İki Gün Süren Saldırılar Köyleri ve Sığınak Olarak Kullanılan Bir Yeri Vurdu
11 ve 12 Ekim'de Myanmar'ın Sagaing Bölgesi'ne düzenlenen hava saldırılarında en az beş sivil hayatını kaybetti. Saldırılarda, yerinden edilmiş ailelerin ve yaşlı ibadet edenlerin toplandığı tarihî bir Budist manastırı da vuruldu. Can kaybına ilişkin haberlerde farklı rakamlar yer aldı: Bir haberde Shwebo ve Wetlet ilçelerinde beş kişinin öldüğü, 23 kişinin yaralandığı belirtilirken, başka bir haberde ölü sayısı altı, yaralı sayısı ise yaklaşık 21 olarak verildi.
İçindekiler
- İki Gün Süren Saldırılar Köyleri ve Sığınak Olarak Kullanılan Bir Yeri Vurdu
- Manastırda Ne Yaşandı?
- Wetlet Köyleri Şafak Sökmeden Bombalandı
- Bildirilen Saldırıların Zaman Çizelgesi
- Can Kaybı Rakamları Farklı, Ancak Sivillerin Öldüğü Kesin
- Myanmar'da Dinî Mekânlar da Hasar Görüyor
- İbadethaneler Aynı Zamanda Sığınak
- Hangi Bulgular Kesin, Hangileri Hâlâ Araştırılmalı?
- Öne Çıkanlar
Saldırılar, Shwebo ilçesine bağlı Seikkhun köyündeki Mahasi manastırı yerleşkesine düzenlenen üç hava saldırısını ve ardından komşu Wetlet'teki dört köyün bombalanmasını kapsıyordu. Her iki haberde de manastırda iki kişinin öldüğü, sekiz kişinin yaralandığı belirtiliyor. Görüş ayrılığı, sakinlerin hava saldırıları sırasında çatışma yaşanmadığını söylediği Wetlet'teki can kayıplarıyla ilgili.
Manastırda hayatını kaybeden iki kişinin, bir haberde yaklaşık 23 yaşındaki yerinden edilmiş kadınlar Ma Hnin Thant Kyaw ve Ma Win May olduğu belirtildi. Yaralananlar arasında çocuklar ile yaklaşık 40-75 yaşlarındaki kişiler de bulunuyordu. Bazı siviller, önceki ayın sonlarında yaşanan askerî ilerleyişin ardından manastıra sığınmış; diğerleri ise Budist kutsal gününü geçiriyordu.
Manastırın başrahipliğini geçmişte, öğretileri dünyanın dört bir yanındaki takipçilere ulaşan ünlü Budist rahip Mahasi Sayadaw Sobhana yapmıştı. Shwebo'dan ismini vermeyen bir sakin, onu anmak için inşa edilen yapıların yıkımını şöyle anlattı:
Budizmi dünyanın dört bir yanına yayan merhum Mahasi Sayadaw'a adanmış tüm anıt yapılar yıkıldı; kurtarılabilecek hiçbir şey kalmadı.
Bu anlatım geniş çaplı bir yıkıma işaret ederken, başka bir haberde yerleşke içindeki çok sayıda yapının hasar gördüğü belirtiliyor. Tarihî alandaki kayıpların tam boyutu henüz belirlenmiş değil.
Manastırda Ne Yaşandı?
Shwebo ilçesindeki bir direniş yetkilisine göre manastıra saldırı 11 Ekim'de saat 11.00'den sonra başladı. Bir uçak yerleşkeyi üç kez bombaladı. Alan, Ayeyarwady Nehri'nin batı yakasında, Shwebo-Monywa yolu üzerinde bulunan Seikkhun köyünde yer alıyor.
Yerel bir Halk Savunma Gücü açıklamasına göre, can kayıpları arasında yaşlı siviller ve evlerinden yerinden edilen kişiler de vardı. Yaygın olarak PDF'ler diye bilinen Halk Savunma Güçleri, Şubat 2021'deki askerî yönetim değişikliğinin ardından ortaya çıkan direniş gruplarıdır. Saldırılar, muhalif yönetim olan Ulusal Birlik Hükümeti'nin kısmen kontrol ettiği belirtilen bölgede gerçekleşti.
Yerinden edilmiş ailelerin manastırda bulunması, önceki ayın sonlarında Shwebo ilçesinde yaşanan askerî ilerleyişle bağlantılıydı. Bir ilçe direniş yetkilisine göre manastır, bu operasyondan kaçanlar için sığınağa dönüşmüştü. Aynı yetkili, manastır vurulduğunda burada çatışma yaşanmadığını söyledi ve orduyu yerinden edilmiş sivilleri kasten hedef almakla suçladı. Bu iddia bağımsız olarak doğrulanmış değil.
Yerel direniş gruplarının yayımladığı fotoğrafların dinî salonlarda, meditasyon için kullanılan konaklama alanlarında, üstü kapalı geçitlerde ve manastırın diğer yapılarında hasar gösterdiği belirtildi. Bu ayrıntılar, hasarın tek bir yapıyla sınırlı kalmayıp yerleşkenin çeşitli bölümlerini etkilediğine işaret ediyor.
Seikkhun, 2 binden fazla hanenin bulunduğu büyük bir köy. Sakinler, ordunun köy polis karakolunda varlığını sürdürdüğünü söyledi. Ordunun bölgedeki bu varlığı çevredeki çatışma açısından önemli olsa da manastırın askerî amaçlarla kullanıldığını göstermiyor.
Wetlet Köyleri Şafak Sökmeden Bombalandı
Bir habere göre ertesi sabah saat 03.30 civarında Wetlet ilçesinin batısında saldırılar başladı. Sakinler dört köyün adını Mae Kone (Megon olarak da yazılıyor), Ye Htut, Ooyan ve Kyee Kan North olarak verdi. Wetlet, Sagaing'in bölgesel başkenti Monywa'nın yaklaşık 50 mil, yani 80 kilometre doğusunda bulunuyor.
Bir haberde bombardımanın Y-12 tipi nakliye uçağıyla gerçekleştirildiği belirtiliyor. Habere göre dört kişi öldü, yaklaşık 13 kişi yaralandı; dört ölümün tamamı Mae Kone'de yaşandı. Wetlet Informational Network, yaralıların yedisinin Mae Kone'de, dördünün Ye Htut'ta, birer kişinin ise Ooyan ve Kyee Kan North'ta olduğunu bildirdi.
Başka bir haberde dört köyde en az üç kişinin öldüğü, 15 kişinin yaralandığı kaydedildi. Megon'dan ismini vermeyen bir sakin, aralarında bir çocuğun da bulunduğu dokuz kişinin yaralandığını söyledi. Köylere ilişkin bu rakamlar ağın verdiği bilgilerden farklı; yeni bir toplam oluşturmak için birleştirilmemeli.
Haberlere göre saldırının boyutu da farklılık gösteriyor. Birinde 30 saldırı kaydedilirken, diğerinde görüşüne başvurulan bir sakin dört köye doğrudan 50 bomba atıldığını söyledi. Saldırı sayısı ile tek tek bombaların sayısı aynı ölçüt olmak zorunda değil; bu nedenle söz konusu rakamlar doğrulanmış bir çelişki olarak değerlendirilemez veya toplanamaz.
Sakinler, bombardıman sırasında köylerde çatışma ya da askerî birlik bulunmadığını söyledi. Bir sakin, insanların kaçmış olması nedeniyle herkese ulaşmanın zorlaştığını ve can kayıplarının hâlâ sayıldığını anlattı. Bu karışıklık, ilk rakamların neden değişebileceğini açıklamaya yardımcı olsa da bildirilen toplamlar arasındaki farkları gidermiyor.
Direniş üyeleri, sakinleri sığınak hazırlamaya ve radyodan yapılan uçak uyarılarını takip etmeye çağırdı. Yerel gruplar ayrıca Shwebo ile Wetlet arasındaki hareketliliğin daha sıkı denetlendiğini ve önceki ayın sonlarından beri Shwebo'nun Obo köyünde bir askerî birliğin konuşlandığını bildirdi. Bu koşullar kaçışı ve doğru bir can kaybı sayısına ulaşma çabalarını zorlaştırabilir.
Bildirilen Saldırıların Zaman Çizelgesi
Ekim ayındaki hava saldırılarından önce, ağustosta Sagaing'de bir manastıra düzenlenen ve ölümle sonuçlanan başka bir saldırı yaşanmıştı. Bu olaylar arasındaki sıralama, ayrı saldırıları birbiriyle ilişkilendiriyor ancak tek bir operasyonun parçası olduklarını ortaya koymuyor.
- 21 Ağustos: Myaung ilçesine bağlı Swel Le Oh köyündeki bir Budist manastırına düzenlenen hava saldırısında 15 kişi öldü.
- Ekim saldırılarından önceki ayın sonları: Shwebo ilçesinde yaşanan askerî ilerleyiş, sivilleri Mahasi manastırına sığınmaya yöneltti.
- 11 Ekim, saat 11.00'den sonra: Seikkhun'daki manastır yerleşkesine düzenlendiği bildirilen üç saldırıda iki kişi öldü, sekiz kişi yaralandı.
- 12 Ekim, saat 03.30 civarından itibaren: Wetlet'in batısındaki dört köy bombalandı; haberlerde üç ya da dört ölüm, 15 ya da yaklaşık 13 yaralanma kaydedildi.
Haberlere göre Ekim ayındaki saldırıların yılı tutarlı biçimde belirtilmediğinden, daha fazla doğrulama olmadan kronolojiye yıl eklenmemeli. Bununla birlikte, bildirilen saatler belirgin bir sıralamayı ortaya koyuyor: önce gündüz saatlerinde Shwebo'da sığınak olarak kullanılan bir yere saldırılar, ardından şafak sökmeden Wetlet köylerinin bombalanması.
Can Kaybı Rakamları Farklı, Ancak Sivillerin Öldüğü Kesin
İki temel haber, manastırdaki doğrudan can kaybı konusunda aynı bilgiyi veriyor: iki kişi öldü, sekiz kişi yaralandı. Haberlerden biri Wetlet'te üç kişinin öldüğünü, 15 kişinin yaralandığını da bildiriyor; bu durumda toplam beş ölü ve 23 yaralı oluyor. Diğerinde ise Wetlet'te dört kişinin öldüğü, yaklaşık 13 kişinin yaralandığı belirtiliyor; bu rakamlara göre toplam altı ölü ve yaklaşık 21 yaralı var.
Bunlar aynı saldırılara ilişkin alternatif anlatımlar; ayrı can kaybı grupları değiller. Rakamların toplanması aynı kişilerin birden fazla sayılmasına yol açar. Güvenilir sonuç, iki ilçede en az beş sivilin öldüğünün bildirildiği ve başka bir haberde altıncı bir ölümün kaydedildiğidir.
Hasar değerlendirmesinde de dikkatli olmak gerekiyor. Shwebo'lu sakinin tüm anıt yapıların yıkıldığı yönündeki ifadesi, diğer haberde yer alan çok sayıda yapının hasar gördüğü anlatımından daha kesin. Her iki haber de yerleşkenin ciddi zarar gördüğüne işaret ediyor ancak yıkılan yapılarla onarılabilecek olanları ayıran eksiksiz bir envanter sunmuyor.
Haberlerde bu saldırılara ilişkin herhangi bir askerî açıklama yer almıyor. Sagaing'in askerî yönetim tarafından atanan sözcüsü ve planlama, ekonomi ve maliyeden sorumlu bakan U Aung Zaw Oo'ya yapılan tekrar eden aramalar yanıtsız kaldı. Ordu daha önce yalnızca meşru askerî hedeflere saldırdığını söylemiş ve direniş güçlerini terörizmle suçlamıştı. Bu genel tutum, Seikkhun ve Wetlet'e ilişkin iddialara yanıt vermiyor.
Myanmar'da Dinî Mekânlar da Hasar Görüyor
Sagaing'deki saldırılar, Myanmar'ın başka yerlerindeki ibadethanelerde belgelenen hasar örneklerine ekleniyor. Centre for Information Resilience bünyesindeki Myanmar Witness projesi, 2023'te Chin Eyaleti'ndeki kiliselerde büyük çaplı fiziksel hasara yol açan hava saldırılarına ilişkin beş iddiayı inceledi ve bunların tümünün doğrulanabildiği sonucuna vardı.
Proje, fotoğraf ve videoları tanık anlatımlarıyla birlikte uydu görüntüleri ve diğer kanıtlarla karşılaştırarak inceliyor. Bulgular, söz konusu beş saldırının gerçekleştiğini ve hasara yol açtığını destekliyor. Ancak her kilisenin kasten hedef seçilip seçilmediğini ortaya koymuyor. Raporda, Myanmar Hava Kuvvetleri'nin ezici hava üstünlüğünün saldırıların sorumluluğunun hükümete ait olmasını muhtemel kıldığı belirtildi.
Chin İnsan Hakları Örgütü ise 2021'deki iktidar değişikliğinden bu yana Chin Eyaleti'nde en az 107 dinî yapının yıkıldığını bildirdi. Bunların arasında 67 kilise ve beş Budist manastırı bulunuyor. Uluslararası Hukukçular Komisyonu'nun 2023 tarihli, nisan ayına kadarki dönemi kapsayan raporunda ülke genelinde 94 büyük Budist dinî mekânı ile 87 Hristiyan mekânının yıkıldığı veya hasar gördüğü kaydedildi.
Komisyonun iki kategorisi toplam 181 mekâna karşılık geliyor. Bu sayı Chin örgütünün bildirdiği 107 yapıyla toplanamaz: sayımlar farklı coğrafi alanları, dönemleri ve hasar tanımlarını kapsıyor ve bazı yapılar her iki sayımda da yer alıyor olabilir. Yine de bu veriler, dinî mekânlardaki hasarın tek bir inançla veya bölgeyle sınırlı olmadığını gösteriyor.
Myanmar Witness proje direktörü Matt Lawrence, bu kanıtları toplama ve doğrulama çalışmalarının amacını şöyle anlattı:
Vahşet suçlarını işleyenleri hesap vermeye zorlayabilecek uluslararası mekanizmalara kanıt sunmak.
Hasarın doğrulanmasıyla saldırı kastının kanıtlanması arasındaki ayrım önemli. Görüntüler bir binanın vurulduğunu ortaya koyabilir; sorumluluk, binanın askerî amaçlarla kullanılıp kullanılmadığı ve saldırı kararının nasıl alındığı ise ek kanıt gerektirebilir.
İbadethaneler Aynı Zamanda Sığınak
Mahasi manastırına yönelik saldırı, sığınmak için dinî yerleşkelere yönelen sivillerin karşı karşıya olduğu tehlikeyi gözler önüne seriyor. Seikkhun'da yerinden edilmiş ailelerin, dinî bir günü geçiren yaşlılarla birlikte manastıra sığındığı bildirildi. 21 Ağustos'ta Myaung'da düzenlenen saldırıda da meditasyon inzivasının yapıldığı bir manastır hedef alınmış, 15 kurban arasında yaşlılar da hayatını kaybetmişti.
Chin İnsan Hakları Örgütü'nden Salai Mang Hre Lian, saldırıların yalnızca Hristiyan yapılarını hedef almadığını söyledi. Budist kurumları da riske atabilecek bir kuşkudan şöyle söz etti:
Direniş gruplarına barınak veya yardım sağladığından şüphelenilen Budist manastırları da saldırıya uğradı.
Bu ifade, örgütün öne sürdüğü daha geniş bir örüntüyü anlatıyor. Mahasi manastırının savaşçılara yardım ettiğine dair kanıt değil. Yerinden edilmiş sivillere barınak sağlamak, bir alanın askerî faaliyetler için kullanılmasından farklıdır.
Christian Solidarity Worldwide'ın Doğu Asya eski ekip lideri Benedict Rogers, ibadethanelere yönelik saldırıların toplulukların kimliğini de hedef aldığını savundu. Kiliselerin bombalanmasına ilişkin değerlendirmesi açıktı:
Onları hedef almak kasıtlı bir stratejinin parçası.
Bu, Rogers'a atfedilen bir değerlendirmedir; her olay hakkında verilmiş bir hüküm değildir. Myanmar Witness'ın kiliselere ilişkin incelemesi, araştırdığı saldırıların kasıtlı olup olmadığını belirlemedi.
Hangi Bulgular Kesin, Hangileri Hâlâ Araştırılmalı?
Myanmar'ın doğusundan gelen anlatımlar benzer yıkımlara işaret ediyor. İnsani yardım kuruluşu Free Burma Rangers'ın kurucusu ve direktörü Dave Eubank, Karenni Eyaleti'ndeki Demoso çevresinde çok sayıda kilisenin yıkıldığını veya hasar gördüğünü söyledi. Gördüğü yapılardan söz ederken şunları anlattı:
Harabeye dönmüş ya da içlerinde büyük delikler açılmış, doğrudan hava saldırılarında vurulmuş, bizzat gördüğüm 10 kilise sayabilirim.
Eubank ayrıca 2022'de helikopterli savaş uçaklarının Demoso'daki büyük bir kilisenin kulesine roket ve ağır makineli tüfeklerle ateş açtığını anlattı. Onun anlatımı, Chin'de belgelenen kilise hasarı ve Sagaing'de manastırlara düzenlendiği bildirilen saldırıların yanı sıra farklı bir yer ve saldırı biçimini ortaya koyuyor.
Uluslararası insancıl hukuk uyarınca siviller ve sivil yapılar saldırılardan korunur; dinî yapalar da özel koruma altındadır. Bir yapının fiilen askerî amaçlarla kullanılması hukuki statüsünü etkileyebilir ancak yerinden edilmiş ailelerin orada bulunması, o yeri tek başına askerî hedef hâline getirmez. Askerî bir hedefe saldırırken bile güçler sivillerle savaşanları ayırt etmeli ve sivillerin zarar görmesini önlemek için tedbir almalıdır.
Ekim ayındaki olaylara ilişkin haberler, manastırda veya dört köyde askerî bir hedef bulunduğunu ortaya koymuyor. Sakinler ve direniş yetkilileri, saldırılar sırasında çatışma olmadığını söyledi. Hukuki bir değerlendirme için hedeflere, saldırıların koşullarına ve saldırı emrini veren ya da gerçekleştirenlerin bildiklerine ilişkin kanıtlar gerekiyor.
Çözüme kavuşmamış konular arasında nihai can kaybı sayısı, Mahasi anıt yapılarındaki hasarın tam boyutu, atılan bomba sayısı ve ordunun açıklaması bulunuyor. Haberlere göre bağımsız bir soruşturma ya da resmî bulgular için herhangi bir tarih açıklanmadı.
Öne Çıkanlar
- 11 ve 12 Ekim'de Shwebo ve Wetlet'te düzenlenen hava saldırılarında en az beş sivil öldü; başka bir haberde altı ölüm kaydedildi.
- Her iki haberde de Seikkhun'daki Mahasi manastırında iki kişinin öldüğü, sekiz kişinin yaralandığı belirtiliyor.
- Manastırda hayatını kaybedenlerin, yerinden edilmiş kadınlar Ma Hnin Thant Kyaw ve Ma Win May olduğu bildirildi.
- Wetlet'teki dört köy şafak sökmeden bombalandı; sakinler saldırılar sırasında çatışma yaşanmadığını söyledi.
- Tarihî anıt yapılarla manastırın diğer bölümlerinde kapsamlı hasar bildirildi ancak eksiksiz bir değerlendirme bulunmuyor.
- Ayrı soruşturmalar ve insan hakları örgütleri, Myanmar'ın başka bölgelerinde Budist ve Hristiyan mekânlarının zarar gördüğünü belgeledi.
- Nihai can kaybı sayıları, hedef seçme kararları ve ordunun açıklaması belirsizliğini koruyor.






