Milyonlarca çocuk aşılanmasına rağmen çocuk felci Pakistan ve Afganistan'da neden sürüyor?

12 dakikalık okuma
Why Polio Persists in Pakistan and Afghanistan Despite Millions of Vaccinations

İki ülke, milyonlarca aşı ve hâlâ aşıya ulaşamayan çocuklar

Pan Amerikan Sağlık Örgütü'nün (PAHO) aktardığı verilere göre Afganistan'da 20 Ekim 2026'ya kadar 42 vahşi poliovirüs vakası kaydedildi; bu sayı 2025'teki toplamın iki katı. Pakistan'da ise altı vaka kayda geçti. On milyonlarca çocuğa ulaşan aşılama kampanyalarına rağmen, vahşi poliovirüsün dolaşımının hiç durmadığı son yerler bu iki ülke olmaya devam ediyor.

İçindekiler
  1. İki ülke, milyonlarca aşı ve hâlâ aşıya ulaşamayan çocuklar
  2. Çocuk felci bir çocuk ve aile için ne anlama geliyor?
  3. Afganistan'daki aşılama yöntemi neden önemli?
  4. Pakistan'daki aşı ekipleri şiddet ve güvensizlikle karşı karşıya
  5. Kanalizasyon testleri neden farklı bir tablo ortaya koyuyor?
  6. Sınırın iki yanında uzanan üç bulaşma merkezi
  7. Hindistan, ayrıntılı uygulamanın bulaşmayı nasıl durdurabileceğini gösteriyor
  8. Risk Güney Asya'dan uzak ülkelere de ulaşıyor
  9. Finansman ve ilerlemenin önündeki yeni sınavlar
  10. Öne Çıkanlar

Pakistan Ulusal Acil Durum Operasyon Merkezi, Karaçi'de bir çocuğun etkilendiği yedinci vakayı 19 Ekim'de duyurdu. PAHO'nun 20 Ekim tarihli verilerinde ise hâlâ altı vaka yer alıyordu. Merkez, Pakistan'daki vakaların beşinin Hayber Pahtunhva'da, ikisinin Sind'de görüldüğünü bildirdi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine atfedilen Afganistan'daki son altı vaka arasında Kandahar'da üç, Nangarhar'da iki ve Kabil'in Musahi ilçesinde bir vaka bulunuyordu. Taliban'ın sağlık yetkilileri bu altı vakayı, incelemesi süren şüpheli vakalar olarak nitelendirdi.

Temel sorun erişim. Afganistan, aşı ekiplerinin evleri düzenli olarak ziyaret etmesini durdurdu. Pakistan bu ziyaretlere izin veriyor ancak saldırılar, aşıyı reddetme ve kampanyaların farklı bölgelerdeki uygulama kalitesinin değişmesi çocukları korumasız bırakıyor. İki ülke arasında hareket eden aileler, sınırın her iki tarafında da aşı fırsatını kaçırabiliyor.

Nisan ayındaki koordineli kampanyalarda Pakistan'da 44,8 milyon, Afganistan'da ise 12,8 milyon çocuğa ulaşıldı. Yine de virüs, yeterli sayıda çocuğun yeterli dozda aşılanmadığı toplulukları bulmaya devam ediyor. Ülke genelindeki toplamlar etkileyici görünebilir; ancak belirli köyler, mahalleler ya da hareket hâlindeki aileler tekrar tekrar gözden kaçabilir.

Bu nedenle 24 Ekim Dünya Çocuk Felci Günü iki farklı gerçeği bir araya getiriyor: Aşılama hastalığı büyük ölçüde azalttı, ancak çocuk felcinin tamamen ortadan kaldırılması, geniş çaplı kampanyaların hâlâ ulaşamadığı çocuklara erişmeye bağlı.

Reklam

Çocuk felci bir çocuk ve aile için ne anlama geliyor?

Afganistan'ın Baglan vilayetinde yaşayan beş yaşındaki Zahra, annesi Noor Begum'a göre iki yıldır felçli. Annesi, yaşadıkları yerde aşıya ulaşamadıklarını ve Zahra hastalandıktan sonra doktorların felci geri çeviremediğini söyledi.

