Jawzjan’daki Gaz Sahaları Afgan Sanayisine Tedarik Sağlarken Su ve Kirlilik Riskleri Mercek Altında

10 dakikalık okuma
Jawzjan Gas Fields Supply Afghan Industry as Water and Pollution Risks Draw Scrutiny

Dört gaz sahası enerji ve gübre üretimine tedarik sağlıyor

Afganistan’ın kuzeyindeki Jawzjan vilayetinde bulunan dört doğal gaz sahası günde yaklaşık 650.000 metreküp üretim yapıyor. Afgan Gas Enterprise Başkanı Akhtar Mohammad Mansour’un verdiği bilgiye göre, üretimin yaklaşık 600.000 metreküpü iki büyük müşteriye gidiyor: devlete ait Mazar-i-Sharif Fertiliser and Power Company gübre üretimi için 400.000 metreküp, Bayat Power ise elektrik üretimi için 200.000 metreküp alıyor.

İçindekiler
  1. Dört gaz sahası enerji ve gübre üretimine tedarik sağlıyor
  2. Günlük gaz arzı nereye gidiyor?
  3. Çevresel riskler kuyuların ötesine uzanıyor
  4. Koruyucu önlemler gerçekte ne vaat ediyor?
  5. Kükürt arıtımı temel teknik konulardan biri
  6. Üretim rakamlarının tarihine ve kapsamına bakılmalı
  7. On yıllara yayılan altyapı ve tamamlanmamış planlar
  8. Risk sınıflandırmalarından çok izleme önemli
  9. Su baskısı, ücretler ve yerel deneyimler
  10. Öne Çıkanlar

Bu rakamlar, gaz çıkarımının sanayi faaliyetleri ve elektrik arzıyla ne kadar yakından bağlantılı olduğunu gösteriyor. Ayrıca bildirilen üretim ile bu iki müşteriye yapılan teslimatlar arasında yaklaşık 50.000 metreküplük bir fark bulunuyor. Mansour, kalan miktarın nasıl dağıtıldığını belirtmedi. Rakamlar yaklaşık olduğundan bu fark israf, sızıntı ya da kullanılmayan arz olduğuna kanıt sayılamaz.

Mansour, Khwaja Gogerdak, Yatimtaq, Jarqduq ve Shakarak’ta çıkarımın düzenli olarak sürdüğünü, gazın boru hatlarıyla taşınmadan önce işlendiğini söylüyor. Yaklaşık 850 mühendis ve işçinin çalıştığı Yatimtaq’ta yedi kuyu faal durumda.

Gaz madenciliği uzmanı Maiwand Arya, faydaların sağlanabilmesi için arama, sondaj, çıkarım ve taşıma süreçlerinin tamamında su, toprak, hava ve diğer çevresel risklere sürekli dikkat edilmesi gerektiği uyarısında bulunuyor. Resmî proje belgeleri, bu zincirin elektrik üretimi aşamasında beklenen koruyucu önlemlere ilişkin daha ayrıntılı bir tablo sunuyor. Bu belgeler risklerin yönetilebilir olduğunu öngörürken izleme, atık kontrolü ve düzeltici önlemler de gerektiriyor. Ancak dört çıkarım sahasının tamamında şu anda tüm çevresel gerekliliklerin karşılandığını ortaya koymuyor.

Günlük gaz arzı nereye gidiyor?

Gübre şirketine, Bayat Power’a sağlanan miktarın iki katı gaz veriliyor. Mansour’un rakamlarına göre bu şirketin payı günlük saha üretiminin yaklaşık yüzde 61,5’ine, Bayat’ın payı ise yaklaşık yüzde 30,8’ine karşılık geliyor. Adı geçen iki müşteri birlikte, bildirilen 650.000 metreküpün yaklaşık yüzde 92,3’ünü alıyor.

Bu oranlar, gübre ve elektrik üretiminin göreli ekonomik değerini değil, gaz hacimlerini gösteriyor. Gübre tesisine verilen gaz, elektrik üretmek için yakılan gazdan farklı bir sanayi sürecinde kullanılıyor. Bildirilen teslimat miktarları, şirketlerin gerçekte ne kadar gübre ya da elektrik ürettiğini de ortaya koymuyor.

Mansour’a göre Bayat, gazı sözleşme kapsamında alıyor. Şirketin proje değerlendirmesinde, ulusal elektrik kurumu Da Afghanistan Breshna Sherkat’a 20 yıllık bir elektrik alım anlaşması çerçevesinde elektrik satılması öngörülmüştü. Bu düzenleme, Jawzjan’daki çıkarım altyapısını yalnızca kuyuların yakınındaki hanelere değil, daha geniş elektrik sistemine bağlıyor.

Reklam

Çevresel riskler kuyuların ötesine uzanıyor

Arya; su ve hava kirliliği, gürültü ve ışık kirliliği, arazi çökmesi, iklim değişikliği ve biyolojik çeşitlilik kaybı ihtimaline dikkat çekiyor. Arazi çökmesi, zeminin alçalması ya da oturması anlamına geliyor. Uyarısı, gazın kuyudan çıkarıldığı anla sınırlı kalmayıp tüm gaz üretim zincirini kapsıyor.

Arya ayrıca kirlilik ile kaynak tüketimini birbirinden ayırıyor. Yeraltı ve yüzey suları kirlenebilirken su kullanımı da yerel kaynaklar üzerinde ayrı bir baskı oluşturabilir. İlgili faaliyetler toprağı kirletebilir veya bozabilir. Bunlar, Arya’nın dikkat edilmesi gerektiğini söylediği olası etkilerdir; Jawzjan’da her birinin hâlihazırda gerçekleştiğine dair bulgular değildir.

Dünya Bankası aracılığıyla yayımlanan Bayat çevresel değerlendirmesi, planlanan enerji projesinde kirliliğe yol açabilecek çeşitli somut kaynakları belirtiyor. İnşaat sırasında sıvı atıklar; kirlenmiş yağmur sularını, kanalizasyon atık sularını, kimyasal yan ürünleri ve makinelerden kaynaklanan sıvıları içerebilir. Belgede, bu atıkların uygun biçimde kontrol altına alınmaması, temizlenmemesi ve bertaraf edilmemesi hâlinde toprağı, yüzey sularını ve yeraltı sularını kirletebileceği uyarısı yapılıyor.

Değerlendirmede araç egzozları, inşaat makineleri ve toz da hava kalitesini etkileyen unsurlar arasında sayılıyor. Aydınlatma, trafik, bitki örtüsünün temizlenmesi, gürültü ve kazara dökülen maddeler yaşam alanlarını ve türleri etkileyebilir. Bulgular Bayat enerji projesiyle ilgilidir; bu nedenle üretim yapan dört gaz sahasının tamamında yürütülmüş bir çevresel inceleme olarak değerlendirilmemelidir.

Koruyucu önlemler gerçekte ne vaat ediyor?

Mansour, teknik personelin çıkarım faaliyetlerini izlediğini ve ekipman sorunlarına müdahale ettiğini söylüyor. Ayrıca çıkarım başlamadan önce değerlendirmeler yapıldığını ve yerleşim alanlarına olan mesafelerin çevre standartlarına göre belirlendiğini belirtiyor. Mansour’a göre Khwaja Gogerdak ve Yatimtaq yerleşim alanlarına yaklaşık 15 kilometre, Jarqduq ve Shakarak ise yaklaşık 20 kilometre uzaklıkta.

Bayat değerlendirmesi, enerji projesini Sheberghan’ın yaklaşık 20 kilometre doğusunda, Yatimtaq ve Jarquduk gaz sahalarının yakınındaki Yatimtaq’ta konumlandırıyor. Belgede bir yerde en yakın yerleşim alanlarının 15 kilometreden daha uzakta olduğu belirtiliyor. Başka bir bölümde ise en yakın yerleşim ve tarım alanlarının batı ve kuzey yönlerinde 12 kilometreden daha uzakta olduğu ifade ediliyor. Dolayısıyla belge farklı mesafe tanımları kullanıyor; bunların hiçbiri çıkarım sahalarının güncel ve doğrulanmış haritasının yerine geçmemeli.

Değerlendirmede enerji projesinin çevresel ve toplumsal etkileri düşük ya da orta düzeyde sınıflandırılıyor; atık su, katı ve tehlikeli atıklar ile su kaynakları üzerindeki kümülatif etkilerin çok sınırlı olacağı öngörülüyor. Bunlar proje değerlendirmesi sırasında yapılmış tahminlerdir; işletme sürecinde kirlilik bulunmadığını kanıtlayan ölçümler değildir.

Belgenin önerileri, yerleşim alanlarını uzakta tutmaktan daha geniş kapsamlı. Düşük düzeyde sınıflandırılanlar da dâhil olmak üzere belirlenen her olası etki için azaltıcı önlemler alınmasını ve beklenmedik sorunları tespit edebilecek izleme yapılmasını istiyor.

Reklam

Kükürt arıtımı temel teknik konulardan biri

Mansour, zararlı maddelerin gazdan ayrıştırılarak tüketicilere ulaşmadan önce yakıldığını söylüyor. Ancak hangi maddelerin ayrıştırıldığını, kullanılan arıtma ekipmanını ya da bu yakma sürecinden kaynaklanan emisyon ölçümlerini belirtmiyor.

Asya Kalkınma Bankasının (ADB) Mazar projesine ilişkin sektör değerlendirmesi önemli bir teknik ayrıntı sunuyor: Sheberghan sahalarından çıkan gaz, yüksek düzeyde kükürt içeren ve bir amin tesisinde arıtılması gereken ekşi gaz olarak tanımlanıyor. Ekşi gaz, güvenlik ve yakıt kalitesi gerekliliklerini karşılamak için kükürt bileşiklerinin giderilmesi gereken gazdır. Amin tesisi, istenmeyen gazları kullanılabilir yakıttan ayırmak için kimyasal bir çözelti kullanır.

ADB belgesinde, ABD hükümetinin 2014’te finanse ettiği ve günlük bir milyon metreküp kapasitesi bulunan bir arıtma tesisi anlatılıyor. Değerlendirmenin yapıldığı dönemde tesis kapasitesinin yüzde 20’sinde çalışıyordu ve iyileştirilmesi gerekiyordu. Kalibrasyon çalışmalarının 2020’nin ikinci çeyreğinde tamamlanması bekleniyordu. Bu tarihsel rakamlar, tesisin bugünkü kapasite kullanımını ya da arıtma performansını ortaya koymuyor.

Kirleticilerin ayrıştırılması gaz arzını koruyor; ancak ayrıştırılan maddelerin yakılması, çevresel kontrol gerektiren başka bir süreç oluşturuyor. Ne Mansour’un açıklaması ne de proje bilgileri, bu faaliyetin mevcut emisyon miktarını veya bileşimini ortaya koyuyor. Bu ayrım önemli: Teslimat öncesi arıtma ile arıtma sırasında emisyonların kontrolü ayrı sorumluluklar.

Üretim rakamlarının tarihine ve kapsamına bakılmalı

ADB’nin sektör değerlendirmesinde Sheberghan sahalarının günde 500.000 metreküp sağlama potansiyeline sahip olduğu belirtiliyordu. Mansour’un bildirdiği 650.000 metreküplük üretim, bu önceki rakamdan 150.000 metreküp, yani yüzde 30 daha yüksek. Bu, önceki bir potansiyel tahmini ile daha sonra bildirilen üretimin karşılaştırılmasıdır; üretim artışının doğrulanmış ölçümü değildir.

Aynı ADB belgesinde Afghan Gas Enterprise’ın üretim kapasitesi günlük 1,6 milyon metreküpten fazla olarak verilmişti. Kapasite, belirli koşullarda bir işletmenin üretebileceği miktardır; gerçek üretim ise fiilen ürettiği miktardır. Kuruma ilişkin bu rakam, adı geçen dört Jawzjan sahasının günlük üretimiyle aynı şey olarak değerlendirilmemelidir.

ADB ayrıca Afganistan’ın tespit edilmiş gaz rezervlerini 75 milyar metreküp, kuzey Afganistan’da henüz keşfedilmemiş ve teknik olarak çıkarılabilir kaynaklara ilişkin tahmini ise 444 milyar metreküp olarak belirtmişti. Keşfedilmemiş kaynaklar, mevcut teknolojiyle bulunup çıkarılabilecek gaza ilişkin tahminlerdir; satışa hazır olduğu doğrulanmış arz değildir.

Bayat projesinin daha önce yayımlanan bir tanıtımında kuzey bölgesindeki tahmini gaz kaynakları 15,7 trilyon fit küp, yani yaklaşık 445 milyar metreküp olarak verilmişti. Bu, ADB’nin kaynak tahminiyle benzer ölçektedir; ancak belgelerin tamamen aynı coğrafi sınırları ya da kaynak tanımlarını kullandığını kanıtlamaz.

Reklam

On yıllara yayılan altyapı ve tamamlanmamış planlar

Jawzjan’ın mevcut arzı, onlarca yıldır geliştirilen altyapıya dayanıyor. ADB’nin sektör değerlendirmesine göre Khwaja Gogerdak’ta doğal gaz çıkarımı 1967’de başladı. 1974’te inşa edilen 89 kilometrelik boru hattı, Northern Fertilizer Power Plant’e ve diğer müşterilere gaz sağlıyordu.

Belgede, söz konusu boru hattının planlanan Mazar enerji projesi için gereken gaz basıncını sağlayamayacağı belirtiliyordu. Sheberghan ile Mazar arasında yeni bir 94,5 kilometrelik boru hattının inşası sürüyordu; 45 kilometresi tamamlanmıştı ve hattın 2020 sonuna kadar bitirilmesi bekleniyordu. Bu, önceki bir plandaki tarihti; boru hattının tamamlandığını doğrulamıyor.

Önemli kilometre taşları, çıkarım, düzenleme ve enerji yatırımlarının nasıl birlikte geliştiğini gösteriyor:

  • 1967: Khwaja Gogerdak’ta doğal gaz çıkarımı başladı.
  • 1974: Mevcut 89 kilometrelik gaz boru hattı inşa edildi.
  • 2009: Afganistan ilk hidrokarbon yasasını kabul etti.
  • 2013: ADB, Yatimtaq’ın da aralarında bulunduğu Sheberghan kuyularının rehabilitasyonunu ve Gaz Geliştirme Ana Planı çalışmalarını destekledi.
  • Ekim 2016: Bayat Energy, Afgan hükümetiyle mutabakat zaptı imzaladı.
  • Nisan 2018: Bayat, ilk proje aşaması için onay aldı ve 40 megavatı kapsayan bir elektrik alım anlaşması imzaladı.
  • Eylül 2018: Hidrokarbon yasasında değişiklik yapıldı.
  • Mart 2019: Bağımsız petrol ve gaz kurumu, değiştirilen yasa kapsamında resmen faaliyete başladı.

Bayat’ın ilk kalkınma planında üç aşama, tahminen 250 milyon dolarlık yatırım ve sonunda 200 megavatı aşan kapasite öngörülüyordu. İlk aşamanın 2019’da işletmeye alınması bekleniyordu. Önerilen türbin kapasitesi olan 41 megavat ile sözleşmeye bağlanan 40 megavatlık elektrik alımı farklı ölçütlerdi. Plan, üç aşamanın tamamının inşa edildiğini ya da önerilen kapasitenin tümünün bugün faaliyette olduğunu göstermiyor.

Risk sınıflandırmalarından çok izleme önemli

Bayat değerlendirmesi, düşük ve orta risk sınıflandırmalarının dayandığı somut kontrolleri sıralıyor. İnşaat sırasında her üç ayda bir, işletme sırasında ise yılda bir çevre, toplum, sağlık ve güvenlik denetimi yapılmasını öngörüyor. Atık su denetimlerinin inşaat sırasında haftalık, işletme sırasında aylık yapılması; gerektiğinde toprak ve su testlerine başvurulması öneriliyor.

İşletme sırasında oluşan hava emisyonları için değerlendirme, kirleticilerin tesis çevresinde nasıl dağıldığının modellenmesini istiyor ve baca emisyonlarının azot oksit, karbon monoksit ve partikül madde açısından Uluslararası Finans Kurumu standartlarını karşılamasını öngörüyor. Bu kirleticiler hava kalitesini etkileyebilir; bu nedenle ekipman tasarımına ilişkin beklentilerin yanı sıra işletme sırasında gerçek ölçümlerin yapılması da önemli.

Belge, çalışanların maruz kalabileceği riskleri de ele alıyor. İnşaat gürültüsünün 10 metre mesafede 83 ila 87 desibel olacağı tahmin ediliyor ve yakındaki inşaat işçileri için kulak koruyucu kullanılması isteniyor. Ayrıca bir saatlik ortalama üzerinden ölçülen konut gürültüsü için gündüz 55, gece 45 desibellik sınır değerlere yer veriliyor. Makinelere yakın noktadaki tahmini inşaat gürültüsü, bir köyde ölçülen gürültüyle aynı şey değildir.

Değerlendirmede bir şikâyet mekanizmasının da kurulduğu belirtiliyor: 15 kilometrelik yarıçap içindeki köylerden temsilcilerin yer aldığı yerel komiteler oluşturulmuş, çözülemeyen şikâyetlerin il komitesine iletilmesi öngörülmüş. Bu açıklamalar güncel denetim sonuçlarını, emisyon ölçümlerini ya da şikâyetlerin nasıl sonuçlandığını ortaya koymuyor.

Reklam

Su baskısı, ücretler ve yerel deneyimler

Çevresel değerlendirme, projeyi daha geniş su baskılarıyla karşı karşıya olan bir bölgede konumlandırıyor. Belgede Afganistan’ın yıllık ortalama sıcaklığının 1960’tan bu yana 0,6 santigrat derece arttığı belirtiliyor; 2060’a kadar 1,4 ila 4 derece daha artacağı öngörülüyor. Kuzey Afganistan’da uzun vadede ortalama yağışların azaldığı, kuraklık ve sellerin ise daha sık görüldüğü ifade ediliyor.

Bu öngörüler, gaz çıkarımının yerel su kıtlığına yol açtığının kanıtı değil. Arya’nın su tüketimine ilişkin kaygılarının, kirlilik kadar dikkate alınması gerektiğini açıklıyor. Değerlendirme ayrıca proje alanındaki çakıl, kum, silt ve kil katmanlarından söz ediyor; bu da yalnızca evlere olan mesafeye dayanarak varsayımda bulunmak yerine sahaya özgü toprak ve su kontrollerine ihtiyaç olduğunu gösteriyor.

Çalışanlar sektörün başka bir yönünü, gelir ve istihdamı anlatıyor. Gaz sektöründe bir yıldan uzun süredir çalışan 45 yaşındaki Mohammad, çalışanların vardiya öncesinde ekipmanı kontrol ettiğini ve makineler, araçlar ve kuyular kesintisiz çalışırken dikkatli olmaları gerektiğini söylüyor. Kuyuların ailelerin geçimindeki önemini şöyle anlatıyor:

Bizim için her kuyu yalnızca bir kuyu değil; bir ailenin umudu.

50 yaşındaki Aziz, sondaj, denetim, çıkarım, taşıma ve işleme faaliyetlerinde çok sayıda işçi, teknisyen ve mühendisin görev aldığını söylüyor. Daha fazla yatırım yapılmasını ve yerel halk için daha çok iş imkânı yaratılmasını istiyor. Yatimtaq’ta bildirilen 850 mühendis ve işçi, Bayat değerlendirmesinde tahmin edilen yaklaşık 70 inşaat işiyle birleştirilmemeli; bu rakamlar farklı faaliyet ve dönemleri kapsıyor.

Yakınlarda yaşayan Qurban Murad, gazın günlük enerji ihtiyaçlarının karşılanmasına yardımcı olduğunu ve çıkarıma bağlayabileceği belirli bir sağlık sorunu gözlemlemediğini söylüyor. Yatimtaq sakini Rozi de hanelerin ihtiyaçları ve geçim açısından sağlanan faydalardan söz ediyor. Deneyimleri önemli; ancak kişisel gözlemler tıbbi gözetimin ya da çevresel testlerin yerini tutmuyor.

Dolayısıyla mevcut tablo, belgelenmiş bir sanayi arzı ile güncel sonuçları ortaya konmamış koruyucu önlemler arasındaki dengeye dayanıyor. Mansour düzenli üretim ve teknik denetim olduğunu bildiriyor; Arya sürekli dikkat gerektiren risklere işaret ediyor; Bayat değerlendirmesi ise izleme ve düzeltici önlemleri sıralıyor. Bu açıklamalarda güncel çevresel sonuçların açıklanması için yeni bir duruşma, denetim tarihi ya da yayımlanma tarihi duyurulmuyor.

Öne Çıkanlar

  • Jawzjan’daki dört gaz sahasının günde yaklaşık 650.000 metreküp üretim yaptığı bildiriliyor.
  • Mazar’daki gübre şirketi günde yaklaşık 400.000, Bayat Power ise 200.000 metreküp gaz alıyor.
  • Afghan Gas Enterprise’a göre Yatimtaq’ta yedi kuyu faal; yaklaşık 850 mühendis ve işçi çalışıyor.
  • Olası riskler arasında su ve toprak kirliliği, hava emisyonları, gürültü, arazi çökmesi ve biyolojik çeşitlilik kaybı bulunuyor.
  • Bayat değerlendirmesi proje etkilerini düşük ya da orta düzeyde öngörüyor; ancak azaltıcı önlemler, izleme ve denetimler gerektiriyor.
  • Önceki ADB belgeleri, kükürt arıtımı ve boru hattı kapasitesini önemli teknik kısıtlar olarak belirtiyor.
  • Çalışanlar ve bölge sakinleri ekonomik faydalardan söz ediyor; ancak güncel çevresel ölçüm ve denetim bulguları ortaya konmuş değil.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir