Daha güçlü hasat, ancak kişi başına daha az üretim
Afganistan ekonomisinin 2026'da %3 büyümesi öngörülüyor; ancak nüfus artışı üretimi geride bıraktığı için kişi başına üretimin %3,3 düşmesi bekleniyor. Dünya Bankası'nın 2026 Sonbahar Afganistan Kalkınma Güncellemesi'ne göre, bu giderek açılan makasın yanı sıra ülkenin tatlı su rezervleri de 2003'ten bu yana yılda tahminen 4,9 milyar metreküp azalıyor.
İçindekiler
- Daha güçlü hasat, ancak kişi başına daha az üretim
- İyi hasat hane halkının geçim sıkıntısını neden hafifletmedi?
- Sınırların kapanması gıda tedarikini maliyetli bir dolambaçlı yola dönüştürdü
- Yeni tedarikçiler, eksik gıdanın yalnızca bir bölümünü karşılayabildi
- Çocuklar artan açlık ve yetersiz beslenmeyle karşı karşıya
- Su kaynaklarının tükenmesi büyümenin motorunu tehdit ediyor
- Neili'de kuruyan kuyular suyu bir başka hane giderine dönüştürüyor
- İnsani yardım kapsamında su dağıtımı acil ihtiyaçları karşılıyor
- Gelir artışına rağmen yatırım sınırlı kalıyor
- Öne Çıkanlar
Rapor, gündelik hayatı giderek daha fazla şekillendiren iki baskıyı ilişkilendiriyor: Ailelerin satın alma gücü azalırken içme, tarım ve geçim için gereken suya erişmek zorlaşıyor. Güçlü bir hasat ekonomik büyümeyi destekliyor, ancak tarımın kendisi de küçülen su rezervlerine bağlı.
Nüfusun %6,6 büyümesi, ekonomi büyürken kişi başına düşen üretimin nasıl azalabildiğini açıklıyor. Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer. Toplam üretim nüfustan daha yavaş büyüdüğünde kişi başına düşen miktar azalır. Afganistan bu ölçüte göre üst üste üçüncü yıl düşüş yaşıyor.
Baskı, hane bütçelerinde görülüyor. Eylül 2026'da gündelik işçiler bir yıl öncesine göre %14 daha az gün iş buldu; haftalık kazançlarıyla %27 daha az buğday unu alabildi. Bu arada, iyileşen hasada rağmen eylül ve ekim aylarında 15,9 milyon kişi akut gıda güvensizliğiyle karşı karşıya kaldı.
İyi hasat hane halkının geçim sıkıntısını neden hafifletmedi?
Afganistan'ın büyüme tahmini, pek çok sektöre yayılan bir genişlemeden ziyade büyük ölçüde tarımsal üretime dayanıyor. Ekonominin diğer kesimleri zayıf kalırken bu durum istihdamı ve hane halkı harcamalarını kırılgan hâle getiriyor.
Gündelik işçiler iki yönlü bir sıkışmayla karşı karşıya: Daha az iş fırsatı ve temel gıda ürünlerinde daha yüksek fiyatlar. Bir yıl önce bir haftalık kazancıyla 100 birim un alabilen bir hane, Eylül 2026'da yalnızca 73 birim alabildi. Bu karşılaştırma, kazanç ve un fiyatlarının etkisini ailelerin gıda bütçesini doğrudan yansıtan bir ölçütte bir araya getiriyor.
Gıdanın bulunabilirliği ve karşılanabilirliği birbiriyle yakından bağlantılı olsa da ailelerin her ikisine de ihtiyacı var. Bir işçi satın alacak kadar ücretli iş günü bulamıyorsa, tahılın pazara ulaşması pek işe yaramıyor. Bu nedenle Dünya Bankası, özellikle çok sayıda geri dönen göçmen alan illerde istihdamı yaşam standartlarını iyileştirme öncelikleri arasında sayıyor.
Sınırların kapanması gıda tedarikini maliyetli bir dolambaçlı yola dönüştürdü
Pakistan, 2024'te Afganistan'ın gıda ithalatının %27,6'sını, İran ise %14,6'sını karşıladı. İki ülkenin toplam payı %42,2'ydi. Ancak bu ülkelerin önemi daha da büyüktü; çünkü yolları ve limanları, başka yerlerde üretilen malların denize kıyısı olmayan Afganistan'a taşınmasını da sağlıyordu.
Uluslararası Gıda Politikası Araştırma Enstitüsü'nden araştırma analisti Sediqa Zaki, enstitünün gıda ticareti analizinde art arda yaşanan aksaklıkların bu güzergâhları nasıl kısıtladığını şöyle aktarıyor:
- 12 Ekim 2025: Taliban'la yaşanan silahlı çatışmaların ardından Pakistan, Afganistan'la arasındaki ana sınır kapılarını kapattı.
- Ekim 2025-Mart 2026: Pakistan'ın Afganistan'ın gıda ithalatındaki payı %3,3'e gerilerken Orta Asya'nın payı %24,9'dan %41,9'a yükseldi.
- 28 Şubat 2026: İran'da savaşın başlaması, Afganistan'ın giderek daha fazla bağımlı hâle geldiği alternatif bir koridoru aksattı.
- Mart 2026 başı: İran, iç piyasadaki arzı korumak amacıyla gıda ve tarım ürünleri ihracatını askıya aldı.
- 2026 ortalarına gelindiğinde: Hürmüz Boğazı'nın kapanmasıyla bağlantılı taşımacılık aksaklıkları, Afgan ithalatçıların nakliye maliyetlerini iki kattan fazla artırdı.
Dünya Bankası'na göre Afganistan'ın ithalatının yaklaşık %97'si artık Orta Asya ve İran üzerinden ülkeye giriyor. İhracat, Nisan-Eylül 2026 arasında bir önceki yılın aynı aylarına kıyasla %15,1 düştü ve yurt dışına satış yapan işletmeler üzerindeki baskıyı artırdı.
İnsani yardım sevkiyatları da daha pahalı hâle geldi. Zaki'nin analizine göre Dünya Gıda Programı, yardım sevkiyatlarını yedi ülkeden geçen kara güzergâhlarına yönlendirerek normal nakliye maliyetinin üç katını ödedi. Yüksek teslimat maliyetleri, ülkeye yardım ulaştırmak için kullanılabilecek kaynakları azaltıyor.
Yeni tedarikçiler, eksik gıdanın yalnızca bir bölümünü karşılayabildi
Afgan tüccarlar alternatifler buldu, ancak yeni tedarikçiler kapanmanın ardından gelen iki çeyrekte Pakistan'dan yapılan gıda ithalatındaki kaybın yalnızca %54'ünü karşılayabildi. 2026'nın ilk çeyreğinde pirinç ithalatı bir yıl öncesine göre %17, meyve ve sebze ithalatı ise %43 düştü.
Hindistan daha fazla şeker ve pirinç tedarik etti. Hindistan'dan yapılan gıda ithalatı Ekim 2024-Mart 2025 dönemindeki 44 milyon dolardan, bir yıl sonraki aynı dönemde 142 milyon dolara yükselerek üç katı aştı. Pakistan üzerinden kara yolu bulunmadığından bu mallar, ikisi de maliyetli seçenekler olan hava kargo ya da Çabahar gibi İran limanlarını kullanmak zorunda kaldı.
IFPRI'nin incelediği dönemde ithal buğday ve unun %98'ini tedarik eden Orta Asya, temel gıda ürünleri açısından özellikle önemli hâle geldi. Bu yoğunlaşma, Afganistan'ın başlıca gıda ürününü söz konusu güzergâhlardaki kısıtlamalara veya nakliye sorunlarına açık hâle getiriyor.
Tüketici fiyat enflasyonu Eylül 2025'teki %2,1'den yükselerek Nisan 2026'da %8,6 ile zirve yaptı; ardından ağustosta %7,8'e geriledi. Ekmek ve tahıl fiyatları daha hızlı artarak mayısta %18,2'ye ulaştıktan sonra ağustosta %13,7 seviyesinde gerçekleşti. Harcamalarının daha büyük bölümünü temel gıdalara ayıran yoksul haneler özellikle ağır baskı altında kaldı.
IFPRI, 2019-2020 ulusal araştırmasındaki hane harcama kalıplarını kullanarak bu fiyat artışlarının etkisini de modelledi. Gelirleri ve tüketim kalıplarını o dönemdeki seviyelerde sabit tutan model, bu büyüklükteki fiyat şoklarının nisan ayındaki zirvede 2,7 milyon kişiyi daha yoksulluk sınırının altına iteceğini tahmin etti. Bu çalışma, daha eski bir hane halkı verisini temel alarak yüksek fiyatlara maruz kalmayı ölçüyor; güncel bir yoksulluk sayımı için daha yeni hane verileri gerekiyor.
Çocuklar artan açlık ve yetersiz beslenmeyle karşı karşıya
UNICEF'in 1-30 Eylül dönemini kapsayan eylül durum raporuna göre 3,4 milyonu Acil Durum düzeyinde olmak üzere 15,9 milyon kişi Kriz veya daha ağır seviyelerde gıda güvensizliğiyle karşı karşıyaydı. Acil Durum düzeyindeki kişiler, Kriz veya daha ağır koşullarla karşılaşanların yaklaşık beşte birini oluşturuyordu.
Entegre Gıda Güvenliği Aşama Sınıflandırması (IPC), gıda güvensizliğinin şiddetini tanımlamak için bir ölçek kullanıyor. 3. Aşama, hanelerin geçim kaynaklarına zarar vermeden gıda ihtiyaçlarını karşılamakta zorlandığı Kriz düzeyidir. Daha ciddi gıda açığı ve yaşam ile geçim kaynaklarına yönelik tehditleri içeren 4. Aşama ise Acil Durum olarak tanımlanıyor.
UNICEF, çocuklarda zayıflığın ağustos-ekim dönemi için kaydedilen en yüksek seviyeye ulaştığını bildirdi. Zayıflık, genellikle yetersiz beslenme veya hastalık sonrasında çocuğun boyuna göre çok zayıf olması anlamına geliyor. UNICEF eylül ayında yaklaşık 1,3 milyon çocuğu taradı ve ağır ya da orta düzeyde zayıflık açısından yüksek risk taşıyan 107.396 çocuğu tedaviye aldı. Ayrıca 196.601 bakım verene beslenme danışmanlığı sağladı.
IFPRI'nin aktardığı ekim ayı IPC analizi, 3,3 milyonluk artışla 3. Aşama veya üzerindeki kişi sayısının 19,2 milyona çıkacağını öngördü. Analizde belirlenen etkenler arasında yüksek gıda fiyatları, işsizlik, geri dönen göçmenler ve azalan insani yardım finansmanı yer aldı.
Su kaynaklarının tükenmesi büyümenin motorunu tehdit ediyor
Dünya Bankası'na göre tarım, Afganistan'daki istihdamın %46'sını ve su çekiminin %95'ini oluşturuyor. Bu nedenle su yönetimi hem gıda arzı hem de iş gücünün büyük bölümünün kazancı açısından merkezi önem taşıyor.
Tatlı su rezervlerinde yılda tahminen 4,9 milyar metreküp kayıp yaşanması, kaynakların sürekli tükenmesine işaret ediyor. Kabil'de yer altı suları, doğal olarak yenilendikleri hızın neredeyse dört katı hızla çekiliyor. Yer altı suyu, yüzeyin altında depolanan sudur; yağışlar ve kar erimeleri bu kaynakları besler, ancak çekilen su doğal yenilenmeyi aştığında pompalar suyu daha hızlı tüketir.
Bu nedenle Afganistan zor bir dengeyle karşı karşıya. Yerel gıda üretiminin artırılması sınır kapanmalarına karşı kırılganlığı azaltabilir; ancak üretimi artırmak da su ve tarımsal girdiler gerektiriyor. IFPRI, gübre fiyatlarının yaklaşık %27 daha yüksek olduğunu ve çiftçilerin ithalat kaybını telafi etmek için üretimi artırmasını zorlaştırdığını belirledi.
Dünya Bankası'nın Orta Doğu, Kuzey Afrika, Afganistan ve Pakistan'da gıda güvenliği ve istihdamı ele alan ayrı bir araştırması, gıda ticaretini yerel su kaynaklarını korumanın yollarından biri olarak tanımlıyor. Bir ürünü ithal etmek, onu yetiştirmek için gereken suyun ihracatçı ülkede kullanıldığı anlamına geliyor. Afganistan için güvenilir ithalat ile ülke içindeki sulamanın iyileştirilmesi, birbirini tamamlayan farklı ihtiyaçlara hizmet ediyor.
Söz konusu bölgesel araştırma, tarım ve gıda sektörlerine yapılacak yatırımların ve reformların 2050'ye kadar bölgenin genelinde yaklaşık beş milyon iş yaratabileceğini tahmin ediyor. Öneriler arasında sulama, depolama ve işleme imkânlarının iyileştirilmesi ile çiftlikler ve pazarlar arasındaki bağlantıların güçlendirilmesi bulunuyor. Afganistan'ın su kısıtları, yatırım tercihlerinin önemini daha da artırıyor.
Neili'de kuruyan kuyular suyu bir başka hane giderine dönüştürüyor
Daikundi ilinin merkezindeki Neili, yer altı sularındaki düşüşün aile bütçelerine nasıl yansıdığını gösteriyor. Daikundi'deki Yukarı Helmand Nehri Alt Havzası'nda su işleri koordinasyonunun başındaki Khudadad Samit, yaklaşık 3.000 ailenin içme suyuna hiç erişemediğini ya da erişiminin kısıtlı olduğunu söyledi. İl genelinde kuraklıktan etkilenen köy sayısı 81'e ulaştı.
Neili sakini Ghulam Ali, evindeki kuyunun kuruduğunu, yaklaşık 40 metre derinleştirildikten sonra kısa süreliğine su verdiğini, ancak yeniden kuruduğunu söyledi. Yakındaki bir caminin kuyusu da kurumuştu. Ali, suyu tankerle satın almanın maliyetini şöyle anlattı:
"Artık başka bir kuyu kazdırmaya gücümüz yetmiyor. Her su tankeri için yaklaşık 1.000 afgani ödüyoruz, ama bu miktar bir hafta bile yetmiyor," dedi.
Bir başka sakin olan Wajiha, kalabalık ailesinin her hafta birden fazla tankere ihtiyaç duyduğunu söyledi. Yaklaşık 5.000 litre su ve 20 varil içeren bir teslimat için 1.000 afgani ödediğini anlattı. Bazen teslimat için sıra bulunamadığından, hane ödeme yapmaya hazır olsa bile susuz kalıyordu.
Sakinler içme suyunun kalitesine ilişkin endişelerini de dile getirdi. Su tankeri satıcısı Rahmatullah, işletmesinin devlet ruhsatına sahip olduğunu ve seçilmiş kuyu ya da kaynaklardan arıtılmış su sağladığını söyledi. Daikundi İl Hastanesi'nde iç hastalıkları uzmanı olan Dr. Allah Yar ise kirli suyun ishale, kusmaya, karın ağrısına ve bağırsak enfeksiyonlarına yol açabileceği uyarısında bulundu.
Samit, Afganistan Kentsel Su Temini ve Kanalizasyon Devlet Şirketi'nin bir su kaynağı ile iletim güzergâhı belirlediğini ve Neili'deki su şebekesi için etüt çalışmasını tamamladığını söyledi. İki özel şirket de şehrin ana planının dışında su dağıtıyordu. Ana şebekenin tamamlanması için herhangi bir tarih açıklanmadı.
İnsani yardım kapsamında su dağıtımı acil ihtiyaçları karşılıyor
UNICEF, eylül ayında 274.043 kişiye güvenli içme suyuna erişim sağlarken 121.138 kişiye de temel temizlik hizmetleri sundu. Hijyen bilgilendirme çalışmaları 175.389 kişiye daha ulaştı. Bu çalışmalar, topluluklar hasar görmüş veya yetersiz hizmetlerle mücadele ederken acil ihtiyaçları karşılıyor.
Birleşmiş Milletler İnsani İşler Koordinasyon Ofisi, 12 Kasım'da uzun süreli kuraklığın ve suya erişimin azalmasının ailelerin gündelik yaşamını ve gelir kaynaklarını zorladığı uyarısında bulundu. İklim krizine en az katkıda bulunan toplulukların en ağır sonuçlardan bazılarıyla karşı karşıya kaldığını vurgulayarak, iklim finansmanının etkilenen topluluklara adil ve erişilebilir biçimde ulaşması çağrısı yaptı.
BM yetkilisi Rabab Fatima, 2-4 Kasım tarihlerinde Bamyan'a yaptığı ziyaret sırasında su kıtlığı ve yetersiz altyapıya ilişkin endişelerini dile getirdi. Kötü yollar, uzak toplulukların sağlık hizmetlerine ve eğitime erişimini de kısıtlıyordu. Fatima sağlık hizmetlerinin genişletilmesi, daha fazla sağlık tesisi kurulması ve kadınlarla kız çocuklarına eşit eğitim ve ekonomik fırsatlar sunulması çağrısında bulundu.
Dünya Bankası'nın su alanındaki öncelikleri, acil yardımı insanların bağlı olduğu sistemlerin onarımıyla bir araya getiriyor: Temel su ve sanitasyon hizmetlerinin yeniden sağlanması, sulama sistemlerinin onarılması ve su havzalarıyla yer altı suyu rezervlerinin korunması. Su havzaları, yağmur ve kar erimesi sularını toplayarak akarsulara, nehirlere ve yer altındaki depolara yönlendiren kara parçalarıdır.
Gelir artışına rağmen yatırım sınırlı kalıyor
Vergiler ve diğer yurt içi gelirler, gümrük vergilerindeki düşüşü telafi edince 2026'nın ilk yarısında kamu gelirleri %10,2 arttı. Ancak altyapı gibi daha uzun ömürlü varlıklara yapılan harcamaları ifade eden sermaye harcamalarının mali yıl genelinde GSYH'nin yalnızca yaklaşık %1,3'ü olması bekleniyor.
Bu sınırlı yatırım, geri dönen göçmenleri kabul eden topluluklardaki su şebekeleri, sulama onarımları, ulaşım bağlantıları ve hizmet ihtiyaçlarının yanında yetersiz kalıyor. IFPRI'nin analizine göre Mart 2025-Mart 2026 arasında İran ve Pakistan'dan yaklaşık 3,7 milyon kişi geri döndü; bu da gıda, iş ve temel hizmetlere olan talebi artırdı.
Dünya Bankası, ekonomik büyümenin 2027'de %3,3, 2028'de ise %3,5 olacağını öngörüyor. Bu büyümeye rağmen 2028'de kişi başına düşen üretimin 2024 seviyesinin yaklaşık %7 altında kalması bekleniyor. Kötü bir hasat, ticarette yeni aksaklıklar, daha fazla sayıda kişinin geri dönmesi veya yardımlarda daha derin kesintiler bu tahminleri olumsuz etkileyebilir.
Raporun öncelikleri arasında daha güvenilir ticaret güzergâhları, geri dönen göçmenleri kabul eden illerde istihdam ve kadınlarla kız çocuklarının eğitime ve çalışma hayatına erişiminin yeniden sağlanması yer alıyor. Su yatırımlarıyla birlikte bu önlemler, ülke genelinde üretim artışı ile daha iyi yaşam koşulları arasındaki pratik engelleri ele alıyor: Kazanabilmek, gıda satın alabilmek, hizmetlere erişebilmek ve güvenli su bulabilmek.
Öne Çıkanlar
- Afganistan ekonomisinin 2026'da %3 büyümesi, kişi başına düşen üretimin ise %3,3 azalması bekleniyor.
- Gündelik işçiler eylülde %14 daha az gün iş buldu; haftalık kazançlarıyla bir yıl öncesine göre %27 daha az un alabildi.
- 3,4 milyonu Acil Durum düzeyinde olmak üzere yaklaşık 15,9 milyon kişi Kriz veya daha ağır seviyelerde gıda güvensizliğiyle karşı karşıya kaldı.
- Sınırdaki aksaklıklar gıda ve yardım taşımacılığını pahalılaştırırken Orta Asya ve İran'a bağımlılığı artırdı.
- Tatlı su rezervleri 2003'ten bu yana yılda tahminen 4,9 milyar metreküp azaldı; Kabil'de yer altı suları yenilenme hızının neredeyse dört katı hızla çekiliyor.
- Kişi başına düşen üretim önceki seviyesinin altında kalırken su sistemlerinin onarımı, güvenilir ticaret güzergâhları ve daha fazla istihdam temel öncelikleri oluşturuyor.