Noor Begum, kızının her gün ihtiyaç duyduğu bakımı şöyle anlattı:

İki yıldır felçli. Ona bakmakta çok zorlanıyorum. Düzgün yemek yiyemiyor. Bir elini kullanabiliyor, diğerini kullanamıyor.

Çocuk felci çoğunlukla beş yaşından küçük çocukları etkiliyor. Virüs esas olarak insan dışkısıyla kirlenmiş maddelerin ağıza ulaşmasıyla, örneğin güvenli olmayan su veya kirli eller aracılığıyla yayılıyor. Yetersiz sanitasyon, virüsün insanlar arasında yayılması için daha fazla fırsat yaratıyor.

Enfeksiyonların çoğu belirgin belirtilere yol açmıyor. Az sayıda vakada virüs sinir sistemine saldırarak kalıcı felce neden oluyor. PAHO'ya göre felç gelişen kişilerin yüzde 5 ila 10'u, solunum için gereken kasların çalışmayı durdurması sonucu hayatını kaybediyor.

Aşı çocuk felcini önlüyor; ortaya çıkmış felci geri çeviremiyor. Tekrarlanan ağızdan aşı dozları ve rutin aşıların tamamlanması, çocukların bağışıklık kazanmasına yardımcı oluyor. Bu nedenle kampanya sırasında bir çocuğa bir kez ulaşmak, görevin yalnızca bir bölümü.

Afganistan'daki aşılama yöntemi neden önemli?

Afganistan, 2024'te aşılamayı ev ziyaretleriyle kısa süreliğine genişletti. O yılın haziran ayında ekipler Güney Bölgesi'nde hedeflenen çocukların yüzde 95'ine ulaştı. Kandahar'da belirlenmiş aşılama noktaları kullanılmaya devam etse de bu, beş yılı aşkın süredir erişilen en yüksek oran oldu.

Kısıtlamalar Eylül 2024'te geri geldi. DSÖ, güvenlik kaygılarını gerekçe göstererek, ev ev dolaşılan kampanyaların o yılın ekim ayından bu yana yapılmadığını belirtiyor. Ailelerin artık çocuklarını genellikle camilere veya belirlenmiş başka noktalara götürmesi gerekiyor.

Sabit bir nokta çok sayıda aileye hizmet verebilir, ancak bunun için bir yetişkinin her çocuğu oraya götürebilmesi gerekir. DSÖ, bu yöntemin özellikle en küçük çocuklar olmak üzere birçok çocuğu gözden kaçırdığını belirtiyor. Kadınların hareketine getirilen kısıtlamalar ve kadın sağlık çalışanlarının sınırlı katılımı, anneler ve bebekler için uygulamada ek güçlükler yaratıyor.

Reklam

Eski Afganistan Halk Sağlığı Bakanı Ferozuddin Feroz, ev ziyaretlerinin en etkili yöntem olduğunu söyledi:

Afganistan'da çocuk felcini ortadan kaldırmak istiyorsak en iyi, en kolay ve en etkili yöntem insanların evlerine gitmektir. Kampanya sırasında hiçbir hane atlanmamalı.

Taliban Sağlık Bakanlığı'nın çocuk felci programını yöneten Abdul Quddus Baryali, 2024'ün sonlarında camilerde aşılamaya geçilmesinin, Kandahar'ın dinî konseyinin ve Kandahar, Helmand ile Uruzgan temsilcilerinin talebi üzerine alınan bir kararın ardından gerçekleştiğini söyledi.

Bulaşmanın hâlâ yoğun olduğu Afganistan'ın güneyinde sonuçlar daha acil. Bağımsız Çocuk Felcinin Ortadan Kaldırılması Teknik Danışma Grubu, aşılama yöntemlerinin hızla gözden geçirilmesi, ev ziyaretlerinin artırılması ve kültürel açıdan uygun düzenlemeler içinde kadın çalışanların katılımının güçlendirilmesi çağrısında bulundu.

Pakistan'daki aşı ekipleri şiddet ve güvensizlikle karşı karşıya

Pakistan'daki aşı ekipleri evleri ziyaret edebiliyor; ancak silahlı saldırılar, güvenlik koşullarının kötüleşmesi veya toplulukların ekipleri içeri almaması erişimi ortadan kaldırabiliyor. 18 Mayıs'ta, 79 ilçede 19 milyondan fazla çocuğa ulaşmayı hedefleyen kampanya başlarken Bajaur'da aşı ekiplerini koruyan iki polis memuru öldürüldü.

Eylül ayında Belucistan'da bir aşı ekibini koruyan iki polis memuru daha öldürüldü. Pakistanlı yetkililere göre 1990'lardan bu yana 200'den fazla çocuk felci çalışanı ve polis eskortu hayatını kaybetti. 2012'den bu yana gerçekleşen saldırıları kapsayan hükümet verilerinde ise daha kısa bir dönem için 96 ölüm ve 170 yaralanma kaydedildi.

Militanlar, aşının çocukları kısırlaştırmaya yönelik yabancı bir plan olduğu yönünde asılsız iddialar yayıyor. Güvensizliği artıran bir başka unsur da CIA'in 2011'de Usame bin Ladin'i ararken Abbottabad'da sahte bir hepatit B aşısı operasyonu düzenlemiş olması.

Bazı retler yalnızca aşılara karşı çıkılmasından değil, hizmetlere duyulan öfkeden kaynaklanıyor. Temiz suya, sanitasyona veya güvenilir sağlık hizmetlerine erişemeyen aileler, başka ihtiyaçları karşılanmazken aşı ekiplerinin neden tekrar tekrar geldiğini sorgulayabiliyor. Çocuk Felcinin Ortadan Kaldırılması Programı'nın bağımsız izleme kuruluna atfedilen bulgulara göre Pakistan'ın 2024 kampanyalarında 420 binden fazla çocuk aşılanamadı.

Sind Valisi Syed Muhammad Nehal Hashmi, Dünya Çocuk Felci Günü mesajında anne babaları beş yaşından küçük her çocuğu her kampanya sırasında aşılatmaya çağırdı. Aşı çalışanlarını da takdir eden Hashmi, her çocuğa ulaşmanın ebeveynlerin, sağlık hizmetlerinin ve toplulukların paylaştığı ulusal bir sorumluluk olduğunu söyledi.

Reklam

Kanalizasyon testleri neden farklı bir tablo ortaya koyuyor?

Pakistan'daki son vaka, Karaçi'nin doğusundaki Jamali Colony'den bir erkek bebekte görüldü. Aşı durumu doğrulanmadı. Ulusal Acil Durum Operasyon Merkezi, Karaçi'de daha önce bildirilen son vakanın Aralık 2024'te görüldüğünü, ancak 2026 boyunca kentte yapılan çevre testlerinde poliovirüs saptanmaya devam ettiğini bildirdi.

Sağlık ekipleri kanalizasyonu test ediyor; çünkü enfekte kişiler virüsü bağırsaklarında taşıyabiliyor ve felç gelişmeden dışkıyla yayabiliyor. Pozitif örnek, kanalizasyon sisteminin hizmet verdiği toplulukta virüsün dolaşımda olduğuna dair erken uyarı sağlıyor.

Ağustos ortasına kadar Pakistan ve Afganistan'da vahşi poliovirüs için yapılan 176 çevre örneği testi pozitif çıktı: Pakistan'da 118, Afganistan'da 58. Pakistan o tarihte yalnızca üç felç vakası bildirmişti. Bu iki ölçüm farklı sorulara yanıt veriyor: Vaka sayıları hastalanan kişileri sayarken kanalizasyon testleri, aksi hâlde saptanması zor olan bulaşmanın yerini belirlemeye yardımcı oluyor.

DSÖ'nün 25 Ağustos tarihli ve 14 Mayıs'taki toplantıyı ele alan acil durum komitesi açıklamasında, 30 Nisan'a kadar dört vaka ve 74 pozitif çevre örneği kaydedildi. 2025'te ise Pakistan ve Afganistan genelinde kaydedilen 745 örneğe ek olarak Almanya'daki iki örnek de dâhil olmak üzere toplam 747 pozitif örnek bildirildi.

Belucistan Başbakanı Sarfraz Bugti, eyaletinde iki yıldır çocuk felci vakası görülmediğini söyledi. İlerlemenin sürmesi için kesintisiz gözetim, sıkı takip ve etkili stratejiler çağrısı yaptı. Kanalizasyon testleri, bir çocuk felç geçirmeden önce virüsün dolaşımda olduğunu ortaya çıkarabildiğinden izleme çalışmalarının sürmesi gerekiyor.

Sınırın iki yanında uzanan üç bulaşma merkezi

DSÖ ve teknik danışmanlarının bulaşmanın sürdüğü başlıca bölgeler olarak belirlediği üç yer, Afganistan'ın güneyi, Hayber Pahtunhva'nın güneyi ve Karaçi. Bu bölgelerdeki sonuçların iyileşmesi, sınırlarının çok ötesindeki topluluklar için de önemli; çünkü yolcular virüsü başka yerlere taşıyabiliyor.

Teknik Danışma Grubu'nun 4 Haziran'da yayımladığı öncelikler ve hedef ölçütler, bulaşmanın coğrafi olarak 2025'in aynı dönemine kıyasla daraldığını bildirdi. Afganistan'ın Doğu Bölgesi'nde ve Pakistan'ın Peşaver ile Ketta bloklarında ilerleme kaydedildiğini belirten grup, bulaşmanın sürdüğü merkezlerde daha güvenilir erişim çağrısı yaptı.

Genetik dizileme, Karaçi'de bulunan virüs örneklerini Afganistan'ın doğusundaki Celalabad'da bulunan virüs kaynaklarıyla ilişkilendirdi. Dizileme, virüsün genetik materyalini karşılaştırarak araştırmacıların enfeksiyonlar arasındaki bağlantıları izlemesine ve bulaşmanın nasıl yayıldığını anlamasına yardımcı oluyor.

Reklam

DSÖ ayrıca Afganistan'ın güneyini Pakistan'ın Ketta bölgesine, Pakistan'ın kuzeybatısını ise Afganistan'ın güneydoğusuna bağlayan geçiş koridorları belirledi. 2024'te 600 binden fazla kişi Pakistan'dan Afganistan'a döndü. DSÖ, geri dönen nüfusların bazı virüs türlerini Afganistan'a taşıdığına dair bulgulara ulaştı.

Hareket hâlindeki ailelerin sınır geçişlerinde, transit noktalarında ve varış yerlerinde aşıya erişebilmesi gerekiyor. Nisan ayındaki çalışma, ulaşılabilecek ölçeği gösterdi: Küresel Çocuk Felcini Ortadan Kaldırma Girişimi'nin koordineli kampanya açıklamasında, iki ülkede toplam 57,6 milyon çocuğa ulaşıldığı; Pakistan'da 413 binden fazla, Afganistan'da ise 42 bin aşı görevlisinin sahaya çıkarıldığı bildirildi. Altı ila 59 aylık çocuklara A vitamini de verildi.

Hindistan, ayrıntılı uygulamanın bulaşmayı nasıl durdurabileceğini gösteriyor

Hindistan da nüfus yoğunluğu, yaygın göç ve korunması gereken çok sayıda yenidoğan gibi benzer güçlüklerle karşı karşıyaydı. Çocuk felcinin ortadan kaldırılması çalışmaları sırasında Uttar Pradeş ve Bihar'ın toplam nüfusu yaklaşık 300 milyondu ve ayda yaklaşık 500 bin bebek dünyaya geliyordu.

Hindistan'ın uygulaması, ev ziyaretlerini tren istasyonlarında, otobüs duraklarında ve trenlerde aşılamayla birleştirdi. 2000'den itibaren düzenlenen ulusal bağışıklama günlerinde 2,3 milyondan fazla aşı görevlisi yaklaşık 209 milyon haneyi ziyaret ederek beş yaşından küçük 170 milyondan fazla çocuğa ulaştı. Transit ekipleri her kampanyada yaklaşık 10 milyon çocuğu aşıladı.

Ekiplerde kadınlar ve yerel halktan kişiler yer aldı; dinî ve toplumsal liderlerle birlikte çalışıldı, ayrıntılı planlarda evler numaralandırıldı, aşılanan çocuklar ve ziyaret edilen haneler işaretlendi. Bağımsız kontroller, gözden kaçan çocukların belirlenmesine yardımcı oldu. Hindistan ayrıca 2005 ve 2010'da daha etkili aşı formülasyonlarını kullanmaya başladı.

