Pakistan'da Çevrim İçi Eczaneler, İlaç Güvenliği ve Düzenlemedeki Açıkları Ortaya Koyuyor

9 dakikalık okuma
Pakistan's Online Pharmacies Expose Gaps in Drug Safety and Regulation

44 görüşme, kolaylık ile güvenlik arasındaki gerilimi ortaya koyuyor

Pakistan'da çevrim içi ilaç pazarı, fiziksel eczaneler için tasarlanmış kuralların ötesine geçiyor; hastalar da daha ucuz ve hızlı teslimat ile son kullanma tarihi geçmiş ya da sahte ilaçlara ilişkin kaygılar arasında tercih yapmak zorunda kalıyor. Journal of Pharmaceutical Health Care and Sciences dergisinde yayımlanan nitel bir araştırmada bu kaygılar 44 görüşmeyle incelendi: 16'sı halktan kişilerle, 16'sı serbest eczacılarla ve 12'si sağlık düzenleme kurumlarının yetkilileriyle yapıldı.

İçindekiler
  1. 44 görüşme, kolaylık ile güvenlik arasındaki gerilimi ortaya koyuyor
  2. Araştırmada neler bulundu?
  3. Hastalar neden çevrim içi satıcılara yöneliyor?
  4. Yetkililer yasallık konusunda farklı görüşler bildirdi
  5. Sahte ilaçlar ve zarar görmüş ilaçlar farklı riskler taşıyor
  6. Reçete kontrolleri ve çevrim içi reklamlar yaptırımları gündeme getiriyor
  7. Cep telefonu bir ilacın doğrulanmasına yardımcı olabilir mi?
  8. Müdahale nasıl gelişti?
  9. Hastalar neleri kontrol edip bildirebilir?
  10. Öne Çıkanlar

Araştırmacılar, fiziksel işyerlerinde satış yapmak üzere ruhsatlandırılan eczanelerin, bu hizmetlere yönelik açık bir düzenleyici çerçeve olmaksızın çevrim içi dağıtıma yöneldiğini belirledi. Tüketiciler kolaylığı ve düşük fiyatları önemserken eczacılar, işletmelerini çevrim içi ortama taşımanın başlıca nedenlerinden biri olarak satış artışını gösterdi.

Temel sorun, bir dükkân işletme izni ile internet siteleri, uygulamalar ve sosyal medya üzerinden ilaç satmaya ilişkin açık sorumluluklar arasındaki boşluk. Hastaların ilaca, satıcısına, reçete kontrollerine ve teslimat koşullarına güvenmesi gerekiyor. Düzenleyici kurumların ise sorumlu işletmeyi tespit edebilmesi ve bir sorun çıktığında işlemi takip edebilmesi gerekiyor.

2022 ile 2026 arasındaki resmî açıklamalar, eyalet düzeyinde kayıt önerileri, yasa dışı internet sitelerine yönelik adımlar ve önerilen bir mobil doğrulama sistemi dâhil çeşitli yaklaşımları ortaya koyuyor. Bunlar, şüpheli satıcıları ortadan kaldırmanın ötesinde daha kapsamlı bir göreve işaret ediyor. Pakistan'ın, yasal çevrim içi eczanelerin tutarlı ve uygulanabilir kurallar çerçevesinde nasıl faaliyet gösterebileceğini de tanımlaması gerekiyor.

Araştırmada neler bulundu?

Araştırma, ilaç satın alan kişilerin, ilaç satan eczacıların ve denetimden sorumlu yetkililerin pratik deneyimlerini ortaya çıkarmayı amaçladı. Araştırmacılar, ulusal ölçekte rastgele bir örneklem oluşturmak yerine ilgili katılımcıları ve ulaşabilecekleri kişileri seçerek amaçlı ve kolayda örnekleme yöntemlerini kullandı.

