Azerbaycan’ın iktidar partisi, okullardaki başörtüsü tartışmasının protesto ve gözaltılara yol açması üzerine Erdoğan’ın danışmanını eleştirdi

9 dakikalık okuma
Azerbaijan's ruling party rebukes Erdogan adviser as school hijab dispute sparks protests and arrests

Okullardaki uzaklaştırmalar müttefikler arasında anlaşmazlığa dönüştü

Azerbaycan’ın iktidardaki Yeni Azerbaycan Partisi (YAP), Azerbaycan İçişleri Bakanlığı’nın okul kıyafeti kurallarının uygulanmasıyla bağlantılı olaylar nedeniyle 37 kişinin gözaltına alındığını duyurmasının ardından, okullardaki kıyafet kısıtlamalarını eleştiren Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın danışmanı Oktay Saral’ı ve Türkiye’nin iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) milletvekillerini kınadı.

İçindekiler
  1. Okullardaki uzaklaştırmalar müttefikler arasında anlaşmazlığa dönüştü
  2. Kıyafet kararları gerçekte ne öngörüyor?
  3. Anlaşmazlık nasıl gelişti?
  4. Öğrenciler ve öğretmenler doğrudan sonuçlarla karşı karşıya
  5. Yetkililerin 37 kişinin gözaltına alınmasına ilişkin iddiaları
  6. Laik eğitim ve anayasal haklar
  7. Saral’ın eleştirisi sert tepki çekti
  8. İsrail ve Filistin açıklamaya neden girdi?
  9. Yurt dışındaki dayanışma ve müdahale uyarıları
  10. Öne Çıkanlar

Tartışmanın merkezinde 21 Eylül’de kabul edilen 309 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 6 Ekim’de kabul edilen 325 sayılı karar bulunuyor. Bu kararlar sırasıyla devlet okullarındaki öğrencilerin ve öğretmenlerin kıyafetlerini düzenliyor. Hiçbirinde bazı Müslüman kadınların taktığı başörtüsü açıkça anılmıyor. Ancak bazı okulların kuralları başörtüsü takan kız öğrencileri okuldan uzaklaştırmak ve öğretmenlere başörtülerini çıkarmalarını söylemek için kullandığı bildiriliyor.

YAP’ın tepkisi okul üniformalarını savunmanın ötesine geçiyor. Parti, Türk siyasi isimlerini Azerbaycan’ın içişlerine karışmakla suçluyor, Bakü’nün İsrail’le ilişkilerine yönelik eleştirileri reddediyor ve iki ülke arasındaki yakın bağların hiçbirine diğerinin iç politikaları üzerinde yetki vermediğini savunuyor.

Haberlerde parti açıklaması 13 Ekim tarihli gösterilirken başka bir kaynak, açıklamanın salı günü yayımlandığını belirtiyor. Bu tarih farklılığı, açıklamanın özünü değiştirmiyor: YAP, Saral’ın müdahalesini ve AKP milletvekillerinin açıklamalarını sorumsuz olarak niteleyerek Türk yetkililere Azerbaycan’ın egemenliğine saygı göstermeleri çağrısında bulundu.

Anlaşmazlık üç ayrı konuyu bir araya getiriyor: Okulların dini kıyafetler nedeniyle çocukları okuldan uzaklaştırıp uzaklaştıramayacağı, laik eğitimin anayasal haklarla nasıl birlikte yürütüleceği ve Azerbaycan ile Türkiye arasındaki siyasi dayanışmanın sınırları. Etkilenen öğrenci ve öğretmenlerin sayısı henüz belirlenmiş değil.

Kıyafet kararları gerçekte ne öngörüyor?

309 sayılı karar, 17 Mart 2022 tarihli 96 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’yla kabul edilen öğrenci üniforması kurallarında değişiklik yaptı. Değişiklikler, belirlenen üniformayı bozan veya genel eğitimin laiklik ilkesiyle çelişen ek kıyafetleri yasaklıyor. Değişikliği imzalayan Başbakan Ali Asadov, çocuklarının kurallara uymasını sağlama sorumluluğunu da velilere veriyor.

Reklam

325 sayılı karar ise öğretmenler için, laik eğitim ortamına uygun profesyonel kıyafetler dâhil, ayrı kıyafet kuralları getirdi. Haberlerde hükümetin açıkladığı amaçlar arasında düzenli ve temiz bir görünümün, ortak standartların ve okulda düzenin korunması sayılıyor.

Kararların metni ile uygulama biçimi arasındaki fark tartışmanın merkezinde. Bir düzenleme, dini bir kıyafetin adını anmadan da uygulamada onu kısıtlayabilir. Kız öğrencilerin sınıflara alınmadığına dair haberler, başörtüsünün yasak olduğunu açıkça söyleyen bir hükümden ziyade okul yöneticilerinin kuralları nasıl yorumladığıyla ilgili.

Öğrenci kurallarının, ilgili Pedagoji Konseyi’nin onayına tabi olmak üzere, kutlamalarda Azerbaycan’ın tarihini, kültürünü ve ulusal ve manevi değerlerini yansıtan kıyafetlere de izin verdiği bildiriliyor. Bu istisna, kuralların standart üniformadan her türlü sapmayı mutlak biçimde yasaklamadığını gösteriyor; ancak günlük hayatta dini kıyafetlere izin verildiği anlamına gelmiyor.

Anlaşmazlık nasıl gelişti?

Tartışma, düzenleyici kararlar, okullardan uzaklaştırma haberleri, kurallara uyum denetimleri ve gözaltıların art arda gelmesiyle büyüdü. Tarihler, kuralların yürürlüğe konulmasıyla daha sonraki uygulama sürecini birbirinden ayırmaya yardımcı oluyor.

  • 21 Eylül: Bakanlar Kurulu, öğrenci üniforması kurallarında değişiklik yapan 309 sayılı kararı kabul etti.
  • 23 Eylül: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’ndaki konuşmasında Müslüman kadınlara yönelik ayrımcılığa değindi ancak Azerbaycan’ın adını anmadı.
  • 6 Ekim: Öğretmenler için kıyafet kuralları getiren 325 sayılı karar kabul edildi.
  • 8 Ekim: Sumgayıt’taki bazı okullarda öğretmenlerin başörtülerini çıkarmalarının veya istifa dilekçesi vermelerinin istendiği bildirildi.
  • 9 Ekim: Bakü Şehri Eğitim Dairesi, kıyafet kurallarına uyumun denetleneceğini duyurdu.
  • 12 Ekim: İçişleri Bakanlığı, okul üniforması kurallarının uygulanmasıyla ilgili olaylarda 37 kişinin gözaltına alındığını duyurdu.
  • 13 Ekim: Haberlerde YAP’ın Saral ve AKP milletvekillerinin eleştirilerine verdiği yanıt bu tarihli gösterildi; başka bir kaynak ise açıklamanın salı günü yayımlandığını belirtti.

Bakü Şehri Eğitim Dairesi, denetimlerin disiplinli, düzenli ve eşit bir eğitim ortamı oluşturmayı amaçladığını söyledi. Kurallara uyumu gözetme sorumluluğunu okul yönetimlerine, öğrencileri okula belirlenen üniformalarla gönderme sorumluluğunu ise velilere verdi.

Reklam

Öğrenciler ve öğretmenler doğrudan sonuçlarla karşı karşıya

Bakü’deki 322 ve 69 numaralı okulların yanı sıra Masallı ve Celilabad ilçelerinde protestolar düzenlendiği bildirildi. En az iki okulda öğrencilerin, başörtüsü takan arkadaşlarıyla dayanışma amacıyla dersleri boykot ettiği öne sürüldü. Hohmali’de veliler, kız öğrencileri etkileyen kısıtlamalar nedeniyle erkek çocuklarını okuldan alacakları tehdidinde bulundu.

İnternette yayılan videoların, öğrencilerin okul önünde toplandığını, okula alınmadıktan sonra ağladığını veya öğretmenlerine sarıldığını gösterdiği aktarıldı. Başka görüntülerde ise öğretmen ve öğrencilerin okul binalarının dışında ders yaptığı bildirildi. Bu anlatımlar belirli okullardaki aksaklıklara işaret ediyor ancak Azerbaycan genelinde okuldan uzaklaştırmaların boyutunu ortaya koymuyor.

Yöneticilerin başörtüsünün yeni kurallarla çeliştiğinde ısrar etmesi hâlinde öğretmenler işlerini kaybetme riskiyle de karşı karşıya. Sumgayıt’taki haberlerde kimliklerinin açıklanmamasını isteyen öğretmenlerin ifadelerine yer verildi. Görevden alınan öğretmenlerin veya kaydı kalıcı olarak silinen öğrencilerin toplam sayısı doğrulanmış değil.

Okulda artık başörtüsü takamayacağının kendisine söylendiğini belirten öğretmen Zahra Hasanova, bu talimatın kendisini nasıl etkilediğini şöyle anlattı:

Açıkçası biraz duygusalım. Kırıldım.

Hasanova, başörtüsünü çıkarma kararının kendisine ait olması gerektiğini de söyledi:

Bir gün çıkarmak istersem, bu da benim tercihim olmalı.

Yetkililerin 37 kişinin gözaltına alınmasına ilişkin iddiaları

İçişleri Bakanlığı, gözaltına alınanların eğitim çalışanlarıyla çatışmalara, eğitim kurumlarına zarar verilmesine ve kamu düzeninin bozulmasına karıştığını söyledi. Bakanlığın iddialarına ilişkin haberlerde trafiğin engellenmesi ve okulların olağan işleyişine müdahale edilmesi de yer alıyor.

Azerbaycan Ceza Kanunu’nun kamu düzenini bozan eylemleri örgütlemeyi veya bu eylemlere aktif katılımı düzenleyen 233. maddesi kapsamında soruşturma başlatıldı. Bu açıklamayla tartışma okul disiplininin ötesine geçerek ceza soruşturmasına taşındı.

Reklam

Haberlerde kullanılan ifadeler farklılık gösteriyor; 37 kişi kimi kaynaklarda gözaltına alınmış, kimilerinde ise tutuklanmış olarak tanımlanıyor. Bir haber gözaltıların Bakü’de gerçekleştiğini belirtirken diğerleri, her bir kişinin nerede gözaltına alındığını açıklamadan üniforma kurallarının uygulanmasıyla bağlantılı olaylardan söz ediyor. Bu haberler, kişilerin daha sonraki hukuki durumlarını ortaya koymuyor.

Bakanlığın iddiaları bağımsız olarak doğrulanmış değil. Yetkililer olaya karışanların tamamının isimlerini ve yaşlarını kamuoyuyla paylaşmadı veya her birinin ne yaptığına ilişkin ayrıntı vermedi. Bu nedenle aralarında reşit olmayanların bulunup bulunmadığı, kaç kişiye bireysel suçlama yöneltildiği ya da polisin barışçıl protestolarla suç teşkil ettiği öne sürülen davranışları nasıl ayırdığı belirsizliğini koruyor.

Laik eğitim ve anayasal haklar

Azerbaycan Anayasası, anlaşmazlığın her iki tarafını da ilgilendiren hükümler içeriyor. 18. madde dini devletten ayırıyor ve devlet eğitim sisteminin laik olmasını şart koşuyor. 48. madde vicdan ve din özgürlüğünü güvence altına alıyor. 42. madde ise eğitim hakkını güvence altına alıyor.

Laik eğitim, devlet okullarının dini otoriteden bağımsız işleyişi anlamına geliyor. Acil tartışma konusu, bu ilkenin kişilerin dini kıyafetlerine kısıtlama getirilmesini gerektirip gerektirmediği; özellikle de bu kısıtlamaların bir öğrencinin sınıfa girmesini engellediği durumlarda.

YAP, eğitim kurallarının eşitlik, laiklik, hukukun üstünlüğü ve fırsat eşitliğine dayandığını söylüyor. Eleştiriler ise kuralların uygulamadaki etkisine odaklanıyor: Derslere erişimin, iddialara göre, başörtüsünü çıkarmaya bağlı hâle gelmesi. Eşit muamele sağlama amacı, tek başına, bir kuralın uygulanma biçiminin etkilenen kişilerin haklarını koruyup korumadığını açıklığa kavuşturmuyor.

Azerbaycan nüfusunun yaklaşık yüzde 96’sının kendisini Müslüman olarak tanımladığı bildiriliyor. Bu oran tartışmanın neden hassas olduğunu açıklamaya yardımcı olsa da dini kimlik ülkenin anayasal yapısını belirlemez ve kaç kişinin başörtüsü taktığını göstermez. Okul kurallarından etkilenenlerin sayısını hesaplamak için kullanılamaz.

Siyasi analist Azer Garayev, görünür toplumsal farklılıkları azaltmanın ve ortak standartları korumanın bir yolu olarak üniforma kurallarının uygulanmasını savundu. Kuralları otomatik olarak dine yönelik bir saldırı gibi göstermenin amaçlarını çarpıttığını ileri sürdü. Ayrıca çocukların olası manipülasyonunun ve radikal grupların olaya karışıp karışmadığının araştırılmasını istedi. Bu kaygılar, bütün protestoların nedenlerine dair kanıtlanmış açıklamalar değil, iddialar olarak duruyor.

Reklam

Saral’ın eleştirisi sert tepki çekti

Erdoğan’ın başdanışmanı Saral, sosyal medyada yaptığı paylaşımda başlarını örttükleri için öğrencilerin okuldan uzaklaştırılmasının eğitim haklarını ihlal ettiğini savundu. Açıklamaları, kız öğrencilerin okul kapılarından geri çevrilmesine yönelik gerekçeyi doğrudan sorguluyordu:

Dini gerekçelerle başını örttüğü için bir öğrenciyi okul kapısından geri çevirmek ahlaken ya da hukuken nasıl savunulabilir? Başörtüsü engel değil, inancın gereğidir! Eğitim hakkı ideolojik dayatmalara kurban edilmemelidir!

Saral, gençlerin geleceğinin önüne engeller koymak yerine Azerbaycan’a bu yaklaşımını tersine çevirme çağrısında bulundu. YAP, müdahalesini daha geniş bir kampanyanın parçası olarak değerlendirdi. Ülkeler arasındaki ilişkileri korumak amacıyla daha önce temkinli davrandığını ancak üst düzey Türk siyasetçilerin de bu sürece katılmasıyla yanıt vermesi gerektiğini söyledi.

Parti, Saral’ı ve AKP milletvekillerini Azerbaycan’ın anayasal düzenini dikkate almadan popülist ve sorumsuz açıklamalar yapmakla suçladı. Ayrıca hem Azerbaycan hem Türkiye anayasalarının laik devlet yapısını öngördüğünü savunarak AKP hükümetine başörtüsü meselesini siyasi baskı aracı olarak kullanmayı bırakma çağrısı yaptı.

Erdoğan, eylülde BM Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada okullarda başörtüsü takılmasına getirilen kısıtlamaları kadınların temel haklarına saldırı olarak nitelendirmiş ve bunları İslamofobiyle ilişkilendirmişti. Azerbaycan’ın adını anmamıştı. Dolayısıyla bu konuşmayı Bakü’ye doğrudan gönderme olarak değerlendirmek bir yorumdur; Saral’ın Azerbaycan’ı açıkça eleştirmesinden farklıdır.

İsrail ve Filistin açıklamaya neden girdi?

YAP’ın tepkisinde, okul tartışmasının yanı sıra Azerbaycan’ın İsrail’le ilişkilerine yönelik eleştiriler de ele alındı. Parti bu ilişkileri, uluslararası hukuk ve karşılıklı çıkarlar temelinde yürütülen olağan devlet ilişkileri olarak nitelendirdi ve Bakü’ye yönelik suçlamalara istisnai bir gerekçe gibi gösterilmelerini reddetti.

Ardından Azerbaycan’ın Filistin konusundaki tutumunu ortaya koydu: Doğu Kudüs’ün başkent olduğu Filistin devletini, ilgili BM kararları doğrultusunda desteklediğini ve İsrail’le birlikte iki devletli çözümü savunduğunu belirtti. Azerbaycan’ın Filistinlilere mali ve insani yardım sağladığını, ayrıca ülkedeki Filistin Büyükelçiliğine maddi destek verdiğini söyledi.

Açıklamada Azerbaycan’ı ziyaret eden Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas ve Başbakan Muhammed Mustafa’nın isimleri de yer aldı. Ayrıca 2027’de Azerbaycan’da yapılması planlanan bir sonraki İslam İşbirliği Teşkilatı zirvesi, ülkenin Müslüman devletler arasındaki konumunun göstergesi olarak anıldı.

Reklam

Bu noktalar, partinin neden bu kadar geniş kapsamlı bir yanıt verdiğini açıklıyor. YAP, okul kıyafetlerinin uygulanmasına yönelik eleştirilerin yanı sıra Azerbaycan’ın İslam dünyasıyla ilişkilerine dair suçlamalara da yanıt veriyordu. Ancak diplomatik sicili, bazı öğrencilerin veya öğretmenlerin başörtüsüyle okula gidip gidemeyeceği şeklindeki ayrı sorunu çözmüyor.

Yurt dışındaki dayanışma ve müdahale uyarıları

İstanbul’daki Azerbaycan Başkonsolosluğu önünde de gösteriler düzenlendi. Azerbaycan Parlamentosu’nun Türkiye ile ilişkilerden sorumlu çalışma grubu, Saral ve AKP milletvekillerinin suçlamalarına itiraz eden ve Azerbaycan’ın diplomatik misyonları önündeki gösterilerden kaygı duyduğunu belirten ayrı bir açıklama yaptı. AKP’yi kışkırtıcı eylemleri önleyememekle suçladı.

Hem çalışma grubu hem de YAP, Haydar Aliyev’in “Bir millet, iki devlet” ilkesine atıfta bulundu. Bu sözün, iki bağımsız ülke arasındaki yakın ilişkileri ifade ettiği; bir ülkeye diğerine siyasi veya ideolojik tercihlerini dayatma hakkı vermediği savunuldu.

Cumhurbaşkanı İlham Aliyev de Türkiye’nin adını doğrudan anmadan Azerbaycan’ın yaşam biçimine dışarıdan müdahale edilmemesi uyarısında bulundu. Kafkasya Müslümanları İdaresi Başkanı Şeyhülislam Allahşükür Paşazade de yabancı güçleri gerilimi tırmandırmakla suçladı. Müslümanlara sabırlı olmaları çağrısı yapan Paşazade, Bakanlar Kurulu kararında başörtüsünden söz edilmediğine dikkat çekti ve Müslümanlara baskı yapıldığı iddialarını reddederken camilerin restorasyonunu ve devletin inananlara sağladığı yardımı örnek gösterdi.

Bir başka tepki, cezaevindeki gazeteci Polad Aslanov’dan geldi. Aslanov, eşi Gülnar Aslanova’nın paylaştığı bir mesajda kuralları protesto etmek için açlık grevine başladığını duyurdu. Ayrıca kullanıcılar Instagram ve TikTok’a erişimde güçlük yaşadıklarını bildirdi. Ülke genelinde bir erişim kesintisi doğrulanmadı; erişim sorunlarıyla protestolar arasında doğrudan bir bağlantı olduğu da ortaya konmadı.

Kuralların gözden geçirilmesi, başörtüsüne uygulanmasına ilişkin mahkeme kararı veya gözaltına alınanlarla ilgili duruşmalar için doğrulanmış bir tarih açıklanmadı. Çözüm bekleyen acil konular, okuldan uzaklaştırmaların boyutu, etkilenen öğretmenlerin iş durumu ve 37 kişinin hukuki statüsü. 2027’de yapılması planlanan İslam İşbirliği Teşkilatı zirvesi gelecekteki bir diplomatik etkinlik; okullardaki anlaşmazlığın çözümü için bir tarih değil.

Öne Çıkanlar

  • Öğrenci ve öğretmen kıyafetlerine ilişkin 21 Eylül ve 6 Ekim tarihli kararlarda başörtüsü açıkça anılmıyor.
  • Bazı okulların başörtüsü takan kız öğrencileri okuldan uzaklaştırdığı veya öğretmenlerden başörtülerini çıkarmalarını istediği bildiriliyor.
  • İçişleri Bakanlığı 37 kişinin gözaltına alındığını ve 233. madde kapsamında ceza soruşturması başlatıldığını duyurdu; bakanlığın iddiaları doğrulanmış değil.
  • YAP, Erdoğan’ın danışmanı Oktay Saral’ı ve AKP milletvekillerini eleştirerek açıklamalarını Azerbaycan’ın içişlerine müdahale olarak nitelendirdi.
  • Azerbaycan Anayasası, dini özgürlük ve eğitim hakkını korurken devlet eğitiminin laik olmasını şart koşuyor.
  • Etkilenen öğrenci ve öğretmenlerin sayısı ile gözaltıların kişiler bazındaki hukuki sonuçları belirsizliğini koruyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir