Kayıtlı doktor sayısı arttı, ancak hastaneler üzerindeki baskı sürüyor
Pakistan’ın, aşırı kalabalık kamu hastanelerinin talebi karşılamakta zorlanması nedeniyle tahminen 179.000 ek doktora ihtiyacı var. Buna karşın hükümetin Pakistan Ekonomik Araştırması 2024-25, kayıtlı doktor sayısının 2023’teki 299.113’ten 2024’te 319.572’ye çıktığını ve her 723 kişiye bir kayıtlı doktor düştüğünü bildiriyor.
İçindekiler
- Kayıtlı doktor sayısı arttı, ancak hastaneler üzerindeki baskı sürüyor
- Resmî doktor sayıları ne gösteriyor?
- Yerel personel açığı neden çok daha ağır olabilir?
- Hangi personel ölçütü geçerli?
- Hemşireler ve yataklar da aynı sorunun parçası
- Bölgesel toplamlar farklı ihtiyaçları ortaya koyuyor
- Açıklar rutin tedavi için ne anlama geliyor?
- İş gücündeki artışı erişilebilir bakıma dönüştürmek
- Önemli Noktalar
Görünürdeki bu çelişki, ülkenin sağlık sorunlarının merkezinde yer alıyor: Tıbbi sicil büyürken hastaların tedavi için başvurduğu hastane ve kliniklerde personel açığı yaşanabiliyor. Kayıt sayısı, tıp düzenleyici kurumuna kayıtlı kişileri gösteriyor. Personel sayısı ise belirli bir tesiste sağlık hizmeti sunmaya hazır doktorları ölçüyor.
Doktor açığı tahminine eşlik eden açıklamada toplam kayıt sayısı 340.780 olarak veriliyor ve eğitim hastanelerinde her 1.300 kişiye bir doktor düştüğü belirtiliyor. Tehsil ve İlçe Merkez hastaneleri ile temel sağlık birimleri için çok daha düşük bir sayı paylaşılıyor: Her 1.000 hastaya 0,23 doktor. Bu tesisler, insanların evlerine daha yakın sağlık hizmeti sunmak üzere tasarlanmış.
Maliye Bakanlığının Pakistan Ekonomik Araştırması 2024-25, 2024 verilerini geçici olarak niteleyerek belirli bir tarihe ait ulusal temel verileri sunuyor. 340.780 kişilik kayıt toplamına ve tahmini 179.000 kişilik açığa eşlik eden bir referans tarihi ya da hesaplama yöntemi bulunmadığından, bu verilerin söz konusu temel verilerle ilişkisi belirsiz kalıyor.
Hastalar için temel mesele pratik: Yakındaki bir tesiste kendilerini tedavi edecek yeterli personel, yatak ve ilaç olup olmadığı. Ulusal sicil önemli ölçüde büyürken devlet hastanelerinde bildirilen yoğunluk, tıbbi nitelikler ile erişilebilir hizmetler arasında süregelen bir açığa işaret ediyor.
Resmî doktor sayıları ne gösteriyor?
Pakistan’daki kayıtlı doktor sayısı on yılı aşkın süredir artıyor. Maliye Bakanlığının Pakistan Ekonomik Araştırması 2023-24, doktor sayısını 2011’de 152.368, 2023’te ise 299.113 olarak veriyor. Bu, 146.745’lik, yani yaklaşık yüzde 96’lık bir artışa karşılık geliyor ve sicilin önceki boyutunun neredeyse iki katına çıktığını gösteriyor.
En son araştırma, bu artışın 2024’te 319.572’ye ulaştığını bildiriyor. 2018’de kayıtlı 220.829 doktorla karşılaştırıldığında artış 98.743, yani yaklaşık yüzde 45. Veriler yalnızca yakın dönemde yaşanan bir sıçramaya değil, süreklilik gösteren bir büyümeye işaret ediyor.
Araştırmalar şu zaman çizelgesini sunuyor:
- 2011: 152.368 kayıtlı doktor; kayıtlı doktor başına 1.162 kişi.
- 2017: 208.007 kayıtlı doktor; kayıtlı doktor başına 957 kişi.
- 2022: 282.383 kayıtlı doktor.
- 2023: 299.113 kayıtlı doktor; daha yeni araştırmaya göre kayıtlı doktor başına 760 kişi.
- 2024: Geçici verilere göre 319.572 kayıtlı doktor; kayıtlı doktor başına 723 kişi.
2024-25 araştırması, doktor sayısındaki yıllık artışı yüzde 5,9 olarak açıklıyor. Ancak tablosunda 2023 ile 2024 arasında 20.459’luk artış gösteriliyor; bu da yaklaşık yüzde 6,8’e karşılık geliyor. 2022’deki 282.383’ten 2023’teki 299.113’e çıkan sayıdaki artış ise yaklaşık yüzde 5,9’du.
Dolayısıyla sicil, en son araştırmada belirtilen yüzde ile bu oranın dayandığı sayılar farklı olsa da belirgin bir büyüme gösteriyor. İş gücü planlamasında sıradaki adım, bu kayıtları fiilî hizmetlerle ilişkilendirmek: Çalışan doktor sayısı, görev yaptıkları yerler, uzmanlık alanları ve sundukları hizmetin saatleri.
Yerel personel açığı neden çok daha ağır olabilir?
Eğitim hastaneleri ile daha küçük kamu tesisleri, sağlık sisteminde farklı konumlarda yer alıyor. Eğitim hastaneleri tedavi hizmetini tıp eğitimiyle birleştiriyor ve çoğu zaman uzmanlık gerektiren bakım için başvuran hastaları kabul ediyor. İlçe hastaneleri, Tehsil hastaneleri ve temel sağlık birimleri ise topluluklara daha yakın ihtiyaçları karşılamak üzere tasarlanmış.
Eğitim hastanelerinde her 1.300 kişiye bir doktor düştüğünü bildiren oran, 1.000 kişi başına yaklaşık 0,77 doktora eşdeğer. Daha küçük tesisler için verilen 1.000 hastaya 0,23 doktor oranı ise farklı bir paydaya dayanıyor: Nüfus yerine hasta sayısına. Her ikisi de hizmetler üzerindeki baskıyı anlatıyor, ancak doğrudan karşılaştırma için sayılan grupların eşleştirilmesi gerekiyor.
Ulusal nüfus oranı, kayıtlı doktorları kâğıt üzerinde ülke genelindeki nüfusa dağıtıyor. Oysa hastanın, ihtiyaç duyduğu anda ulaşabileceği bir yerde doktora ihtiyacı var. Personelin dengesiz dağılımı ve tesislerin sınırlı olması, ulusal kayıt verileri iyileşirken devlet hastanelerinin neden kalabalık kalabildiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Hangi personel ölçütü geçerli?
Doktor açığına ilişkin açıklamada Dünya Sağlık Örgütünün her 1.000 kişiye bir doktor önerdiği belirtiliyor. Babar Tasneem Shaikh’in 24 Haziran 2024’te yayımlanan evrensel sağlık kapsamı araştırması ise farklı bir referans noktası kullanıyor: Pakistan’da her 1.000 kişiye yaklaşık bir doktor düştüğünü, belirtilen önerinin ise üç ila dört doktor olduğunu söylüyor.
Hükümetin 2024 yılı için verdiği her 723 kişiye bir kayıtlı doktor oranı, 1.000 kişi başına yaklaşık 1,38 kayıtlı doktora karşılık geliyor. Farklı sayılar, farklı tarihlere, tanımlara ve referans düzeylerine dayanıyor. Ulusal bir personel hedefi belirlenirken kapsanan nüfus, sayılan doktorlar ve bu doktorlardan sunmaları beklenen hizmetler açıkça tanımlanmalı.
Shaikh’in araştırması, iş gücünü daha geniş bir ölçüt üzerinden de değerlendiriyor. Ulusal Sağlık Hizmetleri, Düzenlemeler ve Koordinasyon Bakanlığı ile DSÖ’nün 2023 izleme raporundan yararlanarak, Pakistan’ın temel sağlık iş gücü yoğunluğu göstergesini 2021’de yüzde 54,6 olarak veriyor. Bu, tek tek hastanelerdeki doktor sayısı değil, bir iş gücü eşiğine göre hesaplanan puan.
Tahmini 179.000 ek doktor ihtiyacını açıklarken bu ayrım önem taşıyor. Açık hesabı, belirlenen hedefe bağlı: Ulusal nüfus oranını karşılamak, boş kadroları doldurmak ve her ilçede uzmanlık hizmeti sağlamak birbirinden farklı görevler ve her biri için ayrı personel planı gerekiyor.
Hemşireler ve yataklar da aynı sorunun parçası
Pakistan’ın sağlık iş gücü doktorlardan çok daha fazlasını kapsıyor. Hemşireler hastaları izliyor ve sürekli bakım sağlıyor, ebeler gebelik ve doğum sürecine destek oluyor, toplum sağlığı çalışanları ise hanelerle sağlık hizmetleri arasında bağlantı kuruyor. Tedavinin aksamadan sürmesi için hastanelerin doktorların yanı sıra bu rollere de ihtiyacı var.
2024-25 araştırması, kayıtlı hemşire sayısını 2023’teki 134.708’e kıyasla 2024’te 138.391 olarak veriyor. Ayrıca 46.801 ebe ve kadın sağlığı çalışanı kategorisinde 29.163 çalışan listeleniyor. Aynı dönemde kayıtlı diş hekimi sayısı 36.032’den 39.088’e yükseldi.
Yeni araştırma, önceki yıllara ait bazı iş gücü verilerini revize ediyor. 2023-24 baskısında 2023 yılı için 127.855 hemşire, 46.110 ebe ve 24.022 kadın sağlığı çalışanı verilmişti. Sonraki baskıda bu sayılar sırasıyla 134.708, 46.404 ve 26.405 olarak kaydediliyor. Bu nedenle yıllar arasındaki karşılaştırmalarda revize edilmiş serinin tutarlı biçimde kullanılması gerekiyor.
Shaikh’in araştırması, arzulanan 4 düzeyine karşılık hemşire yoğunluğunu 1.000 kişi başına 0,5 olarak veriyor. Ayrıca belirtilen 25 önerisine kıyasla hastane yatağı yoğunluğunun 10.000 kişi başına 6 olduğunu bildiriyor. Bu referans düzeylerine göre hemşire yoğunluğu hedeflenenin sekizde biri, yatak sayısı ise dörtte birinden biraz az.
Bu açıklar, ek doktorların neler yapabileceğini etkiliyor. Bir doktor hastayı değerlendirebilir, ancak yatış gerektiren tedavi için yatak, hemşirelik bakımı, ekipman ve ilaç da gerekiyor. Bu zincirin tek bir halkasını genişletmek, diğer kapasite kısıtlarının giderilmesi gereğini ortadan kaldırmıyor.
Bölgesel toplamlar farklı ihtiyaçları ortaya koyuyor
Azad Jammu ve Keşmir, iş gücünün nasıl dağıldığına dair daha ayrıntılı bir örnek sunuyor. 2024-25 araştırması bölgede 68 sağlık yöneticisi, 352 uzman, 82 diş cerrahı ve 728 pratisyen hekim olmak üzere toplam 1.230 doktor bulunduğunu bildiriyor.
Bu kategorilerin toplamı bölgedeki doktor sayısını veriyor, ancak günlük görevleri birbirinden farklı. Sağlık yöneticileri hizmetleri düzenliyor, uzmanlar belirli hastalıkları tedavi ediyor, diş cerrahları ağız sağlığı hizmeti sunuyor, pratisyen hekimler ise daha geniş kapsamlı sağlık hizmetleri veriyor. Hasta bakımını planlamak için toplam çalışan sayısının yanı sıra görev dağılımını da bilmek gerekiyor.
Araştırma, bölgede yaklaşık 2.950 hastane yatağı bulunduğunu, yani her 1.468 kişiye bir yatak düştüğünü de kaydediyor. Uzman sayısını 10.000 kişi başına 0,81, pratisyen hekim sayısını ise 10.000 kişi başına 1,68 olarak veriyor. Bu rakamlar, yerel kapasiteye tek bir ulusal doktor oranından daha yakından bakma imkânı sağlıyor.
Uzmanlık gerektiren hizmetlerin kendine özgü personel ihtiyaçları var. Araştırmaya göre Atom Enerjisi Kanser Hastanelerinde 2.600 personel arasında 250 doktor bulunuyor; ayrıca tıbbi fizikçiler, biyomedikal mühendisleri, radyofarmasötikler ve bilim insanları görev yapıyor. Kanser tedavisi, iş gücü planlamasının farklı teknik becerilere sahip ekipleri neden hesaba katması gerektiğini gösteriyor.
Açıklar rutin tedavi için ne anlama geliyor?
Gebelik bakımı, çocuklarda zatürre ve kronik hastalıkların tümü, insanların düzenli olarak erişebileceği hizmetlere bağlı. Shaikh’in araştırması, sınırlı çalışma saatlerini, personel açığını ve temel ilaçların yetersizliğini doğum öncesi bakımın önündeki engeller arasında sayıyor. Araştırmanın 2021 göstergelerine göre en az dört doğum öncesi ziyaretini tamamlayanların oranı yüzde 51,4.
Çocuklarda zatürre söz konusu olduğunda araştırma; çocuklara yönelik tesis ve uzman personel yetersizliğine, kamu tesislerinin sınırlı çalışma saatlerine, pahalı ilaç ve tanı testlerine dikkat çekiyor. Aileler ayrıca belirtileri tanıma ve tedavinin ne zaman acil olduğuna karar verme konusunda zorluklarla karşılaşıyor. Erişim hem işleyen bir sağlık hizmetinin varlığına hem de zamanında yardım arayabilme olanağına bağlı.
Yüksek tansiyon ve diyabet, yerel sağlık hizmetlerinde farklı bir talep yaratıyor: Tarama, sürekli tedavi ve takip. Araştırmanın tek yazarı Shaikh, diyabetin daha erken saptanabilmesi için birinci basamak hekimlerinin gerekli eğitimi alması çağrısında bulunuyor:
Birinci basamak hekimleri, başta gençler olmak üzere nüfusun büyük bir bölümünü bu hastalıktan korumak için kişileri erken aşamada tarayacak beceri ve eğitimle donatılmalıdır.
Araştırma ayrıca, toplum sağlığı çalışanlarının ev ziyaretlerinin yakındaki kamu tesislerinin desteğiyle yürütülmesinin, insanların kendilerine reçete edilen tansiyon tedavisini sürdürmesine yardımcı olabileceğini belirtiyor. Bu yaklaşım, iş gücü planlamasını hastane servislerinin dışındaki bakımla doğrudan ilişkilendiriyor; düzenli temas, uzun yıllar boyunca hastalıkla yaşayan kişileri destekleyebilir.
İş gücündeki artışı erişilebilir bakıma dönüştürmek
Pakistan, doktor sayısını artırmanın ötesine geçen sağlık politikası taahhütlerini de belirledi. Shaikh’in araştırmasında, farklı bakım düzeyleri için temel sağlık hizmetleri paketi ve yönetişim, finansman, personel, hizmetlere erişim ve kaliteyi kapsayan 2019-2023 Ulusal Eylem Planı ele alınıyor.
Doktor açığına ilişkin açıklamada, tıbbi tesisleri eyaletler ve şehirler arasında adil biçimde dağıtacak kapsamlı bir ulusal politikanın bulunmaması, kamu hastanelerindeki yoğunluğun nedenlerinden biri olarak gösteriliyor. Araştırma, ulusal ve eyalet düzeyindeki mevcut girişimleri anlatırken erişimdeki süregelen açıkları da belgeliyor. Politikanın pratikteki görevi, bu taahhütleri ihtiyaç duyulan yerlerde personeli ve ekipmanı bulunan hizmetlere dönüştürmek.
Araştırmaya göre Pakistan’ın evrensel sağlık kapsamı hizmet endeksi 2021’de 49,9’dan 2022’de 52’ye yükseldi. Endeks, anne sağlığı, bulaşıcı hastalıkların tedavisi ve hizmet kapasitesi dâhil temel hizmetlere erişim ölçütlerini bir araya getiriyor. Endeksin 2,1 puanlık artışı, aynı analizde belgelenen iş gücü ve tesis açıklarına rağmen ilerleme kaydedildiğini gösteriyor.
Başarının anlamlı bir ölçütü, tıbbi kayıtların artmasının temel sağlık birimlerinde, ilçe hastanelerinde ve uzmanlık merkezlerinde daha güvenilir bakım sağlayıp sağlamadığı olacak. Hastalar için bu; yakındaki bir sağlık görüşmesi, zamanında test, mevcut ilaçlar ve yatış gerektiğinde personeli bulunan bir yatak anlamına geliyor.
Önemli Noktalar
- Pakistan, kamu hastanelerindeki aşırı yoğunluk ve tesis yetersizliğiyle birlikte tahminen 179.000 ek doktora ihtiyaç duyuyor.
- Pakistan Ekonomik Araştırması, kayıtlı doktor sayısının geçici verilere göre 2023’teki 299.113’ten 2024’te 319.572’ye çıktığını bildiriyor.
- Resmî ulusal oran, 2023’te kayıtlı doktor başına 760 kişiyken 2024’te 723 kişiye geriledi.
- Kayıt sayısındaki artışın tedaviye nasıl yansıyacağını yerel personel dağılımı, mesleki roller ve tesislere erişim belirliyor.
- Hemşire açığı, yatak yetersizliği, ilaç eksikliği ve sınırlı çalışma saatleri hizmetler üzerindeki baskıyı artırıyor.
- Pakistan’ın sağlık kapsamı endeksi 2021’deki 49,9’dan 2022’de 52’ye yükselirken erişimde önemli açıklar devam etti.