Kilometre taşları, çabaların ne kadar uzun sürdüğünü ve son aşamada ilerlemenin ne kadar hızlandığını gösteriyor:

  • 1988: Dünya Sağlık Asamblesi küresel eradikasyon çalışmalarını başlattı. O sırada 125'ten fazla endemik ülkede yılda tahminen 350 bin çocuk felci vakası görülüyordu.
  • 1995: Hindistan, yılda tahminen 50 bin ila 150 bin vakanın görüldüğü dönemde Pulse Polio programını başlattı.
  • 2009: Dünyadaki vakaların yaklaşık yüzde 60'ı hâlâ Hindistan'da görülüyordu.
  • 13 Ocak 2011: Hindistan, Batı Bengal'in Howrah kentinde son vahşi çocuk felci vakasını kaydetti.
  • 27 Mart 2014: DSÖ, 11 ülkeden oluşan Güneydoğu Asya Bölgesi'ni çocuk felcinden arınmış ilan etti.

Hindistan her yıl bağışıklama günlerini sürdürüyor ve enjekte edilen çocuk felci aşısını rutin çocukluk çağı aşı takvimine dâhil ediyor. Hindistan'ın deneyimi Afganistan ve Pakistan için somut bir ders sunuyor: Ayrıntılı yerel planlama, aşılanamayan çocukların görünür olmasını sağladığında ve ekipler bu çocuklara ulaşmak üzere tekrar gidebildiğinde aşılama işe yarıyor.

Reklam

Risk Güney Asya'dan uzak ülkelere de ulaşıyor

Ekim 2025'te Almanya'nın Hamburg kentinde rutin bir kanalizasyon örneğinde vahşi poliovirüs tespit edildi. DSÖ acil durum komitesi, uluslararası yayılımın Uluslararası Öneme Sahip Halk Sağlığı Acil Durumu oluşturmaya devam ettiği sonucuna vardı ve geçici tavsiyelerin üç ay uzatılmasını önerdi. Olayı, ayrı bir eşik olan pandemi acil durumu düzeyinin altında sınıflandırdı.

Amerika kıtaları, yerel bulaşmayı ortadan kaldırdıktan uzun süre sonra bile ülkelerin koruma düzeyini neden sürdürmesi gerektiğini gösteriyor. PAHO'nun Dünya Çocuk Felci Günü açıklaması, bölgede 23 Ağustos 1991'de Peru'da kaydedilen son vahşi poliovirüs vakasının üzerinden 35 yıl geçtiğine dikkat çekti.

PAHO, 2025'te enjekte edilen çocuk felci aşısının birinci, ikinci ve üçüncü dozları için aşılama oranlarının sırasıyla yüzde 91, 89 ve 87'ye ulaştığını bildirdi. Üçüncü doz oranı 2021'deki yüzde 80 düzeyinden yükseldi; ancak örgütün yüzde 95 hedefinin sekiz puan altında kaldı.

PAHO Direktörü Dr. Jarbas Barbosa, riskin neden sürdüğünü şöyle açıkladı:

"Poliovirüs dünyanın başka yerlerinde dolaşımdayken virüsün başka ülkelerden gelme riski sürüyor. Çocukları korumak ve virüsün yeniden yerleşmesini önlemek için yüksek aşılama oranlarını ve güçlü gözetimi sürdürmek hayati önem taşıyor."

PAHO, çocuklarda ani kas güçsüzlüğü vakalarının izlenmesindeki eksikliklere de dikkat çekti. Bu belirti, olası çocuk felci vakaları açısından inceleniyor. Amerika kıtalarında 15 yaşından küçük her 100 bin çocukta 0,85 böyle vaka kaydedildi; bu, en az bir vaka olan gözetim hedefinin altında. Bu hedef, sağlık sistemlerinin olası vakaları ne ölçüde etkin biçimde aradığını gösteriyor.

Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Nijerya, Güney Sudan ve Çad dâhil başka ülkelerde, dolaşımdaki aşı kaynaklı poliovirüslerin yol açtığı salgınlar yaşanıyor. Ağızdan verilen aşıda kullanılan zayıflatılmış virüs, bağışıklığın düşük olduğu topluluklarda uzun süre dolaşıp genetik değişime uğradığında bu virüsler ortaya çıkıyor. Bu dolaşımı da durdurmak için yüksek aşılama oranları şart.

Finansman ve ilerlemenin önündeki yeni sınavlar

Küresel Çocuk Felcini Ortadan Kaldırma Girişimi, 2026 işletme bütçesini yüzde 30 azalttı. Denetim kurulu, 2027 için yaklaşık 778 milyon dolar onayladı; bu, önceki tutardan yaklaşık 65 milyon dolar daha düşük. Gözetim finansmanı ise azaltılmış düzeyde kaldı. Program, bütçe kesintilerinin bazı yerlerde eradikasyon çalışmalarının hızını ve kapsamını etkilediğini belirtiyor.

Bütçe daralması, ABD'nin ocak ayında DSÖ'den çekilmesinin ve USAID'in daha önce dağıtılmasının ardından geldi. Bu gelişmeler, gözetim ve sağlık iletişimi için ayrılan 85 milyon doları sekteye uğrattı. Diğer taahhütler arasında Suudi Arabistan'ın vadettiği 500 milyon dolar, Pakistan'ın 154 milyon doları ve Gates Vakfı'nın 2026-2029 dönemi için ayırdığı 1,2 milyar dolar yer alıyor. Rotary üyeleri yılda yaklaşık 50 milyon dolar topluyor.

Reklam

Girişim, 2026'daki ilerlemeyi değerlendirdikten sonra takvimini gözden geçiriyor. Belirlenen hedef, başlangıçta 2000 olarak saptanan küresel hedefin ardından, vahşi poliovirüsün ortadan kaldırıldığının 2027 sonuna kadar onaylanmasıydı. Vahşi poliovirüsün 2. ve 3. tipleri hâlihazırda ortadan kaldırılmış ilan edildi; geriye kalan vahşi tür, Tip 1.

Pakistan'ın bir sonraki aşılama kampanyasının 2 Kasım'da 97 seçilmiş ilçede başlaması planlanıyor. Teknik danışmanlar Eylül 2026, Aralık 2026 ve Haziran 2027 için değerlendirme kilometre taşları belirledi. Bu tarihler, programlara bulaşmanın azalıp azalmadığını değerlendirecekleri yeni fırsatlar sunuyor.

Afganistan'ın acil görevi, güneydeki daha fazla çocuğa, özellikle bebeklere ve sabit aşılama noktalarının gözden kaçırdığı çocuklara ulaşmak. Pakistan'ın öncelikleri arasında ekipleri korumak, Hayber Pahtunhva'nın güneyinde kampanya kalitesini artırmak ve Karaçi Eylem Planı'nı düzenli izlemeyle uygulamak yer alıyor. Her iki ülkenin de sınırı geçen aileler için koordinasyonu sürdürmesi gerekiyor.

Küresel aşılama, 1988'den bu yana çocuk felci vakalarını yüzde 99'dan fazla azalttı. DSÖ, eradikasyonun tamamlanamaması hâlinde hastalığın on yıl içinde yılda 200 bine kadar yeni vakaya yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Geriye kalan işler belli: aşılanamayan çocukları bulmak, aşıya erişimi kolay ve güvenli hâle getirmek, bulaşma sona erene kadar testleri sürdürmek.

Öne Çıkanlar

  • Afganistan'da 20 Ekim itibarıyla 2026'da 42 vahşi poliovirüs vakası kaydedildi; bu, 2025 toplamının iki katı.
  • PAHO Pakistan'da altı vaka bildirdi; Pakistan Acil Durum Operasyon Merkezi 19 Ekim'de yedinci vakayı duyurdu.
  • Afganistan'ın ev ziyaretlerine getirdiği kısıtlamalar ve Pakistan'daki güvensizlik, aşılamada boşluklara yol açıyor.
  • Afganistan'ın güneyi, Hayber Pahtunhva'nın güneyi ve Karaçi başlıca bulaşma merkezleri olmaya devam ediyor.
  • Nisan ayındaki koordineli kampanyalarda iki ülkede toplam 57,6 milyon çocuğa ulaşıldı.
  • Kanalizasyon testleri, felç görülen çocukların ötesinde virüs dolaşımını saptamayı sürdürüyor.
  • Pakistan, 2 Kasım'da başlayacak bir kampanya planlıyor; sonraki teknik değerlendirme tarihleri Aralık 2026 ve Haziran 2027.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir