüküyle ilişkiliydi.
  • Uzman eksikliği ve uzmanların kentlerde yoğunlaşması erişimi kısıtlarken Sind, mPareshan programının 30 ilçenin tamamına yayılmasını onayladı.
  • 2026-2035 dönemini kapsayacak ulusal ruh sağlığı politikası hazırlanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir