UNICEF’ten uyarı: Afgan kız çocukları beş yıldır eğitimden mahrum, öğretmen ve sağlık çalışanı açığı büyüyor

10 dakikalık okuma
Afghan Girls Lose Five Years of Schooling as UNICEF Warns of Teacher and Health Worker Shortages

2,6 milyon kız çocuğu eğitimden dışlandı; kayıplar sınıfların ötesine uzanıyor

UNICEF, 14 Ağustos 2026'da yaptığı açıklamada, 2021'den bu yana Afganistan'da 2,6 milyondan fazla kız çocuğunun ortaöğretimden mahrum bırakıldığını belirtti. Kurum, kısıtlamaların sürmesi hâlinde 2030'a kadar ülkede 20 bine kadar kadın öğretmen ve 5.400 kadın sağlık çalışanı açığı oluşabileceği uyarısında bulundu. Taliban'ın yeniden iktidara gelmesinin üzerinden beş yıl geçerken Afganistan, ortaöğretim ve yükseköğretimin kız çocuklarına ve kadınlara fiilen kapalı olduğu tek ülke olmayı sürdürüyor.

İçindekiler
  1. 2,6 milyon kız çocuğu eğitimden dışlandı; kayıplar sınıfların ötesine uzanıyor
  2. Kısıtlamalar nasıl kalıcı bir engele dönüştü?
  3. Kurumların açıkladığı rakamlar neden farklı?
  4. Bugün daha az öğretmen, yarın daha az yeni öğretmen
  5. Sağlık hizmetleri kız çocuklarının okula dönmesine neden bağlı?
  6. Ekonomik maliyet yılda en az 84 milyon dolarla başlıyor
  7. Yoksulluk, yerinden edilme ve hasarlı okullar krizi derinleştiriyor
  8. Eğitim desteği sürüyor, ancak erişim kırılganlığını koruyor
  9. UNICEF okulların derhâl açılmasını istiyor
  10. Öne Çıkanlar

Eğitim ve kamu hizmetlerindeki zarar şimdiden görülüyor. Temel eğitimde görev yapan kadın öğretmenlerin sayısı 2022'de yaklaşık 73 binken 2024'te yaklaşık 66 bine geriledi. UNICEF'in analizine göre eğitim ve istihdama getirilen kısıtlamalar, ülke ekonomisine yılda en az 84 milyon ABD dolarına mal oluyor.

2021'de 6. sınıfı bitiren bir kız çocuğu için beş yıl boyunca örgün eğitim alamamak; normalde üniversiteye, mesleki eğitime ya da iş hayatına hazırlanacağı dönemin büyük bölümünü kaybetmek anlamına geliyor. Afganistan genelinde bu kesinti, yeni nesil öğretmenlerin, hemşirelerin, doktorların ve ebelerin yetişmesini de engelliyor.

UNICEF İcra Direktörü Catherine Russell, kurumun 14 Ağustos tarihli açıklamasında bunun kişisel bedelini şöyle anlattı:

Beş yıl bir ülkenin tarihinde kısa bir süre olabilir; ancak bir kız çocuğunun yaşamında belirleyici bir dönemdir.

UNICEF, kız çocuklarının eğitimden dışlanmasının çocuk işçiliği, erken yaşta evlilik, istismar ve şiddet risklerini artırdığına dikkat çekiyor. Yoksulluk ve yerinden edilme bu riskleri daha da ağırlaştırıyor. Sonuçlar, hâlâ ilkokula giden çocukları, sağlık hizmeti arayan kadınları ve gelecekteki gelirleri eğitime erişime bağlı aileleri de etkiliyor.

Reklam

Kısıtlamalar nasıl kalıcı bir engele dönüştü?

ABD ve NATO güçlerinin çekildiği 15 Ağustos 2021'de Taliban iktidara geldi. Yetkililer başlangıçta uluslararası topluma kadınların eğitimlerine devam etmelerine izin verileceği güvencesini verdi. UNICEF, kız çocuklarının 6. sınıftan sonra örgün eğitimden dışlanmasının başlangıcını Eylül 2021 olarak belirtiyor.

Kısıtlamaların bir başka kritik aşamasında, Mart 2022'de ortaöğretim okulları kız çocuklarına kapalı kaldı; aynı yılın aralık ayında ise kadınların üniversitelere gitmesi yasaklandı. Yetkililer bu önlemlerin geçici olduğunu söyledi. Ancak uygulamanın sürmesi, kız çocuklarını ilkokuldan üniversite diplomasına uzanan örgün eğitim yolundan mahrum bıraktı.

  • 15 Ağustos 2021: Taliban yeniden iktidara geldi.
  • Eylül 2021: UNICEF, kız çocuklarının 6. sınıftan sonraki eğitimden dışlanmasını bu aya tarihlendiriyor.
  • Mart 2022: Ortaöğretim okulları kız çocuklarına kapalı kaldı.
  • Aralık 2022: Kadınların üniversitelere girmesi yasaklandı.
  • Nisan 2026: UNICEF, eğitim, istihdam ve temel hizmetlere yönelik maliyetleri inceleyen bir analiz yayımladı.
  • Ağustos 2026: UNICEF ve UNESCO, kısıtlamaların beşinci yılı dolayısıyla uyarılarda bulundu.

Yetkililer, kadın haklarına kendi İslam hukuku ve Afgan kültürü yorumları doğrultusunda saygı duyduklarını ve eğitim politikasının ülkenin iç meselesi olduğunu söylüyor. Kısıtlamalar kadınların çalışmasını, hareket özgürlüğünü ve kamusal alanlara erişimini de etkiliyor. UNICEF ve UNESCO, ortaöğretim okullarına ve üniversitelere erişimin derhâl yeniden sağlanması çağrısı yaptı; okulların ne zaman açılacağına ilişkin bir tarih açıklanmadı.

Kurumların açıkladığı rakamlar neden farklı?

UNICEF, ağustos ayındaki açıklamasında 2021'den bu yana ortaöğretimden mahrum bırakılan kız çocuklarının sayısını 2,6 milyonun üzerinde veriyor. UNESCO'nun ağustos tahmini ise 2,4 milyon; bu sayı bir yıl öncesine göre yaklaşık 200 bin daha fazla. Her iki kurum da dışlanmanın ülke çapında olduğunu belirtiyor, ancak toplam rakamları farklı.

UNICEF'in nisan ayında yayımladığı Eylemsizliğin Maliyeti başlıklı bilgi notunda farklı rakamlar yer alıyor: 2024'te 7-18 yaş grubunda tahminen 3,8 milyon kız çocuğu okul dışında kaldı; bu sayının içinde 2,6 milyondan fazla ergenlik çağındaki kız çocuğu bulunuyor. Raporda ayrıca beş yıl içinde ortaöğretim kısıtlamalarından doğrudan etkilenen en az 1 milyon kız çocuğu ayrı olarak sayılıyor.

Nisan ayındaki bilgi notu, bu nedenle hem okul dışında kalan daha geniş nüfusu hem de kararnamelerden doğrudan etkilenen kız çocuklarını ölçüyor. Rapora göre ikinci gruptakilerin sayısı 2030'a kadar 2 milyonu aşabilir. UNESCO ise aynı yıla kadar yaklaşık 4 milyon kız çocuğunun ortaöğretimden mahrum bırakılabileceğini öngörüyor. Kurumların tahminleri farklı sayım yöntemlerine dayanıyor ve açıklamalarında bu farkı açıklayan ortak bir hesaplama yayımlanmış değil.

UNESCO'nun eğitim acil durumları programı koordinatörü Hoda Jaberian, kesintinin uzunluğunu şöyle anlattı:

Beş yıl, bir çocuğun eğitiminde geçici bir kesinti değildir. Bu süre, neredeyse bir ortaöğretim döneminin tamamına karşılık geliyor.

Reklam

Bugün daha az öğretmen, yarın daha az yeni öğretmen

Afganistan'da 2022'de temel eğitimde yaklaşık 73 bin kadın öğretmen görev yapıyordu. Bu sayı 2024'te yaklaşık 66 bine düştü; yaklaşık 7 bin öğretmen, yani yüzde 9'dan fazlası kaybedildi. Kadın öğretmenlerin bulunduğu okullara kız çocuklarının gitme ve eğitimlerini sürdürme olasılığı daha yüksek. Bu nedenle düşüş, hâlâ eğitim almasına izin verilen çocukları da etkiliyor.

UNICEF, 2030'a kadar ülkede 20 bine kadar kadın öğretmenin kaybedilebileceği uyarısında bulunuyor. UNESCO ise aynı yıla kadar 11 binden fazla nitelikli kadın öğretmen açığı öngörüyor. İlk rakam olası kayıpları, ikincisi ise nitelikli personelde beklenen açığı ifade ediyor; her ikisi de sınıflarda öğretmen bulmanın giderek zorlaşacağına işaret ediyor.

Jaberian, öğretmenlerin Afganistan'dan ayrıldığını, ülkede kalanların bazılarının ise çalışmalarını sürdürmekte kısıtlamalarla karşılaştığını söyledi. Kadınların erkek çocuklara ders vermesinin kısıtlanması da bazı öğrencilerin niteliksiz erkek öğretmenlerle ya da öğretmensiz kalmasına yol açtı.

Okullar iki yönden baskı altında: Deneyimli kadınlar iş gücünden ayrılırken kız çocuklarının yerlerine geçebilmeleri için gereken eğitimi tamamlamaları engelleniyor. Sınıfların yeniden açılması eğitime erişimi sağlayabilir; ancak nitelikli öğretmen sayısını yeniden artırmak için kız çocuklarının ortaöğretime ve mesleki eğitime devam edebilmesi gerekiyor.

Sağlık hizmetleri kız çocuklarının okula dönmesine neden bağlı?

UNICEF, 2030'a kadar 5.400 kadın sağlık çalışanının kaybedilebileceğini öngörüyor. Bu rakam, kurumun kadın öğretmenler için verdiği tahminle birlikte, ailelerin yaşamları boyunca ihtiyaç duyduğu iki hizmet alanında 25.400 çalışanlık bir kayba karşılık geliyor.

Afganistan'da kadınlar, erkek sağlık çalışanlarından tıbbi yardım almakta sık sık toplumsal engellerle karşılaşıyor. Bu nedenle kadın doktor, hemşire ve ebe sayısındaki azalma; gebelik, doğum ve bebeğin yaşamının ilk haftalarında sağlık hizmetlerine erişimi kısıtlayabilir. UNICEF, anne, yenidoğan ve çocuk sağlığı hizmetlerine erişimin azalabileceği uyarısında bulunuyor.

Russell, nisan ayındaki analiz hakkında konuşurken risk altındaki meslekleri şöyle sıraladı:

Afganistan; temel hizmetleri ayakta tutan geleceğin öğretmenlerini, hemşirelerini, doktorlarını, ebelerini ve sosyal hizmet uzmanlarını kaybetmeyi göze alamaz. Kız çocukları eğitimden dışlanmaya devam ederse bu, kaçınılmaz gerçek olacak.

Annelerin eğitimi çocukların sağlığı açısından da önem taşıyor. UNICEF'e göre annelerin eğitim almamış olması; düşük doğum ağırlığı, aşıların aksaması ve bodurluk risklerinin yükselmesiyle ilişkili. Bodurluk, uzun süreli yetersiz beslenme ya da tekrarlayan hastalıklar nedeniyle çocuğun yaşına göre kısa kalmasıdır. Bu sağlık sorunları, ailelerin ihtiyaçlarını karşılamakta zaten zorlanan hizmetler üzerindeki baskıyı artırıyor.

Reklam

Ekonomik maliyet yılda en az 84 milyon dolarla başlıyor

UNICEF, kız çocuklarının eğitimi ve kadınların ücretli işlere katılımına getirilen kısıtlamaların Afganistan'a yılda en az 5,3 milyar Afganîye, yani 84 milyon ABD dolarına mal olduğunu tahmin ediyor. Bu tutar, ülkenin 2023'teki gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 0,5'ine karşılık geliyor. GSYH, bir ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor.

Kız çocuklarının nitelik kazanması engellenirken kadınlar da becerilerini iş hayatında kullanma konusunda kısıtlamalarla karşılaşıyor. Aileler olası gelirlerini kaybediyor; okullar, klinikler ve diğer hizmetler ise eğitimli çalışanlardan mahrum kalıyor. UNICEF, tahmininin ihtiyatlı olduğunu belirtiyor ve kısıtlamalar sürdükçe kayıpların her yıl artacağı uyarısında bulunuyor.

Kadınların kamu çalışanları içindeki payı 2023'te yüzde 21'den 2025'te yüzde 17,7'ye düştü. İki yılda 3,3 yüzde puanlık bu gerileme, kadın öğretmen sayısındaki düşüşün yanı sıra kamu istihdamında kadınların varlığının da azaldığını gösteriyor.

UNESCO daha uzun bir dönemi inceliyor. Kuruma göre ortaöğretim ve yükseköğretimden dışlanma, 2066'ya kadar yaklaşık 600 bin kadının iş gücünden uzaklaşmasına ve toplamda 9,6 milyar ABD doları gelir kaybına yol açabilir. UNESCO'nun tahmini zaman içinde birikecek gelir kaybına, UNICEF'in 84 milyon dolarlık rakamı ise kendi analizine göre yıllık kayba ilişkin.

Yoksulluk, yerinden edilme ve hasarlı okullar krizi derinleştiriyor

Afganistan'da okullar, kız çocuklarına yönelik kısıtlamalar başlamadan önce de düşük okuryazarlık, yetersiz olanaklar ve ilkokula devam edemeyen çocuklar nedeniyle zor durumdaydı. UNESCO'ya göre, kız çocuklarına yönelik kısıtlamalar dışındaki nedenlerle ilkokul çağındaki 2 milyondan fazla çocuk okul dışında. 10 yaşındaki çocukların yüzde 90'ından fazlası basit bir metni okuyamıyor; ülke genelinde okuryazarlık oranı yüzde 37.

UNESCO'ya göre okulların yaklaşık yarısında su, sanitasyon ya da ısıtma olanağı bulunmuyor. Depremler, seller ve diğer afetler 2021'den bu yana yaklaşık 1.000 okulun kapanmasına yol açtı. Aşırı kalabalık ve hasarlı tesisler, hâlâ okula gidebilen çocuklara ders vermeyi zorlaştırıyor.

Ülkeye dönen çok sayıda kişi de bu ihtiyaçları artırıyor. UNICEF'in ağustos açıklamasına göre 2023'ten bu yana İran ve Pakistan'dan 2,7 milyondan fazla kişi Afganistan'a döndü; bunların yüzde 60'ını çocuklar ve gençler oluşturuyor. UNESCO ise 2023'ten bu yana gönüllü olarak dönen ya da zorla geri gönderilenlerin toplamını 7 milyonun üzerinde veriyor; bu sayıya 2025'te dönen 3 milyon kişi de dahil. Kurumlar, bu rakamları uzlaştıracak ortak bir tanım ya da sayım yöntemi sunmuyor.

UNICEF, yoksulluk ve yerinden edilmenin okul dışındaki kız çocuklarını daha büyük tehlikelerle karşı karşıya bıraktığı uyarısında bulunuyor. Yiyecek, barınma ve gelir bulmakta zorlanan aileler, çocuklarını çalıştırmaları ya da erken yaşta evlendirmeleri yönünde daha fazla baskı hissedebilir. Öğretmenlerle her gün kurulan iletişimin kaybı da önemli bir destek kaynağını ortadan kaldırıyor.

Reklam

Eğitim desteği sürüyor, ancak erişim kırılganlığını koruyor

UNICEF, 2025'te 3,7 milyondan fazla çocuğa devlet okullarında acil eğitim desteği sağladı. Ayrıca 442 bin çocuk toplum temelli eğitim programlarına katıldı; bunların yüzde 66'sı kız çocuğuydu. Kurumun verilerinden hesaplandığında bu oran yaklaşık 292 bin kız çocuğuna karşılık geliyor.

Kurum ayrıca 2025 boyunca 232 okul inşa etti ya da yeniledi. UNESCO, okuryazarlık ve beceri programlarının yanı sıra toplum merkezlerinde ve yerel eğitimcilerin evlerinde yürütülen öğrenme çalışmalarını destekliyor. Bu faaliyetler, örgün eğitime yönelik kısıtlamalar sürerken bazı çocukların eğitim almasını sağlıyor.

Geleneksel sınıfların dışında ders almaya çalışan kız çocukları başka engellerle de karşılaşıyor. Eylül 2025'teki internet kesintileri sırasında sabit geniş bant erişimine getirilen kısıtlamalar Belh'ten diğer vilayetlere yayılarak çevrim içi dersleri aksattı. Pek çok yerde mobil veri kullanılabilir durumda kaldı; ancak maliyet ve bağlantının güvenilir olmaması, aileler için bu seçeneğin yararını sınırladı.

BBC hizmetlerinin Afganistan genelinde Ekim 2026'da FM yayınını durdurması da eğitim yayınlarını etkiledi. BBC'nin Afganistan'a yönelik içerikleri arasında ortaöğretimden mahrum bırakılan kız çocukları için hazırlanan programlar da bulunuyor. Yayınlar diğer radyo bantları, çevrim içi platformlar ve uydu üzerinden sürdü; böylece dinleyiciler bu alternatiflere bağımlı kaldı.

Toplum temelli dersler, çevrim içi eğitim ve radyo programları bazı kız çocuklarına öğrenme olanağı sunuyor. Ancak öğretmenlik ve tıp gibi mesleklere girmek için gereken düzenli ilerleme ve nitelikleri sağlayan yapılar, örgün ortaöğretim okulları ile üniversiteler. Bu nedenle UNICEF'in çağrısının merkezinde okulların yeniden açılması yer alıyor.

UNICEF okulların derhâl açılmasını istiyor

Russell, yetkililere eğitime erişimi derhâl yeniden sağlama çağrısı yaptı ve uluslararası toplumu kız çocuklarının eğitim hakkını desteklemeyi sürdürmeye davet etti. UNICEF, ortaklarıyla birlikte okulların güvenli biçimde açılmasına yardımcı olmaya hazır olduğunu belirtiyor.

Russell, ağustos ayındaki açıklamasında kurumun talebini şöyle dile getirdi:

UNICEF, fiilî yetkilileri eğitim üzerindeki kısıtlamaları kaldırmaya ve tüm kız çocukları ile kadınların okullara ve üniversitelere derhâl dönmesine izin vermeye çağırıyor.

Rakamlar, bir kız çocuğunun kaybettiği okul yıllarını toplumunun ileride ihtiyaç duyacağı hizmetlerle ilişkilendiriyor. Afganistan şimdiden kadın öğretmenlerini kaybediyor. 2030'a yönelik tahminler, bu kaygıyı sınıflarda ve sağlık kuruluşlarında daha büyük açıkların oluşacağına taşıyor; okul dışında geçen her ek yıl, bu çalışanların yerini alacak kişilerin yetişmesini geciktiriyor.

Öne Çıkanlar

  • UNICEF, 2021'den bu yana 2,6 milyondan fazla kız çocuğunun ortaöğretimden mahrum bırakıldığını söylüyor; UNESCO'nun tahmini 2,4 milyon.
  • Kız çocukları 6. sınıftan sonraki örgün eğitimden dışlanmayı sürdürüyor; kadınların üniversitelere girmesi Aralık 2022'den bu yana yasak.
  • Temel eğitimde görev yapan kadın öğretmenlerin sayısı 2022'de yaklaşık 73 binken 2024'te yaklaşık 66 bine geriledi.
  • UNICEF, 2030'a kadar 20 bine kadar kadın öğretmen ve 5.400 kadın sağlık çalışanının kaybedilebileceği uyarısında bulunuyor.
  • UNICEF'e göre eğitim ve istihdama getirilen kısıtlamalar yılda en az 84 milyon ABD dolarına mal oluyor.
  • UNICEF, 2025'te 442 bin çocuğa toplum temelli eğitim desteği sağladı; katılımcıların yüzde 66'sı kız çocuğuydu.
  • UNICEF ve UNESCO, kız çocuklarının ve kadınların ortaöğretim ile yükseköğretime derhâl erişebilmesi çağrısı yapıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir