Tayvan ile nükleer enerjiye dönüş arasında üç koşul var
Tayvan Devlet Başkanı Lai Ching-te, nükleer enerjinin yeniden devreye alınmasına yönelik uzman değerlendirmesine destek verdi ve üç koşul belirledi: reaktör güvenliği, nükleer atık sorununa çözüm ve kamuoyu uzlaşısı. Lai’nin açıklamaları, Taiwan Power Co.’nun Pingtung ilçesindeki Ma-anshan Nükleer Santrali’ni yeniden işletmeye alabilecek denetimlere hazırlandığı bir dönemde geldi.
İçindekiler
- Tayvan ile nükleer enerjiye dönüş arasında üç koşul var
- Tayvan bu dönüm noktasına nasıl geldi?
- Taipower’ın yeniden elektrik üretmeden önce yapması gerekenler
- Çevresel inceleme neden hukuki bir anlaşmazlığa dönüşebilir?
- Kamuoyu desteğinin sayısal ve yerel boyutu var
- Yapay zekâ talebi, fosil yakıtların ağırlıkta olduğu bir sistemle karşı karşıya
- Yenilenebilir enerji merkezî önemini korurken farklı hedefler öne çıkıyor
- Küçük reaktörler farklı bir takvim getiriyor
- Enerji güvenliği, yeterli üretim kapasitesinden fazlasını gerektiriyor
- Yapay zekâ yatırımları ve ticaret, kararların önemini artırıyor
- Öne Çıkanlar
Lai, 16 Ekim 2026’da yayımlanan ve finans programı sunucusu Yu Ting-hao ile yaptığı söyleşide, Tayvan’ın enerji kaynaklarını ideolojik gerekçelerle dışlamak yerine tüm seçenekleri açık tutması gerektiğini söyledi. Çevresel sürdürülebilirliğin kısa vadeli faydaların önünde gelmesi gerektiğini de belirtti.
Atılacak sonraki adımlar, siyasi tartışmanın tek başına düşündürdüğünden daha somut. Nükleer Güvenlik Komisyonu, üç inceleme turu ve 589 görüşün ardından 24 Eylül’de Taipower’ın Ma-anshan’ı yeniden işletmeye alma planını onayladı. Taipower’ın şimdi yaşlanan ekipman, radyasyon ve depreme dayanıklılık kontrollerini tamamlaması, ardından ek inceleme ve denetimler için düzenleyici kuruma başvurması gerekiyor.
Ekonomi Bakanı Kung Ming-hsin, santralin yeniden çalıştırılabileceği en erken yılın 2028 olduğunu söyledi. Komisyon ise herhangi bir tarih belirlemedi. Ayrı bir çevresel etki değerlendirmesinin gerekip gerekmediğine ilişkin anlaşmazlık da lisans sürecini etkileyebilir.
Lai, teknik onayın yanı sıra kamuoyu uzlaşısını da koşul olarak sundu. Güvenlik ve atık sorunları çözüldükten sonra hükümetin ne yapacağını açıklarken şunları söyledi:
Uzlaşı sağlanırsa yeniden çalıştıracağız. Sağlanmazsa elbette ileri nükleer enerji teknolojilerini bekleyeceğiz.
Bu tutum, Tayvan’ın faal durumdaki son reaktörünü kapatmasından iki yıldan kısa süre sonra nükleer enerji üretimine dönüş için olası bir yol açıyor. Aynı zamanda elektrik planlamasını Lai’nin yapay zekâ, sanayi büyümesi ve ticaret hedeflerinin merkezine yerleştiriyor.
Tayvan bu dönüm noktasına nasıl geldi?
Demokratik İlerleme Partisi, 2016’da iktidara geldikten sonra nükleerden çıkışı temel politikalarından biri hâline getirdi. Eylül 2017-Ocak 2019 arasında başbakanlık yapan Lai, doğal gazla elektrik üretiminin artırılmasını destekledi ve faal nükleer santrallerin işletme sürelerinin uzatılmasına karşı çıktı.
Ma-anshan’ın ikinci reaktörü 17 Mayıs 2025’te faaliyeti durdurdu ve nükleerden çıkış sürecini tamamladı. Tayvan’ın son reaktörünün kapatılması, yaklaşık elli yıllık nükleer elektrik üretimini sona erdirirken maliyetler, yakıt ithalatı ve iklim hedeflerine ilişkin tartışmaları çözümsüz bıraktı.
Başlıca gelişmeler, hükümetin kapanıştan yeniden dönüşü değerlendirme aşamasına nasıl geldiğini gösteriyor:
- 2016: Demokratik İlerleme Partisi, nükleersiz ülke politikasını uygulamaya koydu.
- 2018: Seçmenler, referandumda nükleerden çıkış hükmünü yüzde 59’a karşı yüzde 41 oyla reddetti.
- 17 Mayıs 2025: Ma-anshan’ın ikinci reaktörü elektrik üretimini durdurdu.
- 23 Ağustos 2025: Ma-anshan’ı yeniden çalıştırmaya yönelik referandumda gerekli onay eşiğine ulaşılamadı.
- Mart 2026: Taipower, Ma-anshan’ı yeniden çalıştırma planını Nükleer Güvenlik Komisyonu’na sundu.
- 24 Eylül 2026: Komisyon planı onayladı; denetimlerin ve diğer hazırlık çalışmalarının önünü açtı.
- 28 Kasım 2026: Yerel seçimlerle aynı gün nükleer politika konusunda yeni bir referandum yapılması planlanıyor.
Lai, yeniden değerlendirmeyi değişen elektrik ihtiyacına, Avrupa’nın karbon gerekliliklerine ve jeopolitik risklere işaret ederek savundu. Mart ayında nükleer santrallerin yeniden çalıştırılmasının değerlendirilmesinin rüzgâr, güneş, küçük ölçekli hidroelektrik ve hidrojen enerjisine verilen destekle birlikte yürütülebileceğini söyledi.
Taipower’ın yeniden elektrik üretmeden önce yapması gerekenler
Ekonomi Bakanlığı ile Taipower, ikinci ve üçüncü nükleer santrallerin yeniden çalıştırılmaya elverişli koşullara sahip olduğunu değerlendirdi. Üçüncü santral Ma-anshan. Onaylanan plan, düzenleyici kurum yeniden elektrik üretimine izin verilip verilmeyeceğini değerlendirmeden önce tamamlanması gereken çalışmaları ortaya koyuyor.
Nükleer Reaktör Tesisleri Düzenleme Yasası’nın 6. maddesi, lisans süresi dolduktan sonra faaliyete dönmek isteyen işletmecinin yeni bir lisans almasını şart koşuyor. Bu lisansın süresi 20 yıla kadar olabiliyor. Taipower’ın güvenlik belgelerini sunması, denetimleri tamamlaması ve düzenleyici kurumun incelemesinden geçmesi gerekiyor.
Çevre örgütleri, komisyonun bir sonraki incelemesinden önceki çalışmaların iki ila beş yıl sürebileceğini tahmin ediyor. Bu tahmin ile ekonomi bakanının en erken yeniden başlama tarihi, denetim ve onarımların ne kadar hızlı ilerleyebileceğine ilişkin farklı beklentileri yansıtıyor.
Elektrik kullanıcıları açısından pratik mesele zamanlama: Tayvan, çalışmalar sürerken evlere, fabrikalara ve veri merkezlerine elektrik sağlamayı sürdürmek zorunda. Nükleer santralin yeniden devreye alınması, değerlendirme sürecinde değişmeye devam eden bir elektrik sistemine eklenecek.
Çevresel inceleme neden hukuki bir anlaşmazlığa dönüşebilir?
Çevre Bakanlığı, yürürlükteki kuralların nükleer santralin işletme süresini uzatmak için ayrı bir çevresel etki değerlendirmesi gerektirmediğini söylüyor. Çevre örgütleri ise Çevresel Etki Değerlendirmesi Yasası uyarınca süresi dolan işletme lisansının yenilenmesi hâlinde böyle bir değerlendirme yapılması gerektiğini savunuyor.
Çevresel etki değerlendirmesi, önerilen bir faaliyetin insanlar ve çevre üzerindeki olası etkilerini inceliyor. Anlaşmazlık, mevcut bir reaktörün yeniden çalıştırılmasının nükleer düzenleyici kurumun güvenlik incelemesine ek olarak yasada öngörülen bu süreçten geçmesinin gerekip gerekmediğiyle ilgili.
Değerlendirme kurallarının 29. maddesi, nükleer santrallerin inşasını, ek üniteleri ve devreden çıkarmayı açıkça kapsıyor. Ancak lisans yenilemesinden söz etmiyor. Yeşil Yurttaşlar Eylem İttifakı’ndan araştırmacı Lin Chien-Yen, yasanın 5. maddesinin nükleer enerji geliştirme faaliyetlerini kapsadığını ve yeni lisans başvurusunun yürürlükteki yasalar uyarınca değerlendirme gerektirdiğini savunuyor.
Ulusal Tsing Hua Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Hukuku Enstitüsü profesörü Anton Ming-Zhi Gao, Asia Cement’in maden işletme haklarına ilişkin davayı örnek gösteriyor. Mahkemeler, yasaların gerektirdiği yerli halkla istişare ve onay süreci yürütülmeden verilen uzatma kararını iptal etti. Gao, bu davanın uzatmanın o tarihte yürürlükte olan yasalar kapsamında yeni bir idari karar olarak değerlendirilmesini desteklediğini savunuyor.
Gao ayrıca nükleer lisans sürecindeki çevresel kontroller ile Çevresel Etki Değerlendirmesi Yasası kapsamındaki değerlendirmenin farklı hukuki süreçler izlediğini söylüyor. Açılacak bir davanın lisans verildikten sonra gündeme gelmesini bekliyor. Çevre Bakanlığı kurallarını açıklığa kavuşturabilir; Nükleer Güvenlik Komisyonu ise lisans incelemesi hükümleri uyarınca ek belge talep edebilir.
Kamuoyu desteğinin sayısal ve yerel boyutu var
Ağustos 2025’teki referandumda 4,34 milyon kişi Ma-anshan’ın yeniden çalıştırılmasını desteklerken 1,51 milyon kişi karşı çıktı. Onay için Tayvan’daki 20,02 milyon kayıtlı seçmenin en az dörtte birinin, yaklaşık 5,01 milyon kişinin, destek vermesi gerekiyordu. Teklif, gereken oy sayısının yaklaşık 665 bin altında kaldı.
Kullanılan oyların yaklaşık yüzde 74’ü santralin yeniden çalıştırılmasını destekledi; bu oran söz konusu iki toplam üzerinden hesaplanıyor. Referandum, onay eşiği yalnızca oy kullananlara göre değil tüm kayıtlı seçmenlere göre belirlendiği için başarısız oldu.
28 Kasım’da yapılacak referandumda hükümetin ekonomiyi canlandırmak için nükleer enerji kullanıp kullanmaması ve nükleersiz ülke politikasını kaldırıp kaldırmaması oylanacak. Sonuç, lisans kararlarından sorumlu olmaya devam eden Nükleer Güvenlik Komisyonu’nu bağlamıyor.
Atık depolama ve acil durum planlamasından etkilenen toplulukların kendilerine özgü kaygıları da var. Nükleer enerjiye karşı çıkan gruplar, hükümetin nihai atık bertarafına yönelik bir çözüm açıklamadığını söylüyor ve reaktörlerin yeniden çalıştırılmasının etkilenen toplulukların barındırması gereken atık miktarını artıracağı uyarısında bulunuyor.
Yeşil Yurttaşlar Eylem İttifakı, Dünya Yurttaşı Tayvan ve 32 örgüt, 29 Eylül’de jeologların, deprem uzmanlarının ve acil tıp uzmanlarının güvenlik incelemesine katılması çağrısı yaptı. Dolayısıyla Lai’nin uzlaşı koşulu, oyların sayılmasının ötesine geçerek belirli yerlerde yaşayanların üstlendiği risklerin ele alınmasını da kapsıyor.
Yapay zekâ talebi, fosil yakıtların ağırlıkta olduğu bir sistemle karşı karşıya
Tayvan, 2025’te elektriğinin yüzde 47,8’ini doğal gazdan, yüzde 35,4’ünü kömürden üretti. Bu iki yakıt toplamda elektriğin yüzde 83,2’sini sağladı. Yenilenebilir kaynakların payı yüzde 13,1 olurken nükleer enerji, son reaktörün kapatılmasından önceki aylarda elektriğin yüzde 1,1’ini karşıladı.
Lai, ekim ayındaki söyleşide elektrik planlamasının ekonomik büyümeyi, bilişim merkezlerini ve ileri bilişim ihtiyaçlarını şimdiden hesaba kattığını söyledi. Tayvan’ın 2035’e kadar istikrarlı elektrik arzını sürdürebileceğini belirterek, nükleer enerji olmadan arzın 2032’ye kadar güvence altında olacağına ilişkin önceki taahhüdünün ufkunu genişletti.
Devlet başkanı, mevcut rezerv kapasitesini yaklaşık yüzde 20, üretim düzeyini ise kabaca 42-45 gigavat olarak açıkladı. Gigavat, belirli bir andaki gücü ölçer; bir gün boyunca üretilen elektrik ise gigavat-saatle ölçülür. Rezerv kapasite, talebin üzerinde ve tüketimin arttığı ya da ekipmanın kullanılamadığı durumlarda tampon sağlayan üretim gücüdür.
Lai, yabancı şirketlerin kuracağı kapasite hariç tutulduğunda, Tayvan’ın 2040 civarında yaklaşık bir gigavatlık yerli bilişim kapasitesi oluşturmayı hedeflediğini söyledi. Bu ölçekteki bir bilişim merkezinin yaklaşık 40 milyar ABD doları değerinde olacağını tahmin etti.
Bu rakamlar, sanayi planlaması ile elektrik yatırımlarını birbirine bağlıyor. Bir gigavatlık tesis, Lai’nin belirttiği 42-45 gigavatlık gücün yaklaşık yüzde 2,2-2,4’üne karşılık gelir. Tesisin gerçek talebi nasıl çalıştırılacağına, şebekenin hangi bölümlerinin yükü taşıması gerektiği ise kurulacağı yere bağlı olacak.
Yenilenebilir enerji merkezî önemini korurken farklı hedefler öne çıkıyor
Lai, yenilenebilir elektriğin payını yaklaşık yüzde 13’ten 2035’e kadar yüzde 30’a veya daha üstüne çıkarmak istiyor. 2025’teki yüzde 13,1’lik oran temel alındığında yüzde 30’a ulaşmak için payın 16,9 yüzde puan artması, yani iki kattan fazla yükselmesi gerekiyor. Toplam elektrik tüketimi büyürse yenilenebilir üretimin daha da hızlı artması gerekecek.
Tayvan İklim Eylem Ağı Direktörü Chao Chia-wei daha iddialı bir programı savunuyor. Yenilenebilir kaynakların, çatı tipi güneş panellerinin yaygın biçimde kurulmasıyla 2035’te elektriğin yüzde 60’ını sağlayabileceğini; enerji öz yeterliliğinin de yaklaşık yüzde 25’e ulaşabileceğini tahmin ediyor.
Ulusal Tsing Hua Üniversitesi Nükleer Bilimler Fakültesi Dekanı Yeh Tsung-kuang, yenilenebilir ve nükleer enerji üretiminin birlikte yürütülmesini destekliyor. Mevcut dört nükleer santralin tamamının çalıştırılmasının toplam elektrik talebinin yüzde 18-19’unu karşılayabileceğini, daha yeni nükleer teknolojilerin ise yaklaşık yüzde 10 daha ekleyebileceğini tahmin ediyor. Önerisi, hükümetin şu anki yeniden çalıştırma hazırlıklarının kapsamını aşıyor.
Güneş paneli üreticileri, politika tartışmaları sürerken verimliliği artırmak için çalışıyor. Endüstriyel Teknoloji Araştırma Enstitüsü ve şirketler, arka yüzeyinde metal kontaklar bulunan hücrelerin ticari kullanımını hızlandırmak amacıyla TBC güneş teknolojisi ittifakı kurdu. Kontakların arka yüze taşınması, ön yüzeyin daha büyük bölümünün güneş ışığını almasını sağlayarak dönüşüm verimliliğini artırmaya ve maliyetleri düşürmeye yardımcı oluyor.
Yenilenebilir enerji geliştiricileri için yatırım ortamının öngörülebilir olması da önemli. Chao, hükümetin nükleer enerjiye yeniden odaklanmasının yenilenebilir enerji yatırımlarına duyulan güveni zayıflatabileceği uyarısında bulunuyor. Lai ise iki alandaki çalışmaların birlikte yürütülebileceğini savunuyor.
Küçük reaktörler farklı bir takvim getiriyor
Tayvan’daki tartışmalarda ileri nükleer enerji; küçük modüler reaktörleri, mikro modüler reaktörleri ve nükleer füzyonu kapsıyor. Küçük modüler reaktörler, geleneksel reaktörler gibi enerji açığa çıkarmak için atomları parçalayan nükleer fisyonu kullanıyor. Her bir ünitenin üretimi genellikle 300 megavata kadar çıkıyor ve bu reaktörler de radyoaktif atık üretiyor.
Yeh, daha küçük reaktörlerin sanayi tesislerine doğrudan enerji sağlayabileceğini ve Taipower şebekesi üzerindeki baskıyı azaltabileceğini savunuyor. Destekleyenler, acil durumlarda soğutma için doğal dolaşımdan yararlanan tasarımlara da dikkat çekiyor. Nükleer enerjiye karşı çıkan gruplar ise güvenlik iddialarını ve atık düzenlemelerini sorgulamayı sürdürüyor.
Bazı akademisyenler, küçük ve mikro modüler teknolojilerin 2030’dan sonra olgunlaşıp ticari kullanıma hazır hâle gelmesini bekliyor. Ulusal Atom Araştırma Enstitüsü, Tayvan’ın küçük modüler reaktörden ilk elektriği en erken 2035’te alabileceğini tahmin ediyor.
Gao başka bir soruna da dikkat çekiyor: Tayvan’ın yasal çerçevesi, nükleer işletmecinin Taipower olduğunu varsayıyor ve işletmecilere özel bir şirketin üstlenmekte zorlanabileceği sorumluluklar yüklüyor. Bu nedenle bir veri merkezinin ya da yarı iletken fabrikasının yanına reaktör kurmak, teknolojinin yanı sıra düzenleme ve sorumluluk konularında da kararlar alınmasını gerektiriyor.
Enerji güvenliği, yeterli üretim kapasitesinden fazlasını gerektiriyor
Tayvan, 2024’te enerjisinin yüzde 95,8’ini ithal etti. Bu bağımlılık, elektrik planlamasında üretim maliyetleri ve karbon emisyonlarının yanı sıra yakıt tedarikini ve deniz taşımacılığı güzergâhlarını da önemli hâle getiriyor.
Lai, enerji kaynaklarının yeniden değerlendirilmesi için bir başka gerekçe olarak Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nı gösterdi. Mekanizma, kapsama giren ithal ürünlere karbon maliyeti uygulayarak üreticilere, üretimle bağlantılı emisyonları azaltmaları için mali teşvik sağlıyor.
Yeh, nükleer enerjiyi yenilenebilir kaynaklarla birlikte kullanılabilecek güvenilir bir üretim kaynağı olarak görüyor. Chao ise yerli yenilenebilir kaynakların ithal enerjiye bağımlılığı azaltmak için daha güçlü bir yol sunduğunu savunuyor.
Demokrasi, Toplum ve Gelişen Teknolojiler Araştırma Enstitüsü’nün enerji dayanıklılığı grubuna başkanlık eden Lu Tsai-ying, sistemin kesintiler sırasında nasıl işlediğine odaklanıyor. Büyük nükleer tesislerin çatışma sırasında savunmasız kalabileceğine ve kesintilerin ardından elektriğin hızla yeniden sağlanması gerektiğine dikkat çekiyor. Ana şebekeden bağımsız çalışabilen daha fazla üretim kapasitesi, yenilenebilir enerji tesisleri ve depolama, Lu’nun işaret ettiği önlemler arasında.
Söz konusu tercihler, bölge sakinlerini ve işletmeleri hem normal dönemlerdeki faturalar hem de acil durumlardan sonra toparlanma açısından etkiliyor. Yeterli sayıda santral kurmak arz sorununu çözer; şebekeleri güçlendirmek ve üretimi farklı bölgelere yaymak ise sistemin bazı bölümleri arızalandığında elektriğin kullanıcılara nasıl ulaştırılacağını belirler.
Yapay zekâ yatırımları ve ticaret, kararların önemini artırıyor
Lai’nin enerji açıklamaları, yapay zekâ kullanımını yarı iletken ve sunucu şirketlerinin ötesine yayma planlarına eşlik etti. Hükümet, mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin dönüşümüne yardımcı olmak için sekiz yılda 100 milyar Tayvan doları ayırmayı, büyük şirketleri de küçük tedarikçileri teknoloji üretim ağlarına katmaya teşvik etmeyi planlıyor.
Tayvan, dünyanın yapay zekâ okuryazarlığı en yüksek beş ülkesinden biri olmayı, en az bir milyon küçük işletmenin yapay zekâyı benimsemesine yardımcı olmayı ve 2040’a kadar en az 500 bin yapay zekâ uzmanı yetiştirmeyi hedefliyor. Lai, çalışmaların ocak ayında yürürlüğe giren Yapay Zekâ Temel Yasası’na uygun yürütülmesi gerektiğini söyledi. Yasa; insan özerkliği, mahremiyet, bilgi güvenliği, adalet, şeffaflık ve hesap verebilirliğin korunmasını öngörüyor.
Devlet başkanı, mükerrer yatırımlar ve talebin zayıflaması risklerini de kabul etti. Kamu desteğiyle yapılan yatırımların getiri ve verimlilik açısından gözden geçirilmesi gerektiğini, sübvansiyonların sürdürülmesinin sonuçlara bağlı olacağını söyledi.
Ticaret de tabloya başka bir katman ekliyor. Lai, Tayvan’ın olağan en çok kayrılan ülke tarifeleriyle birikmeyen, müzakere edilmiş yüzde 15’lik karşılıklı ABD tarifesini korumaya çalışacağını ve 301. Madde soruşturmalarını izleyeceğini söyledi. Ayrıca 232. Madde kapsamında sağlanan tercihli uygulamaya ve zorla çalıştırma soruşturması sonucunda getirilen, olağan tarifelerle yine birikmeyen yüzde 10’luk tarifeye değindi. Yapısal aşırı kapasiteye ilişkin bir soruşturma ise sonuçlanmayı bekliyordu.
Lai, Tayvan’ın ihracatının 2026’da 900 milyar ABD dolarına ulaşmasını ve ABD’nin ülkenin en büyük pazarı olmasını beklediğini söyledi. Programı, sanayi hedeflerini güvenilir ve daha temiz elektrikle ilişkilendiriyor. Tayvan’ın önündeki kararlar, hangi projelerin bu elektriği sağlayabileceği, ne zaman faaliyete geçebileceği ve maliyetlerle risklerin nasıl paylaşılacağıyla ilgili.
Öne Çıkanlar
- Lai, güvenlik, atık bertarafı ve kamuoyu uzlaşısı koşullarının karşılanması hâlinde nükleer santrallerin yeniden çalıştırılmasının değerlendirilmesini destekliyor.
- Ma-anshan yeniden elektrik üretmeden önce Taipower’ın denetimleri ve ek düzenleyici incelemeleri tamamlaması gerekiyor.
- Ekonomi Bakanı santralin yeniden çalıştırılabileceği en erken yılın 2028 olduğunu söyledi; düzenleyici kurum herhangi bir tarih belirlemedi.
- Çevresel etki değerlendirmesi gerekliliklerine ilişkin anlaşmazlık lisans sürecini etkileyebilir.
- Nükleer politika referandumunun 28 Kasım 2026’da yapılması planlanıyor.
- 2025’te Tayvan elektriğinin yüzde 83,2’sini doğal gaz ve kömürden, yüzde 13,1’ini yenilenebilir kaynaklardan sağladı.
- Lai, yenilenebilir elektrik üretiminin 2035’e kadar en az yüzde 30’a çıkarılmasını hedefliyor ve elektrik planlamasında gelecekteki yapay zekâ talebinin hesaba katıldığını söylüyor.
- Ulusal Atom Araştırma Enstitüsü’ne göre Tayvan, küçük modüler reaktörden ilk elektriği en erken 2035’te alabilir.






