Kesintiye uğrayan iki sınır, Afgan ailelere daha pahalıya mal oluyor
Afganistan’ın Pakistan sınırını kapatması ve İran’daki savaş, ülkenin başlıca gıda tedarik yollarını daralttı; fiyatları artırırken milyonlarca kişiyi daha yoksulluk riskiyle karşı karşıya bıraktı. Hanehalkı harcama verileriyle yapılan bir simülasyona göre, fiyat artışları Nisan 2026’daki zirve noktasında 2,7 milyon Afganı daha yoksulluk sınırının altına itmiş olabilir. Yoksulluk içindeki ailelerin durumu da daha da kötüleşti.
İçindekiler
- Kesintiye uğrayan iki sınır, Afgan ailelere daha pahalıya mal oluyor
- Gıda tedariki neden bu kadar az güzergâha bağlı?
- Aksamalar nasıl gelişti?
- Yeni tedarikçiler kaybın yalnızca bir kısmını karşıladı
- İran’daki aksamalar dolambaçlı güzergâhları pahalılaştırdı
- Gıda enflasyonu en çok yoksulları vuruyor
- Yoksulluk simülasyonu neyi ölçüyor?
- Çiftçiler ve ihracatçılar da gelir kaybediyor
- Daha iyi bir hasat, zorlu bir kışın eşiğinde
- Öne Çıkanlar
Ülkede daha iyi bir hasat yapılmasına rağmen baskı sürüyor. Afganistan’ın 2026’da tahminen 5,15 milyon metrik ton buğday ürettiği hesaplanırken, eylül ayında pirinç fiyatları bir yıl öncesine göre yüzde 35 daha yüksekti. Yoksul haneler aynı anda iki sorunla karşı karşıya: Temel ihtiyaç maddeleri pahalılaşıyor, ücretli iş bulmak ise güçlüğünü koruyor.
Pakistan, Taliban’la yaşanan silahlı çatışmaların ardından 12 Ekim 2025’te Afganistan’la başlıca sınır kapılarını kapattı. Bunun üzerine tüccarlar İran’a yöneldi; İran, Ocak ve Şubat 2026’da Afganistan’ın ithalatının yaklaşık yüzde 60’ını sağlıyor ya da bu ithalata geçiş güzergâhı oluşturuyordu. 28 Şubat’ta başlayan savaş bu alternatifi de sekteye uğrattı; ardından İran gıda ihracatına kısıtlamalar getirdi.
Sınır kapılarının kapanması, yurt dışına meyve satan çiftçilere ve Afgan müşterilere mal sağlayan Pakistanlı işletmelere de zarar verdi. Uzayan yolculuklar, bozulan ürünler ve kaybedilen siparişler, bir sınır anlaşmazlığının ekonomiye nasıl yayılarak sınır kapılarından uzaktaki haneleri bile etkileyebileceğini gösteriyor.
Gıda tedariki neden bu kadar az güzergâha bağlı?
Afganistan 2024-25’te 11,7 milyar dolarlık mal ithal etti. Bu tutar ülkenin ekonomik üretiminin yaklaşık üçte ikisine ve ihracat değerinin neredeyse yedi katına karşılık geliyor. Yalnızca gıda ithalatı 2024 takvim yılında 2,6 milyar dolara, toplam ithalatın yüzde 24’üne ulaştı.
Bu gıda ithalatının yüzde 27,6’sını Pakistan, yüzde 14,6’sını İran sağladı; iki ülkenin toplam payı yüzde 42,2 oldu. Bu ülkelerin rolü kendi ürünlerini satmanın ötesine uzanıyordu: Her iki ülkenin limanları ve karayolları, deniz yoluyla gelen yemeklik yağ da dahil olmak üzere başka yerlerden satın alınan gıdaların taşınmasında kullanılıyordu. Afganistan’ın denize kıyısı olmadığı için bu ulaşım ağlarına erişim hayati önem taşıyor.
Belirli gıdalarda bağımlılık daha da yoğundu. İthal pirincin yüzde 94’ünü, şekerin neredeyse yarısını, meyve ve sebzelerin yüzde 45’ini Pakistan sağlıyordu. İthal meyve ve sebzelerin yüzde 27’si de İran’dan geliyordu. İran ayrıca makarna ve soslar dahil olmak üzere işlenmiş gıdaların çeşitli türlerinde başlıca tedarikçiydi.
Gıda ve Tarım Örgütü verilerine göre Afganistan, 2021-23 döneminde temel tahıl ihtiyacının yüzde 46’sını, pirinç ihtiyacının yarıdan fazlasını, yemeklik yağ ve şeker ihtiyacının ise neredeyse tamamını ithal etti. Buğday ve un ağırlıklı olarak Orta Asya’dan geldiğinden, ülkenin en önemli temel gıdası için alternatif bir tedarik tabanı vardı; diğer gıdalardaysa acil seçenekler daha sınırlıydı.
Aksamalar nasıl gelişti?
Afganistan’ın ticarette yaşadığı zorluklar aşamalı olarak gelişti. Pakistan’ın kapatılması önce önemli bir tedarikçiyi ve transit koridorunu devre dışı bıraktı. Ardından İran’daki savaş, tüccarların bu güzergâhın yerine giderek daha fazla kullandığı yolu sekteye uğrattı.
- 12 Ekim 2025: Taliban güçleriyle yaşanan çatışmaların ardından Pakistan başlıca sınır kapılarını kapattı.
- 12 Kasım 2025: Taliban yönetimi Pakistan’la ticareti askıya aldı ve işletmeleri alternatif güzergâhlar bulmaya çağırdı.
- 4 Aralık 2025: Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahid, ticaret yollarının siyasi baskı aracı olarak kullanılmayacağına dair güvence verilmeden kapıların açılmayacağını söyledi.
- 28 Şubat 2026: İran’da savaş başladı ve Afganistan açısından giderek önem kazanan alternatif koridoru sekteye uğrattı.
- Mart 2026 başı: İran, ülke içindeki tedariki korumak amacıyla gıda ve tarım ürünleri ihracatını durdurdu.
- Ekim 2026: Gıda güvenliği değerlendirmeleri, sıkıntıların yaklaşan kış boyunca ve 2027’ye kadar süreceği uyarısında bulundu.
Pakistan, anlaşmazlığın Pakistan’da saldırılar düzenleyen silahlı grup Tehrik-i Taliban Pakistan’a (TTP) karşı adım atılması talebiyle bağlantılı olduğunu söylüyor. Kabil ise gruba barınak sağladığı iddiasını reddediyor. Güvenlik anlaşmazlığı sürerken ticari maliyetleri tüccarlar ve haneler üstleniyor.
FEWS NET’in ekim ayı görünümünde, Pakistan sınırının en az Ocak 2027’ye kadar ticarete kapalı kalması bekleniyordu. Sınırın ne zaman açılacağına ilişkin kesin bir tarih verilmemişti.
Yeni tedarikçiler kaybın yalnızca bir kısmını karşıladı
Pakistan’ın Afganistan’ın gıda ithalatındaki payı 2024’te yüzde 27,6 iken Ekim 2025-Mart 2026 döneminde yüzde 3,3’e düştü. Orta Asya’nın payı yüzde 24,9’dan yüzde 41,9’a yükseldi; ancak tedarikçilerin değiştirilmesi büyük boşlukları kapatmadı.
Pakistan’ın önemli tedarikçi olduğu ürünlerde, sınır kapandıktan sonraki iki çeyrekte Pakistan’dan yapılan ithalat 577 milyon dolar azaldı. Aynı ürünlerin diğer ülkelerden alımı 250 milyon dolar arttı ve kaybın yüzde 43’ünü karşıladı. Gıdada ikame oranı yüzde 54 ile daha yüksekti; diğer mallarda bu oran yaklaşık dörtte bir düzeyindeydi.
Sonuç olarak Afganistan çeşitli gıdalardan daha az satın aldı. 2026’nın ilk çeyreğinde pirinç ithalatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 17, meyve ve sebze ithalatı ise yüzde 43 daha düşüktü. Orta Asya’nın artan ticaretinin büyük bölümü Pakistan’dan alınan ürünlerin yerine geçen mallardan değil, zaten bu bölgeden sağlanan buğday, un ve yakıttan oluşuyordu.
Hindistan daha fazla şeker ve pirinç tedarik etti. Afganistan’ın Hindistan’dan gıda alımı Ekim 2024-Mart 2025 dönemindeki 44 milyon dolardan bir yıl sonraki aynı aylarda 142 milyon dolara yükseldi. Pakistan üzerinden geçiş mümkün olmadığından, bu ürünler pahalı hava taşımacılığına ya da İran’ın Çabahar gibi limanlarına bağlı kaldı.
İran’daki aksamalar dolambaçlı güzergâhları pahalılaştırdı
İran’ın önemi savaşın hemen öncesinde artmıştı. Çatışma başlayınca İran’dan yapılan ithalat tek bir ayda yüzde 13,8, İran üzerinden geçen ithalat ise yüzde 9,4 azaldı. 2026 ortalarına gelindiğinde Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla bağlantılı deniz taşımacılığı aksamaları, Afgan ithalatçılar için nakliye maliyetlerini iki kattan fazla artırmıştı.
İnsani yardım sevkiyatları da aynı coğrafi kısıtlamalarla karşılaştı. Dünya Gıda Programı, sevkiyatları alışılmış nakliye maliyetinin üç katına, yedi ülkeyi aşan kara güzergâhlarına yönlendirdi. Yardımların taşınmasına daha fazla kaynak harcanması, finansman kesintileri nedeniyle zaten daralan yardım bütçeleri üzerindeki baskıyı artırıyor.
Dünya Bankası’nın Haziran 2026 verilerine göre Afganistan’ın ithalatının yüzde 48’i Orta Asya’dan, yüzde 46’sı İran’dan geçerken Pakistan üzerinden geçen ithalat neredeyse hiç yoktu. Bu veriler güzergâha göre tüm ithalatı kapsıyor; Orta Asya’nın Ekim-Mart döneminde yaklaşık yüzde 42 olan payıysa bölgenin sağladığı gıdayı ifade ediyor. İki veri birlikte, ticaretin kuzeye ve batıya ne ölçüde kaydığını gösteriyor.
Orta Asya’ya bağımlılık da yoğunlaşma riski yaratıyor. İthal buğday ve unun yüzde 98’i bu bölgeden sağlanıyordu. Bölgedeki bir aksama ülkenin başlıca temel gıdasını doğrudan etkiler; ayrıca bölgedeki tedarikçiler de bazı mallar için başka ülkelerin ulaşım ağlarına bağımlı.
Pakistanlı ihracatçı Mohammad Naeem, Özbekistan’a yapılan sevkiyatlarda benzer bir maliyet artışını anlattı: Daha önce Torkham üzerinden yaklaşık bir haftada 2.000-3.000 dolara tamamlanan yolculuk, artık İran üzerinden neredeyse altı hafta sürüyor ve 10.000-13.000 dolara mal oluyor. Alternatif güzergâhlar ticaretin bir bölümünü sürdürüyor, ancak çok daha yüksek maliyetle.
Gıda enflasyonu en çok yoksulları vuruyor
Afganistan’da yıllık tüketici fiyatları enflasyonu, İran’daki savaş başlamadan önce, Eylül 2025’teki yüzde 2,1’den Ocak 2026’da yüzde 7,7’ye yükseldi. Nisan’da yüzde 8,6’ya ulaştıktan sonra ağustosta yüzde 7,8’e geriledi. Zamanlama, ilk artışın büyük bölümünü Pakistan sınırının kapanmasının tetiklediğine, İran’daki aksamaların ise baskıyı uzattığına işaret ediyor.
Bazı temel ürünlerde gıda fiyatları, genel enflasyon oranının gösterdiğinden daha hızlı arttı. Ağustosta gıda enflasyonu yüzde 8 olurken ekmek ve tahıl enflasyonu mayıstaki yüzde 18,2’den gerileyerek yüzde 13,7’ye indi. Pirinç fiyatları Ekim 2025-Ocak 2026 arasında yaklaşık üçte bir arttı.
Yoksul aileler bütçelerinin daha büyük bir bölümünü temel tahıllara harcıyor; bu nedenle fiyat artışları gelirlerinin daha fazlasını tüketiyor. Afganistan’ın para birimi afgani görece istikrarlı kaldı. Bu da fiyat baskısının temel nedenlerinin tedarik aksamaları ve artan nakliye maliyetleri olduğunu gösteriyor.
FEWS NET’in ekim ayı gıda güvenliği görünümü, 23 Ekim’de mevcut olan bilgilere dayanarak, eylül ayında Gıda Güvenliği ve Tarım Kümesi’nin nakit sepetini 6.058 afgani olarak hesapladı; bu, bir yıl öncesine göre yüzde 12 artış anlamına geliyor. İthal buğday unu bir yıl öncesine göre yüzde 8 daha pahalıydı, ancak beş yıllık ortalamasının yüzde 13 altındaydı. Bu durum, yurt içi üretimin ve Kazakistan’dan tedarikin sürmesinin fiyatları sınırladığını gösteriyor.
Yoksulluk simülasyonu neyi ölçüyor?
Araştırmacılar, hanelerin fiyat şokundan ne ölçüde etkilendiğini tahmin etmek için Afganistan’ın 2019-20 Gelir, Harcama ve İşgücü Anketi’ni kullandı. Ankete göre nüfusun yüzde 47,1’i, temel ihtiyaçlarını karşılayamayacak kişileri belirlemek için kullanılan harcama eşiği olan ulusal yoksulluk sınırının altında yaşıyordu.
Hesaplamada hane gelirleri ve harcama kalıpları anket dönemindeki düzeylerinde sabit tutuldu; ardından yoksulluk sınırı, fiyat artışlarını yansıtacak şekilde yükseltildi. Hesaplama, bu kaynaklara sahip haneler daha sonraki fiyat şokuyla karşılaşsaydı, kaç kişinin eşiğin altına düşeceğini soruyor. Ortaya çıkan rakamlar, hanelerin koşullarının sabit kaldığı varsayımı altındaki riski gösteriyor. Günümüzdeki yoksulluk düzeyi ise sonraki ücretlere, gelire, yardımlara ve ailelerin satın aldıklarındaki değişikliklere de bağlı.
Normal mevsimsel değişimleri hesaba katmak için araştırmacılar her ayın yıllık fiyat değişimini, sınırın kapanmasından hemen önceki Eylül 2025 ile karşılaştırdı. Ocak 2026’ya gelindiğinde gıda fiyatları olağan mevsimsel seyrinin yaklaşık yüzde 9 üzerine çıkmış ve yaz boyunca yüzde 8-9 daha yüksek kalmıştı. Tüketici fiyat endeksi ise bu seyri yaklaşık yüzde 5-6 aşıyordu.
Simülasyona göre yoksulluk oranındaki artış ocakta 5,6 yüzde puan, nisandaki zirvede 6,2 yüzde puan, ağustosta ise 5,7 yüzde puan oldu. Bu artışlar sırasıyla yaklaşık 2,4 milyon, 2,7 milyon ve 2,5 milyon kişinin daha yoksulluk sınırının altına düşmesine karşılık geliyor.
Zaten yoksulluk içinde yaşayan ailelerin satın alma gücü de azaldı. Nüfusun en yoksul beşte birlik kesiminde harcama ile yoksulluk sınırı arasındaki ortalama fark yüzde 44,7’den yüzde 48,3’e çıktı. Dolayısıyla yeterli gıdayı almakta zaten zorlanan bir hanenin aynı asgari yaşam standardına ulaşması için daha fazla kaynağa ihtiyacı var.
Çiftçiler ve ihracatçılar da gelir kaybediyor
Afganistanlı meyve ihracatçıları üzüm, nar ve elmaları İran’ın Rimdan güzergâhından Pakistan’a taşırken gecikmelerle karşılaşıyor. Tüccar Yamin Watanyar, 10-15 gece süren bekleyişlerden ve artan nakliye maliyetlerinden söz etti. Tüccar Ramin Haidari ise ürünlerin 20-25 gün ya da daha uzun süre beklediğini, bazı sevkiyatların bir aya kadar gecikerek teslimattan önce bozulduğunu bildirdi.
Tüccarlara göre İran’a ait gaz ve petrol kamyonlarına sınır kapılarında öncelik verilmesi yoğunluğu artırıyor. Tüccarlar soğuk hava depoları ve hava kargo kısıtlamaları konusunda da endişelerini dile getirdi. Afganistan Tarım ve Hayvancılık Ürünleri Odası, bazı illerde kapasite yetersizliği olduğunu kabul etmekle birlikte ülkenin soğuk hava depoları kapasitesinin genel olarak yeterli olduğunu belirtiyor. Ürünleri ülkede depolamakla uzun bir yolculuk boyunca soğutmalı taşımak farklı pratik ihtiyaçlar doğuruyor.
Pakistanlı ihracatçılar da iş kaybetti. Pakistan Ticaret Geliştirme Kurumu verilerine göre Afganistan’a ihracat, 2024-25’teki 1,391 milyar dolardan 2025-26’da 358 milyon dolara düştü; bu, yüzde 74’lük bir gerileme. Pakistan’ın toplam ilaç ihracatı 457,46 milyon dolardan 319,01 milyon dolara gerilerken, üreticiler düşüşün büyük bölümünü ticaretteki aksamalara bağladı.
Fedro Pharmaceuticals, ilaçlarının yaklaşık yüzde 70’ini Afganistan ve Orta Asya için paketliyordu. Tarım ürünleri ihracatçısı MM Ellahi Traders’ın bu pazarların gelirindeki payı yüzde 80’den yüzde 5’e düştü. Siyasi işler araştırmacısı Naila Mahsud, Afgan tüccarların yeni taşıma sistemleri, ödeme kanalları ve ticari ilişkiler öğrendikten sonra sınır kapıları yeniden açılsa bile bunları kullanmayı sürdürebileceğini savunuyor.
Daha iyi bir hasat, zorlu bir kışın eşiğinde
Afganistan Tarım, Sulama ve Hayvancılık Bakanlığı, 2026 buğday hasadının bir önceki yıla göre yüzde 13, beş yıllık ortalamaya göre yüzde 17 daha yüksek olduğunu tahmin etti. Buna rağmen FEWS NET, Mayıs 2027’ye kadar çeşitli bölgelerde ve büyük şehirlerde yoksul hanelerin Kriz koşullarıyla, yani IPC 3. Aşama’yla karşı karşıya kalmasını bekliyor. Bu aşamada haneler gıda kıtlığı yaşıyor ya da gıdaya ulaşmak için temel varlıklarından ve harcamalarından vazgeçmek zorunda kalıyor.
Yıllardır süren kuraklık aileleri borçlandırdı; satabilecekleri hayvanları ve diğer varlıkları azalttı. Eylülde gündelik işçiler haftada ortalama iki gün iş bulabildi; bu, bir yıl öncesine göre yüzde 14 daha azdı. Günlük ücretler ise yaklaşık 300 afgani düzeyinde kaldı. Geri dönen göçmenler iş rekabetini artırırken, daha önce yurt dışında çalışan akrabalardan gelen para transferleri azaldı.
Mart 2025-Mart 2026 arasında yaklaşık 3,7 milyon kişi İran ve Pakistan’dan geri döndü. FEWS NET’in aktardığı BM Mülteciler Yüksek Komiserliği verilerine göre Ocak-Ekim 2026 döneminde yaklaşık 1,36 milyon kişi geri döndü; bu, 2025’in aynı aylarına göre yüzde 40,7 daha az. Kabil, Nangarhar ve Herat başlıca varış noktaları arasındaydı.
Ekim 2026 tarihli IPC analizine göre 15,9 milyon kişi akut gıda güvensizliğinin 3. veya daha üst aşamasındaydı; bu, bir yıl öncesine göre 2 milyon daha fazla. Analiz, sayının 19,2 milyona yükselmesini öngördü. FEWS NET ise Şubat-Nisan 2027 döneminde 9,0-9,99 milyon kişinin gıda yardımına ihtiyaç duyacağını tahmin etti. Değerlendirmeler farklı tahmin yöntemleri ve dönemler kullanıyor. FEWS NET’in öngörüsü, görünüm döneminde planlı insani gıda yardımı yapılmayacağı varsayımına dayanıyordu.
FEWS NET, elverişli yağış ve toprak neminin desteğiyle Nisan 2027’den itibaren ortalamanın üzerinde bir hasat daha bekliyor. Ancak çiftçiler pahalı girdilerle karşı karşıya: Eylül ayında üre gübresi fiyatları ülke genelinde bir yıl öncesine göre yüzde 27, bazı illerde ise yüzde 50-100 daha yüksekti. Daha iyi hava koşulları arzı artırabilir; bu iyileşmenin ailelere ne ölçüde yansıyacağını ise ulaşımın, tarımsal girdilerin ve hane gelirlerinin karşılanabilirliği belirleyecek.
Öne Çıkanlar
- Pakistan ve İran, 2024’te Afganistan’ın gıda ithalatının yüzde 42,2’sini sağladı; liman ve karayolları üzerinden ek malların taşınmasına da imkân verdi.
- Pakistan’ın sınır kapılarını kapatmasının ardından alternatif tedarikçiler, bu ülkeden daha önce sağlanan gıdadaki kaybın yüzde 54’ünü karşıladı.
- Hanehalkı simülasyonuna göre fiyat şoku, Nisan 2026’daki zirvede 2,7 milyon kişiyi daha yoksulluk sınırının altına itmiş olabilir.
- Yurt içindeki buğday hasadı daha iyi olmasına rağmen eylülde pirinç fiyatları bir yıl öncesine göre yüzde 35 daha yüksekti.
- Meyve sevkiyatlarındaki gecikmeler, ihracat kayıpları ve iş kıtlığı, artan yaşam maliyetlerinin yanı sıra gelirleri de düşürdü.
- FEWS NET, Mayıs 2027’ye kadar çeşitli bölgelerde ve büyük şehirlerde yoksul hanelerin Kriz koşullarıyla karşılaşmasını bekliyor.