Yarı yapılandırılmış görüşmeler, araştırmacıların ortak sorular sormasına ve katılımcıların kişisel deneyimlerini ayrıntılı biçimde incelemesine imkân tanıdı. Görüşmeler, daha fazla konuşmanın önemli ölçüde yeni temalar ortaya çıkarmadığı nokta olan veri doygunluğuna ulaşılana kadar sürdürüldü. Araştırmacılar daha sonra tekrarlanan fikirleri tematik analiz yoluyla gruplandırdı.

Analiz sonucunda halkla yapılan görüşmelerden beş, eczacılar ve düzenleyici kurum yetkilileriyle yapılan görüşmelerden de beş tema elde edildi. Bulgular, katılımcıların deneyimlerini ve kaygılarını ortaya koyuyor; Pakistan'daki çevrim içi eczane pazarının büyüklüğü ve sahte ürünlerin oranı ise bilinmiyor.

Reklam

Eczacılar, çevrim içi eczanelerin kaydolabileceği ve standart protokoller çerçevesinde hizmet verebileceği merkezi bir devlet platformu önerdi. Düzenleyici kurumlar; Pakistan İlaç Düzenleme Kurumu (DRAP), Baş İlaç Kontrolörlüğü ofisleri, Pakistan Elektronik Medya Düzenleme Kurumu ve Federal Soruşturma Ajansı arasında eş güdüm sağlanması çağrısında bulundu.

Yazarlar, ilaç satış yasalarının çevrim içi eczane platformlarına açıkça izin verecek ve bu platformları düzenleyecek şekilde gözden geçirilmesini önerdi. Bu öneri, dijital satıcıları düzenleyici sistem içinde tanımlı bir konuma yerleştirerek ilaçların fiilen nasıl satıldığına uygun yükümlülükler getirecek.

Hastalar neden çevrim içi satıcılara yöneliyor?

COVID-19, Pakistan'da 2020'de ilk pandemi kısıtlamalarının seyahati ve günlük hareketliliği aksatmasının ardından ilaç teslimatına yönelik talebi artırdı. Hasta bir yakınına bakan biri için ilaçları çevrim içi satın almak, evden çıkma ya da başka bir şehre gitme ihtiyacını ortadan kaldırabiliyordu.

Yetkililer, Şubat 2022 itibarıyla Karaçi ve Lahor'da dört saat içinde, diğer bölgelerde ise kurye hizmetleri aracılığıyla 48 saat içinde teslimat vadeden platformlar olduğunu belirtti. Bazıları yüzde 20'ye varan indirimler ve ücretsiz teslimat sunuyordu. Bu hizmetler, ürün kalitesine ilişkin kaygılara rağmen müşterilerin çevrim içi eczaneleri kullanmayı sürdürmesinin nedenini açıklamaya yardımcı oluyor.

Hasan Abdal'da yaşayan Rahul Basharat, anne ve babası COVID-19 hastasıyken ilaç sipariş ettiğini anlattı. 2022'de konuşan Basharat, bunun pratik faydasını şöyle açıkladı:

Geçen yıl anne ve babam COVID'e yakalandığında çevrim içi eczaneler benim için adeta bir nimetti; gerekli tüm ilaçlar hiçbir teslimat ücreti ödemeden kapıma geldi.

Basharat, kalitesiz ürün alma riskini de kabul etti. Deneyimi, hastaların içinde bulunduğu ikilemi yansıtıyor: Bir hizmet acil bir erişim sorununu çözebilirken kapıya gelen ürün konusunda belirsizlik yaratabiliyor.

Yetkililer yasallık konusunda farklı görüşler bildirdi

Pencap ve İslamabad yetkilileri, Şubat 2022'de çevrim içi eczanelerin faaliyetlerinin yasallığı konusunda çelişkili yorumlarda bulundu. Pencap Sağlık Dairesi sözcüsü Hammad Raza Bukhari, çevrim içi hizmetlerin ruhsatlı bir fiziksel eczane ya da depoya bağlı olması hâlinde yasal kabul edildiğini söyledi. İslamabad kıdemli ilaç müfettişi Sardar Shabbir Ahmad ise çevrim içi eczaneleri "tamamen yasa dışı" diye niteleyerek bireysel satın alma ve işlemlerin izlenmesinin zor olduğunu belirtti.

Bukhari, Pencap'ın tutumunu şu sözlerle açıkladı:

Bu eczaneler önce fiziksel mağazalarını işletmek için ruhsat alıyor, ardından çevrim içi hizmet de sunmaya başlıyor. Bu uygulama yasal kabul ediliyor.

Sindh Sağlık Hizmetleri Genel Müdürü Dr. Irshad Ahmed Memon, Sindh Sağlık Komisyonu'na düzenlemeye tabi olmayan platformları soruşturma ve kayıt ile düzenlemeye yönelik bir yaklaşım geliştirme talimatı verildiğini söyledi. DRAP, sağlığın eyaletlerin yetki alanında olduğunu belirterek o sırada yorum yapmadı; federal sağlık bakanlığı ise yorum talebine yanıt vermedi.

Reklam

Bu farklı tutumlar, hastaların çevrim içi bir satıcının statüsünü anlamasını zorlaştırıyor. Eczaneler açısından ise işyeri ruhsatının internet hizmetlerini kapsayıp kapsamadığı ve koşulları hangi kurumun belirlediği konusunda belirsizlik yaratıyor. Araştırmanın açık kurallar çağrısı, uygulamadaki bu belirsizliği gidermeyi amaçlıyor.

Sahte ilaçlar ve zarar görmüş ilaçlar farklı riskler taşıyor

Sahte ya da tağşiş edilmiş ilaçlar, kimlikleri, içerikleri veya menşeleri konusunda kasıtlı olarak yanlış bilgi verilen ürünlerdir. Bir ürün yanlış bir etken madde içerebilir, amaçlanan ilacın çok azını barındırabilir ya da hiç etken madde içermeyebilir.

Standart dışı ilaçlar, yetkili bir üreticiden gelseler bile kalite gerekliliklerini karşılamaz. Üretim hataları, kötü depolama veya uygun olmayan taşıma, orijinal bir ürüne zarar verebilir. Son kullanma tarihi geçmiş ilaçlar da onaylanan kullanım süresini doldurduğu için başka bir kaygı kaynağıdır.

Pakistan'da bildirilen örnekler arasında doğum sonrası tehlikeli kanamaları önlemek için kullanılan oksitosinin sahtesi ve sahte antibiyotikler bulunuyor. Etken maddesi yetersiz bir antibiyotik, enfeksiyonun devam etmesine ve antibiyotik direncine katkıda bulunarak bakterilerin tedavisini zorlaştırabilir.

Sıcaklık da önem taşıyor. İnsülin, aşılar ve bazı diğer ilaçların kontrollü koşullarda saklanması ve taşınması gerekiyor. Teslimat hizmetinin, depolarda ve araçlarda geçirilen süre de dâhil olmak üzere yolculuğun tamamında bu koşulları koruması şart. Güvenli ilaç teslimatı için yalnızca hız yeterli değil.

Doğrulanmamış Facebook satıcıları, WhatsApp kataloğu üzerinden satış yapan tedarikçiler ve kayıt dışı internet siteleri, alıcıların ürünlerin nereden geldiğini tespit etmesini zorlaştırarak belirsizliği artırıyor. Ambalaj kontrolü, parti numarasının olmaması, son kullanma tarihinin belirsizliği ya da alışılmadık baskı gibi sorunları ortaya çıkarabilir. Ancak güvenilir doğrulama için izlenebilir bir tedarikçi ve güvenilir ürün kayıtları da gerekiyor.

Reçete kontrolleri ve çevrim içi reklamlar yaptırımları gündeme getiriyor

İlaç kalitesinin yanı sıra reçete kontrolleri de bir başka kaygı konusu. Pakistan İlaç Hukuku Forumu Başkanı Noor Muhammad Mahar, 2022'de insanların steroidler ve uyuşturucu maddeler de dâhil olmak üzere ilaçları çevrim içi ortamda doktor reçetesi olmadan satın aldığını söyledi.

Pakistan Eczacılar Birliği Başkanı Ghulam Farid Khan da düzenlemeye tabi olmayan çevrim içi eczanelere karşı yaptırım uygulanması çağrısında bulundu. Bazı satıcıların, üreticilerin karşılayabileceği fiyatların altında nasıl fiyat sunabildiğini sorgulayan Khan, eczacıların olağan dışı ucuz stokların kaynağına ilişkin kaygılarını dile getirdi.

DRAP, 21 Nisan 2026'da Pakistan Telekomünikasyon Kurumu'ndan yasa dışı ilaç reklamı ve satışı yapan çeşitli internet sitelerini ve sosyal medya sayfalarını engellemesini istedi. DRAP sözcüsü, özellikle cinsel sağlık, kilo verme ve ruhsal bozukluklara yönelik ilaçların reçetesiz tanıtımına ve satışına dikkat çekti.

Reklam

DRAP ayrıca Hindistan ve İran'dan kaçak yollarla getirilen ilaçların internet üzerinden satıldığını belirtti. Kurum, ilaç reklamları için önceden onay alınması gerektiğini ifade ederek ihlallerin para cezasına, ilaçlara el konulmasına ve yasal işlem başlatılmasına yol açabileceği uyarısında bulundu.

Yaptırım talebi, müdahaleye başka bir kurumu daha dâhil ediyor: Telekomünikasyon kurumu internet sitelerine ve sayfalara erişimi kısıtlayabilirken ilaç düzenleyicileri ürünleri ve satıcıları soruşturuyor. Etkilenecek platformların sayısı ve engelleme işleminin tamamlanma takvimi açıklanmadı.

Cep telefonu bir ilacın doğrulanmasına yardımcı olabilir mi?

DRAP, Kalite Kontrol Bölümü'nü işletiyor ve İlaç Takip ve İzleme Sistemi'ni aşamalı olarak uygulamaya başladı. Böyle bir sistem, ilaç ambalajlarına tanımlayıcı kodlar atayarak bunların tedarik zincirindeki hareketlerinin izlenmesini sağlar.

17 Kasım 2026'da Senato Az Gelişmiş Bölgelerin Sorunları İşlevsel Komitesi'ne ek bir öneri sunuldu. Senatör Niaz Ahmed başkanlığındaki komiteye, tüketicilerin ilaç kodlarını cep telefonlarıyla tarayarak ürünün orijinalliğini üretim, ithalat ve son kullanma tarihi bilgileriyle birlikte kontrol edebileceği anlatıldı.

Yetkililer, önerilen doğrulama hizmetinin DRAP'ın veri tabanına bağlanacağını ve kamuoyunu bilgilendirme kampanyasıyla destekleneceğini söyledi. Hizmetin kullanıma sunulacağı tarih açıklanmadı.

Hastalar açısından yararlı olan, satıcının iddialarına güvenmek yerine tanınmış bir doğrulama kaydına erişebilmek. Düzenleyici kurumlar açısından ise izlenebilir ambalajlar, şüpheli bir ürünü tedarik zincirindeki kayıtlı rotasıyla ilişkilendirmeye yardımcı olabilir. Ürün doğrulaması, eczane kaydı ve reçete kontrolleri aynı işlemin farklı aşamalarını ele alıyor.

Müdahale nasıl gelişti?

Pakistan'ın yaklaşımı, büyüyen pazara yönelik uyarılardan internet sitelerine karşı yaptırımlara ve önerilen dijital doğrulamaya doğru ilerledi. Önemli gelişmeler birkaç yıla yayılıyor:

  • Şubat 2020: Pandemi Pakistan'da hareketliliği aksatmaya başladı ve çevrim içi ilaç siparişlerine yönelik talebi artırdı.
  • 19 Şubat 2022: Yetkililer hızlı teslimat hizmetlerini, indirimleri ve çevrim içi eczanelerin yasallığına ilişkin eyaletler arasındaki çelişkili yorumları anlattı.
  • 21 Nisan 2026: DRAP, yasa dışı ilaç tanıtımı ve satışı nedeniyle çeşitli internet sitelerinin ve sosyal medya sayfalarının engellenmesini istedi.
  • 17 Kasım 2026: Bir Senato komitesine DRAP'ın veri tabanına bağlanması önerilen telefonla tarama hizmeti hakkında bilgi verildi.

Araştırmanın önerisi bu önlemleri bir araya getiriyor: Yasalar çevrim içi eczane hizmetlerini açıkça kapsamalı; kurumlar kayıt, ürün kalitesi, reklam ve yaptırım sorumluluklarını paylaşmalı. Merkezi bir kayıt sistemi, hastaların sorumlu satıcıları tespit etmek için başvurabileceği daha açık bir başlangıç noktası sağlayabilir.

Reklam

Hastalar neleri kontrol edip bildirebilir?

İnternet üzerinden alışveriş yapan hastalar eczanenin fiziksel adresini, ruhsat bilgilerini ve ilaçların menşeine ilişkin bilgileri isteyebilir. Bir işletmenin yalnızca bir sosyal medya hesabı ya da telefon numarasından ibaret olmaması, kimliğinin belirlenebilmesi gerekir. Reçeteyle satılması gereken ilaçlar için de uygun reçete kontrolleri yapılmalıdır.

Alıcılar teslimat sırasında parti numarasını, son kullanma tarihini, kayıt bilgilerini ve ambalajı inceleyebilir; görünümdeki olağan dışı farklılıkları ya da zarar görmüş ürünleri bildirebilir. Soğukta saklanması gereken ilaçların teslimat ve depolama koşullarına da dikkat edilmelidir.

Sahte ya da standart dışı olduğundan şüphelenilen ilaçlar, DRAP'ın tüketici şikâyet mekanizmaları veya eyaletlerdeki ilaç denetim birimleri aracılığıyla bildirilebilir. Ambalajı, makbuzu, satıcı bilgilerini ve sipariş kaydını saklamak, yetkililerin işlemi soruşturmasına yardımcı olabilir.

Hastalar, kolay teslimattan ancak hizmet tedavi kalitesini de koruduğunda yarar görür. Politika yapıcıların önündeki zorluk, satıcıyı, ürünü ve teslimat sürecini hesap verebilir kılarken bu erişimi sürdürmektir.

Öne Çıkanlar

  • 44 görüşmeye dayanan bir araştırma, fiziksel eczane ruhsatlandırması ile çevrim içi ilaç satışı arasında boşluklar bulunduğunu ortaya koydu.
  • Hastalar kolaylığa ve indirimlere değer verirken sahte ve son kullanma tarihi geçmiş ürünlerden endişe duyuyordu.
  • Pencap ve İslamabad yetkilileri 2022'de çevrim içi eczanelerin yasallığı konusunda çelişkili yorumlar yaptı.
  • DRAP, yasa dışı tanıtım ve satış nedeniyle Nisan 2026'da internet siteleri ve sosyal medya sayfalarına karşı işlem yapılmasını istedi.
  • Önerilen mobil doğrulama hizmeti, ilaç kodlarını DRAP'ın veri tabanına bağlayacak; hizmetin kullanıma sunulacağı tarih açıklanmadı.
  • Araştırmacılar, çevrim içi eczaneleri açıkça düzenleyen yasalar, merkezi kayıt sistemi ve düzenleyici kurumlar arasında eş güdüm önerdi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir