Taliban yönetimindeki Afganistan’da savunma avukatları bağımsızlıklarını ve mahkemelere erişimlerini kaybediyor

10 dakikalık okuma
Afghan Defence Lawyers Lose Independence and Courtroom Access Under Taliban Rule

Ruhsat artık etkili savunmayı garanti etmiyor

Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden önce Afganistan’da yaklaşık 1.500 kadın avukat ve hukukçu olarak kayıtlıydı; bu sayı bağımsız baro birliğinin üyelerinin yaklaşık dörtte birine karşılık geliyordu. Dört yıl sonra Uluslararası Af Örgütü, bu kadınların çoğunun saklanmak ya da sürgüne gitmek zorunda kaldığını bildirdi. Hâlâ mesleklerini icra etme izni alabilen erkek avukatlar ise farklı bir engelle karşı karşıya: Ruhsat sahibi olmak, tutuklu müvekkillerle görüşebilecekleri, dava dosyalarını inceleyebilecekleri ya da mahkemede etkili biçimde savunma yapabilecekleri anlamına gelmiyor.

İçindekiler
  1. Ruhsat artık etkili savunmayı garanti etmiyor
  2. Bağımsız baro ruhsat yetkisini nasıl kaybetti?
  3. Kadınlar temsilden ve yargıdan dışlandı
  4. Savcılar geri plana itilirken hâkimler daha fazla yetki kazandı
  5. Öngörülebilir hukuk kurallarının yerini dinî metinler aldı
  6. Avukatlar devre dışı bırakıldığında sanıklar neler kaybediyor?
  7. Kurumlarda değişikliklerin zaman çizelgesi
  8. Meslekten dışlanmak kişisel tehlikeyi de beraberinde getiriyor
  9. Yeniden yapılanma neleri gerektiriyor?
  10. Özetle

Kısıtlamalar, hukukçuların görevden uzaklaştırılmasıyla sınırlı değil. Taliban, 15 Ağustos 2021’de Kabil’i ele geçirdiğinden bu yana 2004 Anayasası’nı askıya aldı, hâkimleri görevden uzaklaştırdı, avukatlık ruhsatı sisteminin kontrolünü ele geçirdi ve soruşturma görevlerini mahkemelere devretti. Yargı makamlarında artık din âlimleri görev yaparken Taliban’ın İslam hukuku yorumu, Cumhuriyet döneminin hukuk sisteminin yerini aldı.

Savunma avukatları dava belgelerine erişimlerinin kısıtlandığını, iddialarını sunma fırsatlarının sınırlı olduğunu ve bazı durumlarda yargı kararlarına itiraz ettiklerinde düşmanca tutum, gözdağı ya da gözaltıyla karşılaştıklarını anlatıyor. Bu engeller, savunmanın pratik işlevini zayıflatıyor: Suçlamayı incelemek, delilleri sınamak ve tutukluluk ya da cezaya itiraz etmek.

Uluslararası Af Örgütü, 15 Ağustos 2025’te yayımladığı dördüncü yıl değerlendirmesinde resmî bir anayasal ve hukuki çerçevenin yeniden tesis edilmesi çağrısında bulundu. Örgütün Güney Asya bölge kampanyacısı Samira Hamidi, Taliban yönetiminde ortaya çıkan hukuk düzenini şöyle tanımladı:

Taliban yönetiminin dördüncü yılının sonunda geriye, haklar yerine itaati, hakikat yerine sessizliği önceleyen, son derece kapalı ve baskıcı bir hukuk düzeni kaldı.

Temel sorun; savunma temsilinin zayıflaması, kuralların belirsizliği ve yargı gücünün tek elde toplanmasının bir araya gelmesi. Bir avukat mesleğini sürdürse de müvekkilinin haklarını korumak için gereken erişim ve bağımsızlıktan yoksun olabilir.

Reklam

Bağımsız baro ruhsat yetkisini nasıl kaybetti?

Taliban yönetimi ele geçirmeden önce Afganistan Bağımsız Baro Birliği, doğrudan devlet denetimi dışında özel savunma avukatlarına ruhsat veriyor ve onları denetliyordu. Birliğin bağımsızlığını yitirmesi, avukatların müvekkillerini müdahale olmaksızın savunabilmesini korumak üzere kurulmuş bir kurumun ortadan kalkmasına yol açtı.

Yargıçların ve avukatların bağımsızlığından ve Afganistan’daki insan haklarından sırasıyla sorumlu BM bağımsız uzmanları Margaret Satterthwaite ve Richard Bennett, birliğin ele geçirilmesini Kasım 2021’e tarihlendirdi. 20 Ocak 2023’te yayımlanan ortak açıklamalarında, Taliban’ın birliğin toplantısını dağıttığını ve birliğin fiilî Adalet Bakanlığı bünyesine katıldığını duyurduğunu belirtti.

Ardından kabine, avukatların ruhsatlarını yalnızca erkeklere açık bir süreç üzerinden yenilemesini şart koştu. Mevcut ruhsatların binlercesi iptal edildi; mesleğini icra etmek için izin isteyen avukatlar ise ağırlıklı olarak İslam hukuku üzerine odaklanan sınavlarla karşılaştı. Singapur Ulusal Üniversitesi Güney Asya Araştırmaları Enstitüsü, bu şartı Adalet Bakanlığının yaptığı sözlü bir sınav olarak tanımlıyor.

Resmî kaynaklar zamanlama konusunda farklı bilgiler veriyor. ABD Dışişleri Bakanlığının 2023 Afganistan raporu, birliğin bakanlığın denetimine alınmasını Kasım 2022 tarihli bir kararnameye bağlıyor. BM açıklamasında ise birliğin bakanlığa katılması Kasım 2021’e tarihleniyor. Bu iki gelişmenin ayrı adımlar olup olmadığı kaynaklarda açıklanmıyor; dolayısıyla tarihler birbirinin yerine kullanılmamalı.

Kadınlar temsilden ve yargıdan dışlandı

Ruhsat sistemindeki değişiklikler, kadınların Taliban mahkemelerinde avukatlık yapmasını fiilen engelledi. BM uzmanları, kadınların ruhsat yenileme başvurusu yapamadığını ve mahkemelere yalnızca bir uyuşmazlığın tarafı olduklarında çıkabildiğini, hukukçu olarak görev yapamadığını bildirdi.

Kadınların görevden uzaklaştırılması yargıyı da etkiledi. Ocak 2023 tarihli BM açıklamasında, Taliban yönetimi öncesinde hâkimlerin yüzde 10’undan fazlasını oluşturan 250’den fazla kadın hâkimin görevden alındığı belirtildi. Uluslararası Af Örgütü, Ağustos 2025’te kadınların eskiden yargının yüzde 8 ila 10’unu oluşturduğunu bildirdi. Tahminler farklı olsa da her ikisi de önemli bir kadın yargı deneyiminin ortadan kaldırıldığına işaret ediyor.

Reklam

Hukuki yardım arayan kadınlar açısından kayıp, görev yapabilecek hukukçu sayısının azalmasından ibaret değil. Uluslararası Af Örgütü, Aile Mahkemelerinin, Çocuk Adaleti Birimlerinin ve Kadına Yönelik Şiddet Birimlerinin dağıtıldığını belirtiyor. Bu kurumlar, uyuşmazlıklar ve olağan yargı süreçleri yoluyla korunmaya erişmekte güçlük çekebilecek kişileri ilgilendiren davalar için özel başvuru yolları sunuyordu.

Bazı kadın avukatlar resmî mahkeme görevleri dışında çalışmayı sürdürdü. BM uzmanları, kadınların müvekkillere danışmanlık yaptığını, erkek meslektaşları için belge hazırladığını ve adli yardım kuruluşlarında ya da hukuk bürolarında çalıştığını bildirdi. Bu düzenlemeler vilayetler arasında büyük farklılıklar gösteriyor, ayrıca Aralık 2022’nin sonlarında getirilenler de dâhil olmak üzere kadınların çalışma hayatına yönelik yeni kısıtlamalara açık bulunuyordu.

Gayriresmî hukuki yardım, bir müvekkili hâkim önünde temsil etme hakkını geri getirmiyor. Kadınlar ayrıca hazırladıkları çalışmaları bir erkek meslektaşlarının mahkemeye sunup sunamayacağına ve yerel makamların bu düzene izin verip vermeyeceğine bağlı kalıyor.

Savcılar geri plana itilirken hâkimler daha fazla yetki kazandı

Yeniden yapılanma, iddiaları kimin soruşturduğunu ve karara bağladığını değiştirdi. Güney Asya Araştırmaları Enstitüsünün hukuk kurumları araştırması, mahkemelerin genellikle bir hâkim, bir müftü ve bir kâtipten oluştuğunu belirtiyor. Müftü, İslam hukuku konusunda görüş bildirme yetkisine sahip bir din âlimi; kâtip ise idari işlerden sorumlu.

Araştırmaya göre Taliban’ın mahkeme kuralları, davacıların, sanıkların ve tanıkların sorgulanmasını hâkime bırakıyor. Kurallar, soruşturma yetkisini de savcılar yerine hâkimlere veriyor. Böylece daha önce farklı hukuk aktörleri arasında bölüştürülmüş görevler tek elde toplanıyor.

BM uzmanları, müftülerin soruşturmalara katılmaya ve ceza konusunda görüş vermeye başladığını, hâkimlerin de büyük ölçüde bu görüşlere uyduğunu bildirdi. Yargı görevlileri bir iddiayı soruşturup ardından aynı davada karar verdiğinde, tarafsız yargılamayı desteklemesi amaçlanan görevler ayrılığı zayıflıyor.

Kaynaklar savcıların konumunun zaman içinde değiştiğini de aktarıyor. Akademik araştırmada savcıların rolünün belirsiz olduğu ve Taliban’ın Cumhuriyet döneminde atanmış savcıları henüz görevden almadığı belirtiliyordu. Ocak 2023 tarihli BM açıklamasında ise başlangıçta tüm savcıların görevden alındığı, daha sonra bazı erkek savcıların yeniden göreve getirildiği ve görevde kalanlara 2022’de çalışmayı bırakıp soruşturmaları mahkemelere devretmeleri talimatının verildiği bildirildi. Avrupa Birliği iltica rehberinde daha sonra savcıların hukuki ve fiilî statülerinin bölgeler arasında büyük farklılık gösterdiği aktarıldı.

Reklam

Öngörülebilir hukuk kurallarının yerini dinî metinler aldı

Akademik araştırmaya göre Taliban Yüksek Mahkemesi, mahkemelere Cumhuriyet döneminin yasalarına dayanmamaları talimatını verdi. Afganistan Ulusal Akademisi bünyesindeki bir komite de mevzuatı şeriata uygunluk açısından incelemeye başladı. Araştırma ayrıca mahkemelerin, Hanefi İslam hukukunu bir araya getiren Osmanlı derlemesi Mecelle’ye yoğun biçimde başvurduğunu belirtiyor.

Hanefi fıkhı, İslam hukukunu yorumlayan ekollerden biridir. Ancak bu ekolün kullanılması, Afganistan mahkemelerinde tespit edilen tüm sorunları tek başına açıklamaz. Asıl kaygılar, Taliban’ın diğer hukuki yaklaşımları dışlaması, usule ilişkin güvenceleri askıya alması ve yargı görevlilerine geniş takdir yetkisi bırakmasıdır.

Uluslararası Af Örgütü, davaların bir kadı, yani hâkim tarafından görüldüğünü ve dinî hükümler konusunda bir müftünün görüş verdiğini aktardı. Örgütle görüşen eski bir hâkim, bazı bölgelerde mahkemelerin Bedâiü’s-Sanâi’ye başvurduğunu, diğerlerinin ise Fetâvâ-yı Kâdîhân’dan yararlandığını ve bunun aynı suç için farklı kararlar verilmesine yol açtığını söyledi. Uluslararası Af Örgütüne göre hırsızlıkta sonuç, uygulanan yoruma bağlı olarak halka açık kırbaçlamadan tutukluluğa kadar değişebiliyor.

Sorun, yalnızca yazılı kaynakların bulunmaması değil. Dinî derlemeler, mahkeme kuralları, kararnameler ve talimatlar mevcut. BM uzmanlarının dikkat çektiği sorun, polislerin, hâkimlerin ve avukatların tutarlı biçimde uygulayabileceği standart usullerin ve esaslı ceza ve medeni hukuk düzenlemelerinin bulunmaması. Güvenilir bir çerçeve olmadığında avukatlar, hangi suçlamanın yöneltileceğini, hangi usulün uygulanacağını ya da hangi hukuki yolun açık olduğunu müvekkillerine kesin biçimde anlatamıyor.

Avukatlar devre dışı bırakıldığında sanıklar neler kaybediyor?

ABD Dışişleri Bakanlığı, savunma avukatlarının gözaltı merkezlerindeki müvekkillerine sık sık erişemediğini ve yargılamalar sırasında çoğu zaman devre dışı bırakıldığını bildirdi. Erişimin kısıtlanması, gizli görüşmeleri engelliyor ve gözaltı, sorgulama ya da tutukluluk sırasında neler yaşandığını ortaya çıkarmayı zorlaştırıyor.

Bakanlığın 2023 raporunda sanıkların, suçlamalar hakkında zamanında bilgilendirilme, savunma hazırlamak için yeterli süreye sahip olma, seçtikleri avukata erişme, delil ve tanık sunabilme, zorla ifade ya da itirafa karşı korunma gibi çok sayıda adil yargılanma hakkından mahrum bırakıldığı belirtildi. Raporda Taliban’ın temyiz sürecini de ortadan kaldırdığı kaydedildi.

Bunlar ortak bir amaca hizmet eden ayrı güvencelerdir: Ceza verilmeden önce suçlamanın incelenmesini sağlamak. Avukat delilleri inceleyemiyor, iddiaya itiraz edemiyor ya da bir hatanın düzeltilmesini isteyemiyorsa avukata erişimin anlamı da azalıyor.

Akademik araştırma, incelenen dönemde resmî ceza adaleti sisteminde yalnızca az sayıda davanın görüldüğünü de belirtiyor. Taliban savaşçıları ve yerel komutanlar zaman zaman cezaları doğrudan uyguladı. BM uzmanları, suçlanan kişilerin polis ya da diğer güvenlik kurumlarınca aynı gün gözaltına alındığını, hüküm giydiğini ve cezalandırıldığını, böylece hukuki hazırlık ya da yargı denetimi için anlamlı bir fırsat tanınmadığını bildirdi.

Reklam

Kurumlarda değişikliklerin zaman çizelgesi

Değişiklikler tek bir yeni yasayla değil, atamalar, talimatlar ve art arda getirilen kısıtlamalarla hayata geçirildi. Aşağıdaki tarihler, meslekten dışlanma ve yargı yetkisinin tek elde toplanmasının nasıl birlikte ilerlediğini gösteriyor:

  • 15 Ağustos 2021: Taliban Kabil’i ele geçirerek Cumhuriyet’in siyasi ve hukuki düzenine son verdi.
  • Kasım 2021: BM uzmanlarına göre bağımsız baro birliği Adalet Bakanlığı bünyesine alındı ve zorunlu ruhsat yenileme süreci kadınları dışladı.
  • 2022: BM uzmanları, görevde kalan savcılara çalışmayı bırakıp soruşturmaları mahkemelere devretmeleri talimatının verildiğini bildirdi.
  • 13 Kasım 2022: Sözcü Zabihullah Mücahid, Taliban lideri Hibetullah Ahundzade’nin hâkimlere, şeriat şartları karşılandığında had ve kısas cezalarının uygulanmasının zorunlu olduğunu hatırlattığını söyledi.
  • 20 Ocak 2023: Satterthwaite ve Bennett, 24 Ocak’taki Uluslararası Tehdit Altındaki Avukatlar Günü öncesinde uyarı yayımladı.
  • Mayıs 2024: Avrupa Birliği iltica rehberinde eski hâkimlerin, savcıların ve savunma avukatlarının yargı sisteminden büyük ölçüde dışlanmaya devam ettiği belirtildi.
  • 15 Ağustos 2025: Uluslararası Af Örgütü, Taliban yönetiminin dördüncü yılının ardından resmî bir hukuk düzeninin yeniden tesis edilmesi çağrısında bulundu.

Had, İslam hukukunda belirli cezalar öngörülen suçları ifade eder. Kısas ise cinayet ya da kasten yaralamada misilleme ilkesini kapsar. Kasım 2022’deki talimat önem taşıyor; çünkü bağımsız uzmanların savunma hakları ve yargı bağımsızlığı konusunda ciddi eksiklikler tespit ettiği bir sistemde ağır cezaların uygulanması isteniyordu.

Meslekten dışlanmak kişisel tehlikeyi de beraberinde getiriyor

Eski yargı mensuplarını bekleyen tehlikenin yalnızca işlerini kaybetmekten ibaret olmadığı görülüyor. Avrupa Birliği İltica Ajansının Mayıs 2024 tarihli rehberi, ev aramalarını, tacizi, ölüm tehditlerini ve cinayetleri anlatıyor. Özellikle kadınlar olmak üzere çok sayıda hâkim ve savcı saklanmak ya da Afganistan’dan ayrılmak zorunda kaldı.

Tehditlerin bazıları, daha önce haklarında kovuşturma yürütülen ya da hüküm verilen ve Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinin ardından serbest bırakılan kişilerden geldi. Bazılarıysa Taliban davalarında yürütülen önceki çalışmalarla ilgiliydi. Bildirildiğine göre akrabalar, arkadaşlar ve komşular da hâkimlerin nerede olduğuna dair bilgi vermeye zorlandı; böylece tehlike yalnızca hukukçularla sınırlı kalmadı.

BM’nin Ocak 2023 tarihli açıklamasında, Kabil’de ve diğer vilayetlerde bir düzineden fazla savcının kimliği belirsiz kişilerce öldürüldüğünün bildirildiği ve bu sayının muhtemelen eksik olduğu uyarısı yapıldı. Avrupa Birliği İltica Ajansı daha sonra, Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden bu yana en az 28 eski savcı ve aile üyesinin öldürüldüğüne ilişkin bildirimlere yer verdi. Bu rakamlar doğrudan bir artış göstergesi olarak değerlendirilemez: Farklı raporlama dönemlerini ve farklı grupları kapsıyorlar.

Avrupa Birliği İltica Ajansı; cinayet, işkence ve zorla kaybetme gibi bildirilen eylemlerin zulüm sayılacak kadar ağır olduğu sonucuna vardı. Ajansa göre hâkimler, savcılar ve eski mahkeme çalışanları için zulüm korkusunun haklı temellere dayanması genellikle beklenir. Savunma avukatları ve diğer kişiler içinse özel görevleri ve koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Reklam

Yeniden yapılanma neleri gerektiriyor?

Uluslararası Af Örgütü ve BM uzmanlarının çağrıları avukatlara yeni ruhsatlar verilmesinin ötesine geçiyor. Bu çağrılar; hukukçuların korunmasını, kadınların dışlanmasına son verilmesini, bağımsız yargı kurumlarının kurulmasını ve herkes için adil yargılanmayı güvence altına alan usulleri kapsıyor.

BM uzmanları, uluslararası aktörlere misilleme riski altındaki hukukçular için koruma ve güvenli geçiş sağlamanın yanı sıra avukatlara ve adli yardım sunanlara esnek mali destek verilmesi çağrısında bulundu. Uluslararası Af Örgütü ise Afganistan’ın uluslararası insan hakları yükümlülükleriyle uyumlu resmî bir hukuk sisteminin yeniden tesis edilmesi için diplomatik baskı ve girişim çağrısı yaptı.

Önceki sistem de ciddi sorunlardan arınmış değildi. Akademik araştırma, 2021 öncesinde yolsuzluk, cezasızlık ve kamuoyunun düşük güveninin yanı sıra uyuşmazlıkların gayriresmî yollarla çözülmesinin ve Taliban’ın gölge mahkemelerinin yaygın biçimde kullanılmasının altını çiziyor. Bu başarısızlıkları kabul etmek, bağımsız savunma imkânının bugün ortadan kalkmasını ya da kadınların dışlanmasını telafi etmiyor.

Burada kadınların avukatlık mesleğine yeniden kabul edilmesi, baronun bağımsızlığının geri verilmesi ya da etkili bir temyiz sisteminin yeniden kurulması için doğrulanmış bir takvim bulunmuyor. Hâlen ülke çapında görev yapan savunma avukatlarının sayısına ilişkin teyit edilmiş güncel bir veri de yok. Herhangi bir reformun pratik ölçütü; avukatların gözdağıyla karşılaşmadan müvekkilleriyle görüşebilmesi, dosyaları inceleyebilmesi, delillere itiraz edebilmesi ve kararların gözden geçirilmesini isteyebilmesi; kadınların ise yalnızca uyuşmazlıkların tarafı olarak değil, avukat ve hâkim olarak da görev yapabilmesi olacaktır.

Özetle

  • Taliban, avukatlık ruhsatı sistemini Adalet Bakanlığı denetimine alarak baro birliğinin bağımsızlığına son verdi.
  • Kadınlar ruhsat yenileme sürecinden dışlandı; böylece önceki hukuk mesleğinin yaklaşık dörtte biri resmî çalışma imkânını yitirdi.
  • Mesleğini sürdüren avukatlar müvekkillere, dava dosyalarına ve mahkeme süreçlerine erişim konusunda kısıtlamalarla karşılaşıyor.
  • Hâkimler ve müftüler, daha önce savcılara verilen soruşturma görevlerini üstlendi.
  • Resmî değerlendirmelerde tutarsız hukuk usullerine, zayıf savunma güvencelerine ve eski yargı mensuplarına yönelik ciddi tehditlere dikkat çekiliyor.
  • Uluslararası Af Örgütü ve BM uzmanları bağımsız kurumların, kadınların katılımının, adil yargılanma güvencelerinin ve hukukçuların korunmasının sağlanması çağrısında bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir