Afganistan sınırından Arap Denizi’ne uzanması önerilen gaz ağı
Suudi Arabistan merkezli Delta Energy Saudi ile Pakistan devletine ait Inter State Gas Systems, boru hatları, sıvılaştırılmış doğal gaz tesisleri, depolama ve ihracat terminallerini içeren yaklaşık 30 milyar dolarlık bir enerji altyapısı programını değerlendirmek üzere anlaşma imzaladı. Şirketler, çerçeve anlaşmayı 17 Kasım 2026’da duyurarak Afganistan doğal gazını olası bir tedarik kaynağı olarak gösterdi.
İçindekiler
- Afganistan sınırından Arap Denizi’ne uzanması önerilen gaz ağı
- Anlaşmanın kapsamı
- Gwadar ve doğu güzergâhı neden önemli?
- Afganistan’daki arama çalışmaları tedarik planının bir parçası
- Öneri TAPI’den nasıl ayrılıyor?
- TAPI diplomasisi aynı gün devam etti
- Anlaşmalar ve gecikmelerin zaman çizelgesi
- Pakistan ve Afganistan ne kazanabilir?
- Öne çıkanlar
Önerilen ağ, Pakistan’a batı sınırından girerek Belucistan’ın güneybatısındaki Arap Denizi limanı Gwadar’a doğru uzanacak. Önerilen bir başka güzergâh ise Afganistan sınırındaki Chaman’dan başlayarak Pakistan’ı geçip Hindistan sınırına, Fazilka yakınlarına ulaşacak. Doğuya uzanan bu bağlantı için hem Pakistanlı hem de Hintli yetkililerle temas kurulması ve anlaşmalar yapılması gerekecek.
İlk adım değerlendirme olacak. Mühendislerin ve ticari ekiplerin güzergâhların, gaz tedarikinin, tesislerin ve beklenen satışların yatırımı destekleyip destekleyemeyeceğini incelemesi gerekecek. Finansman ve inşaat için daha sonra karar alınması gerekecek; şirketler programı finanse etme veya inşa etme taahhüdünde bulunmadı.
Temel meselelerden biri gazın nereden geleceği. Delta Energy, Afganistan’daki Kashk gaz imtiyazını ve diğer Afgan kaynaklarını potansiyel tedarikçiler olarak gösterirken Pakistan hükümeti, Afganistan üzerinden taşınacak Türkmenistan gazını içeren bir fizibilite önerisinden söz etti. Delta Energy, programının Türkmenistan-Afganistan-Pakistan-Hindistan boru hattından (TAPI) ayrı olduğunu ve Türkmenistan’a bağlı olmayacağını açıkça belirtti.
Anlaşmanın kapsamı
Pakistan Petrol Dairesi bünyesinde faaliyet gösteren Inter State Gas Systems (ISGS), Suudi Arabistan merkezli Delta International Group’un bir parçası olan Delta Energy Saudi ile anlaşmayı, yatırımları çekmek ve projelerin idari süreçlerde ilerlemesine yardımcı olmak amacıyla kurulan bir devlet kurumu olan Özel Yatırım Kolaylaştırma Konseyi’nin himayesinde imzaladı.
Şirketler yaklaşık 30 milyar dolarlık bir yatırım öngördüklerini belirtti. Hükümet, boru hattı önerisinin değerini 25 ila 30 milyar dolar olarak açıkladı. Şirketlerin daha geniş kapsamlı tanımı çeşitli altyapı türlerini içeriyor. Bu nedenle, nihai programın kapsamı değerlendirmede önemli bir konu olacak.
Çerçeve anlaşma, ulusal sınırları aşan boru hatlarını, sıvılaştırılmış doğal gaz tesislerini, gaz işleme tesislerini, depolama ve ihracat terminallerini kapsıyor. İşleme, istenmeyen maddeleri gidererek gazı kullanıma veya taşımaya hazır hâle getiriyor. Depolama ise gazın yalnızca boru hattı ya da terminal üzerinden ulaştığı zamanlarda değil, müşterilerin ihtiyaç duyduğu zamanlarda tedarik edilebilmesini sağlıyor.
Bu tesisler, birbirine bağlı bir sistem içinde farklı işlevler görecek. Boru hatları gazı karada taşırken terminaller ağı gemilere bağlayacak. Yatırım taahhüdünde bulunmadan önce geliştiricilerin hangi tesislerin gerektiğini, ne kadar gaz işleyeceklerini ve bu gazı kimin satın alacağını ya da taşıyacağını belirlemesi gerekecek.
Gwadar ve doğu güzergâhı neden önemli?
Gwadar, önerilen ağı Arap Denizi’ne bağlayacak. Program, LNG tesisleri ve ihracat altyapısını da içeriyor. Bu sayede Pakistan üzerinden taşınan gaz, ülke içindeki müşterilerin yanı sıra deniz yoluyla erişilen pazarlara da ulaştırılabilecek.
LNG, gemilerle taşınabilmesi için kapladığı alanı büyük ölçüde azaltacak şekilde soğutularak sıvılaştırılan doğal gazdır. İthalat terminali, sıvı gazı dağıtılmak üzere yeniden gaz hâline getirir. LNG ihracatı için ise gazın gemilere yüklenmeden önce sıvılaştırılmasını sağlayan ekipman gerekir. Önerilen ağ için hangi tesislerin gerekeceğini değerlendirme çalışması belirleyecek.
Pakistan’ı geçerek Fazilka’ya uzanması önerilen güzergâh için Chaman, belirlenen giriş noktası. Delta Energy Saudi, bu güzergâhı planlarının temel bir parçası olarak tanımladı.
Şirket, Chaman-Fazilka boru hattını şöyle nitelendirdi:
temel stratejik taahhüt
Güzergâhın ilerlemesi için Pakistan ve Hindistan’ın resmî temaslarda bulunması ve anlaşmalar yapması gerekecek. Doğu sınırına doğru altyapı inşa edilmesi, Afganistan’dan olası tedariki ve Pakistan kıyısındaki tesisleri içeren programa bir dizi hükümetler arası ve ticari müzakere daha ekleyecek.
Afganistan’daki arama çalışmaları tedarik planının bir parçası
Afganistan’ın olası rolü, kısmen Afganistan Maden ve Petrol Bakanlığı ile Suudi Arabistan’ın Delta International şirketinin 7 Eylül’de Kabil’de imzaladığı bağlantılı bir anlaşmaya dayanıyor. Anlaşma, Afganistan’ın batısındaki Herat ve Badgis vilayetlerinde bulunan Kushk-Tirpul petrol ve gaz havzasında arama ve üretim faaliyetlerini kapsıyor. Afgan yetkililer havzanın alanını yaklaşık 22 bin kilometrekare olarak açıklarken Delta, daha geniş sözleşme alanını yaklaşık 23.317 kilometrekare olarak tanımlıyor.
Bakanlığın açıklamasında, Delta International’ın yedi gaz bloğunda arama yapmak üzere başlangıçta 200 milyon dolar yatırım yapacağı belirtildi. Afganistan Başbakan Yardımcılığı Ekonomik İşlerden Sorumlu Ofisi de anlaşmayı duyurarak ilk yatırımın Kushk bölgesindeki yedi gaz bloğunun aranması ve geliştirilmesini kapsadığını bildirdi. Törene ABD’nin eski Afganistan Özel Temsilcisi Zalmay Khalilzad katıldı. Arama programı, bölgesel altyapıya ileride tedarik sağlayabilecek bazı Afgan kaynaklarını değerlendirmek için somut bir başlangıç noktası oluşturuyor.
Arama ve üretim paylaşımı anlaşması kapsamında Delta; jeolojik ve jeofizik incelemeler, sismik araştırmalar, arama sondajları ve rezerv değerlendirmesi yapacak. İlk hedef, daha büyük geliştirme yatırımları değerlendirilmeden önce bölgedeki hidrokarbon kaynaklarının miktarını, niteliğini ve ticari açıdan işletilebilirliğini belirlemek.
Arama çalışmaları, yer altında ne kadar gaz bulunduğunu ve bunun ne kadar kolay üretilebileceğini belirlemeyi amaçlıyor. Gaz bloğu, bu çalışmalar için tahsis edilen bir alan. Kaynağın bulunması, kuyuların geliştirilmesi ve boru hattına güvenilir tedarik sağlanması birbirini izleyen aşamalar; her biri teknik çalışma ve yatırım gerektiriyor.
200 milyon dolarlık arama planı ile önerilen 30 milyar dolarlık altyapı programı farklı faaliyetleri kapsıyor. İlki Afganistan’daki gaz kaynaklarının araştırılmasıyla, ikincisi ise Pakistan’da çok daha büyük bir taşıma ve işleme ağının değerlendirilmesiyle ilgili. İşleyen bir sistem için tedarik ve taşıma taraflarının birlikte geliştirilmesi gerekecek.
Pakistan programı için herhangi bir inşaat takvimi, teyit edilmiş gaz tedarik hacmi veya finansman düzenlemesi açıklanmadı. Ağın olası ölçeğini, maliyetini ve müşterilere hizmet verme kapasitesini bu ayrıntılar belirleyecek.
Öneri TAPI’den nasıl ayrılıyor?
TAPI, Türkmenistan’daki Galkynysh sahasından çıkarılan gazı Afganistan ve Pakistan üzerinden Hindistan’a taşımaya yönelik, uzun süredir gündemde olan ayrı bir proje. Planlanan güzergâh, Afganistan’da Herat ve Kandahar’dan, ardından Pakistan’da Quetta ve Multan’dan geçerek Hindistan’daki Fazilka’ya ulaşan 1.800 kilometrelik bir hat.
Yıllık planlanan kapasitesi 33 milyar metreküp gaz. Bu miktar TAPI’nin taşıyacağı gaz için belirlenmiş bir hedef sunarken Delta Energy’nin yeni programı için henüz teyit edilmiş bir tedarik hacmi açıklanmadı.
Mevcut basınçtan yararlanarak gaz taşımak üzere tasarlanan TAPI’nin ilk aşamasının maliyeti 5 ila 6 milyar dolar olarak tahmin ediliyor. Kompresör istasyonlarının kurulması için en az 1,9 milyar dolar daha gerekecek. Kompresörler, gazın boru hattı boyunca ilerlemesine yardımcı olmak için basıncı artırıyor. Yayımlanmış bu tahminler birlikte en az 6,9 milyar dolara ulaşıyor.
Önerilen Delta programının kapsamı daha geniş; boru hatlarının yanı sıra LNG tesisleri, işleme, depolama ve ihracat terminallerini de içeriyor. Dolayısıyla 30 milyar dolarlık rakam, TAPI’nin belirtilen boru hattı aşamalarından farklı bir varlık grubunu kapsıyor.
Her iki plan da Afganistan’ı, Pakistan’ı ve Hindistan’a olası bir bağlantıyı içeriyor. Ancak Delta Energy’nin açıkladığı tedarik stratejisinin merkezinde Türkmenistan gazı değil, Afganistan kaynakları bulunuyor. Projeleri ayrı ele almak, her birinin hangi gaz sahalarına, anlaşmalara ve altyapıya ihtiyaç duyacağını anlamak açısından önemli.
TAPI diplomasisi aynı gün devam etti
Pakistan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Ishaq Dar, 17 Kasım’da İslamabad’da düzenlenen Pakistan-Türkmenistan Hükümetlerarası Ortak Komisyonu’nun altıncı oturumunda, Türkmenistan Dışişleri Bakanı Rashid Meredov ile TAPI’yi görüştü.
Dar, iki tarafın şu konuda mutabık kaldığını söyledi:
Projeye katılan ülkeler arasında projenin teknik ve ticari boyutları üzerine siyasi temasların önemini
Meredov, Pakistan ve Türkmenistan’ın TAPI yönlendirme komitesi toplantısı düzenleme konusunda anlaştığını söyledi. Böyle bir toplantı, boru hattının ilerlemesi için gerekli kararları ele almak üzere proje temsilcilerini bir araya getirecek. Toplantı tarihi açıklanmadı.
Görüşmelerde ikili transit ticaret çerçevesi ve ticari açıdan uygulanabilir ulaşım bağlantıları da ele alındı. Meredov, iki tarafın Chabahar ve Gwadar limanlarını içeren bağlantıların yanı sıra Afganistan üzerinden demir yolu güzergâhları oluşturma ihtimalini değerlendirdiğini söyledi. Bu görüşmeler, gaz projelerinin çevresindeki daha geniş ulaşım gündemini ortaya koyuyor; sınır işlemleri, güzergâhlar ve ticari koşulların tümü için müzakere yapılması gerekiyor.
Anlaşmalar ve gecikmelerin zaman çizelgesi
Pakistan’ın son çerçeve anlaşması, ülkeye gaz taşıyacak boru hatları geliştirmeye yönelik yıllardır süren girişimlerin ardından geldi. TAPI’nin ilerlemesi, inşaatı başlatmayı amaçlayan anlaşma ve açıklamalara rağmen Afganistan’daki güvenlik sorunları nedeniyle defalarca gecikti.
- Haziran 2023: Pakistan ve Türkmenistan, TAPI için ortak uygulama planı imzaladı.
- Eylül 2024: Afganistan, TAPI boru hattı çalışmalarına başlayacağını açıkladı.
- 7 Eylül, Pakistan’ın son açıklamasından önce: Afganistan Maden ve Petrol Bakanlığı ile Delta International, başlangıçta 200 milyon dolarlık arama planını içeren Kushk-Tirpul arama ve üretim anlaşmasını imzaladı.
- 17 Kasım 2026: Delta Energy Saudi ve ISGS, Pakistan’da önerilen enerji altyapısı programını değerlendirmek üzere çerçeve anlaşmayı duyurdu.
- 17 Kasım 2026: Pakistan ve Türkmenistan, İslamabad’da TAPI’yi görüştü ve yönlendirme komitesi toplantısı düzenleme konusunda anlaştı.
Bu gelişmeler, iki ayrı hattaki çalışmaların eş zamanlı sürdüğünü gösteriyor: TAPI’yi ilerletme çabaları ve Afgan gazını kullanabilecek ayrı bir ağın değerlendirilmesi. Her biri kendi tedarik düzenlemelerini, yatırım kararlarını ve hükümetler arası anlaşmaları gerektiriyor.
Pakistan ve Afganistan ne kazanabilir?
Pakistan hükümeti, önerilen altyapının gaz tedarikini çeşitlendirmeyi ve enerji güvenliğini güçlendirmeyi amaçladığını söylüyor. Uygulamada, projelerin finansman bulması ve güvenilir üretim sağlaması hâlinde ek tedarik güzergâhları ve depolama imkânları, ülkeye gaz temin etme ve teslimatları yönetme konusunda daha fazla seçenek sunabilir.
Afganistan, belirlenen kaynakları geliştirip ağa bağlayabilirse bir ihracat kanalına kavuşabilir. Herat’taki arama programı bu nedenle, arama faaliyetleri ile boru hattı geliştirme farklı çalışmalar olsa da Afgan gazının taşınmasına yönelik ticari gerekçeyle yakından bağlantılı.
Gwadar’ın önerilen rolü, kara güzergâhını denizcilik altyapısına bağlayacak. Doğu güzergâhı ise farklı bir fırsat sunarak gazı Pakistan üzerinden Hindistan’a taşıyacak. Her iki güzergâhın inşası da müşteriler, fiyatlar, taşıma ücretleri ve inşaat ile işletme sorumluluklarına ilişkin kararlar alınmasını gerektirecek.
Delta Energy Saudi ve ISGS’nin önündeki ilk görev, geniş kapsamlı yatırım önerisini ayrı ayrı değerlendirilebilecek projelere dönüştürmek. Bundan sonraki en yararlı gelişmeler; teyit edilmiş tedarik tahminleri, seçilmiş güzergâhlar, tesis özellikleri, finansman düzenlemeleri ve hükümetler arası anlaşmalar olacak. Bu kararlar, Pakistan ve potansiyel ortaklarının nelerin inşa edilebileceğini daha sağlam bir temelde değerlendirmesini sağlayacak.
Öne çıkanlar
- Delta Energy Saudi ve Pakistan’ın ISGS kuruluşu, yaklaşık 30 milyar dolarlık bir enerji altyapısı programını değerlendirmek üzere anlaştı.
- Planlar, Gwadar’a uzanan bir güzergâhı ve Chaman’dan Hindistan sınırına, Fazilka yakınlarına uzanması önerilen bir boru hattını içeriyor.
- Delta Energy, Afgan gazını potansiyel bir tedarik kaynağı olarak gösterdi ve programın TAPI’den ayrı olduğunu belirtti.
- Afganistan’la yapılan bağlantılı anlaşma, Herat ve Badgis vilayetlerindeki Kushk-Tirpul havzasında yedi gaz bloğunu araştırmak üzere başlangıçta 200 milyon dolarlık yatırım öngörüyor. Çalışmalar arasında incelemeler, sismik araştırmalar, arama sondajları ve rezerv değerlendirmesi bulunuyor.
- Finansman, inşaat takvimi ve teyit edilmiş gaz hacimleri henüz açıklanmadı.
- Pakistan ve Türkmenistan, TAPI için ayrı olarak bir yönlendirme komitesi toplantısı düzenlemeye çalışıyor.






