Dört yakalama kararı, Taliban liderlerine yönelik daha kapsamlı bir davayı ortaya koyuyor
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), 5 Ekim 2026'da Taliban Yüksek Lideri Haybatullah Ahundzade, Başyargıç Abdülhakim Hakkani ve Afganistan'ın eğitim ile yükseköğretim bakanlıklarından sorumlu yetkililer hakkında dört yakalama kararını kamuoyuna açıkladı. Yargıçlar, dört kişinin Roma Statüsü'nün 7(1)(h) maddesi kapsamında insanlığa karşı suç sayılan, toplumsal cinsiyet ve siyasi nedenlere dayalı zulüm suçundan cezai sorumluluk taşıdığına inanmak için makul gerekçeler bulunduğuna hükmetti.
İçindekiler
- Dört yakalama kararı, Taliban liderlerine yönelik daha kapsamlı bir davayı ortaya koyuyor
- Kimler suçlanıyor, eğitim neden önemli?
- Soruşturmadan kamuya açıklanan kararlara
- Bu davada zulüm ne anlama geliyor?
- Fiziksel şiddetin ötesinde zarar
- Toplumsal cinsiyet kimliği ve destekçiler de kapsama giriyor
- Kararların açıklanması neden hemen tutuklama anlamına gelmiyor?
- Taliban'ın tepkisi ve uluslararası baskı
- Soruşturma bu dört şüphelinin ötesine uzanıyor
- Öne Çıkanlar
Karar, eğitim kısıtlamalarının ötesine uzanan bir davanın kapsamını ortaya koyuyor. Dava, Taliban politikaları yoluyla hakların ağır biçimde ihlal edilmesini, bu politikalarla bağlantılı olduğu öne sürülen şiddeti ve kadınlarla kız çocuklarının destekçisi olduğu düşünülen ya da Taliban'ın toplumsal cinsiyet beklentilerine aykırı görülen kişilerin hedef alınmasını konu alıyor.
UCM Ön Yargılama Dairesi II, iddia edilen suçların Taliban'ın 15 Ağustos 2021'de iktidarı ele geçirmesiyle başladığını ve en az 20 Ocak 2025'e kadar sürdüğünü belirtti. Bu son tarih, bulguların kapsadığı asgari dönemi tanımlıyor; zulmün o tarihte sona erdiğine dair bir açıklama niteliği taşımıyor.
Mahkemenin ekim ayındaki kararları kamuoyuna açıklama duyurusu, 8 Temmuz ve 9 Eylül 2025'te çıkarılan iki karar grubunu belirtiyor. Ahundzade ve Hakkani hakkındaki temmuz kararlarının varlığı zaten biliniyordu. Son kararla, Vekil Eğitim Bakanı Habibullah Ağa ve Vekil Yükseköğretim Bakanı Neda Muhammed Nedim hakkındaki kararlar da kamuoyuna açıklandı.
Dört kişinin hiçbiri bu davada hüküm giymiş değil. Yakalama kararı, yargıçların bir şüphelinin iddia edilen bir suçtan sorumlu olduğuna inanmak için makul gerekçeler bulunduğunu tespit ettiği anlamına gelir. Bu, nihai bir suçluluk hükmü değildir. Kararlar kamuoyuna açıklandığında dört kişinin de serbest olduğu bildirilmişti.
Kimler suçlanıyor, eğitim neden önemli?
Ahundzade ve Hakkani, Taliban'ın en üst düzey liderliğini ve yargı makamını temsil ediyor. Mahkeme, her ikisinin de en az 15 Ağustos 2021'den itibaren Afganistan'da fiilî yetki kullandığını belirtti. Kararlarda, her istismar eylemini şahsen gerçekleştirdiklerinin ileri sürülmesi şart koşulmaksızın, zulmü emretme, teşvik etme veya talep etme yoluyla sorumluluk taşıdıkları iddia ediliyor.
Ağa ve Nedim eğitim portföylerini yönetiyor. Bu isimlerin davaya dahil edilmesiyle, eğitim ve yükseköğretimden sorumlu yetkililer, yüksek lider ve başyargıçla aynı ceza davasında yer alıyor. Savcılık makamı bu kişiler hakkındaki yakalama kararları için 6 Mart 2025'te başvurdu; yargıçlar kararları aynı yıl 9 Eylül'de çıkardı.
Eğitim kısıtlamaları, genel olarak nüfusa uygulanan kurallarla kadın ve kız çocuklarına yönelik kurallar arasındaki en belirgin farklardan biri. Taliban kuralları, kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra eğitim almasını, kadınların ise üniversitede öğrenim görmesini yasaklıyor. BM Kadın Birimi, Afganistan'ı kız çocuklarının ortaöğretimden, kadınların da üniversite eğitiminden men edildiği tek ülke olarak tanımladı.
UCM Savcılık Ofisi, kararları memnuniyetle karşılayan açıklamasında ek davaları doğrudan eğitim hakkıyla ilişkilendirdi. Başsavcı Yardımcısı Nazhat Shameem Khan şöyle dedi:
Afganistan Durumu kapsamında iki ek yakalama kararının çıkarılması, Afgan kadın ve kız çocuklarının, özellikle de eğitim haklarının bir kez daha teyit edilmesidir. Eğitim, herkesin yararlanması gereken temel bir insan hakkıdır. Afgan kadın ve kız çocukları, hak ve özgürlüklerinin ağır biçimde ellerinden alınması nedeniyle hesap sorulmasını hak ediyor.
Soruşturmadan kamuya açıklanan kararlara
Ekim ayındaki karar, Afganistan'la ilgili yıllardır süren yargı sürecinin ve ardından dört Taliban yetkilisi hakkında ayrı ayrı yapılan başvuruların devamı niteliğinde. Yakalama kararı için başvuru yapılması, kararın çıkarılması ve kamuoyuna açıklanması arasındaki fark, bazı isimlerin belgeler açıklanmadan çok önce neden bilindiğini gösteriyor.
- Mart 2020: UCM yargıçları Afganistan Durumu hakkında soruşturma açılmasına izin verdi.
- Ekim 2022: Afganistan'ın eski hükümetinin yargı sürecini erteleme talebiyle bağlantılı bir aranın ardından yargıçlar soruşturmanın yeniden başlatılmasına izin verdi.
- 28 Kasım 2024: UCM'ye üye altı devlet Afganistan Durumu'nu savcıya havale etti.
- 23 Ocak 2025: Savcı, Ahundzade ve Hakkani hakkında yakalama kararı çıkarılması için başvurdu.
- 6 Mart 2025: Savcı, Ağa ve Nedim hakkında yakalama kararı çıkarılması için başvurdu.
- 8 Temmuz 2025: Yargıçlar ilk iki yakalama kararını çıkardı ve kararları gizli tutarken varlıklarını açıkladı.
- 9 Eylül 2025: Yargıçlar Ağa ve Nedim hakkındaki kararları çıkardı.
- 5 Ekim 2026: Daire, hassas bilgileri karartarak dört kararın tamamını kamuoyuna açıkladı.
UCM'nin temmuz ayındaki yakalama kararı duyurusu, belgelerin başlangıçta neden gizli tutulduğunu açıklıyor: mağdur ve tanıkların korunması ve yargı sürecinin güvence altına alınması. Yargıçlar aynı zamanda, kararların kamuoyunca bilinmesinin yeni suçları önlemeye yardımcı olabileceğini değerlendirdi.
Bu davada zulüm ne anlama geliyor?
Hukuki suçlama, UCM'yi kuran antlaşma olan Roma Statüsü'nün 7(1)(h) maddesi kapsamında insanlığa karşı suç sayılan zulümdür. Anlaşılır bir ifadeyle dava, kişilerin hedef alınan bir gruba mensup olmaları ya da o gruba mensup olduklarının düşünülmesi nedeniyle temel haklarından ağır biçimde yoksun bırakılmalarıyla ilgili. Daire, toplumsal cinsiyet ve siyasi nedenleri tespit etti.
Yargıçlar, şüphelilerin Taliban adına hareket ederek sivil nüfusun haklarının ağır biçimde ihlal edilmesine yol açan bir hükümet politikası uyguladığına inanmak için makul gerekçeler bulunduğuna hükmetti. Bu politikayı cinayet, hapis, işkence, tecavüz ve zorla kaybetme eylemleriyle ilişkilendirdiler. Zorla kaybetme, kişilerin özgürlüklerinden yoksun bırakılması ve gözaltında tutulduklarının ya da nerede olduklarının gizlenmesini içeriyor.
Duyurularda tanımlanan temel suçlama zulüm. Diğer eylemlere yapılan atıflar, bununla bağlantılı şiddet ve istismarı açıklıyor; her şüphelinin sıralanan tüm eylemlerden kesin olarak mahkûm edildiği şeklinde yorumlanmamalı.
Daire ayrıca tüm Afganları etkileyen kısıtlamalarla kadın ve kız çocuklarının toplumsal cinsiyetleri nedeniyle özel olarak hedef alınmasını birbirinden ayırdı. Kararnamelerin ve fermanların, hareket, ifade, düşünce, vicdan ve din özgürlüklerinin yanı sıra eğitim, mahremiyet ve aile hayatı haklarından da onları ağır biçimde yoksun bıraktığını belirtti.
Fiziksel şiddetin ötesinde zarar
Yargıçların gerekçelerindeki temel noktalardan biri, toplumsal cinsiyete dayalı zulmün doğrudan fiziksel ya da cinsel şiddet dışındaki biçimlerde de gerçekleşebileceği. Kurumlar ve ayrımcı toplumsal kurallar, hedef alınan bir nüfusu temel haklarından mahrum bıraktığında başlı başına ciddi zarara yol açabilir.
Bu yaklaşım, eğitim yasaklarını istihdam, kamusal alanlara erişim ve gündelik yaşama katılıma getirilen kısıtlamalarla ilişkilendiriyor. Böylece dava, her kısıtlamayı diğerlerinden bağımsız münferit bir olay olarak ele almak yerine Taliban politikalarının işleyişini inceleyebiliyor.
Human Rights Watch, Ocak 2025 tarihli değerlendirmesinde, Taliban'ın kadın ve kız çocuklarının haklarını kısıtlayan, yazılı ya da duyurulmuş 100'den fazla fermanından söz etti. Örgüt; hareket, ifade ve örgütlenme özgürlüklerine getirilen sınırlamalara, birçok iş kolundaki yasaklara, eğitim yasaklarına ve keyfî gözaltılara dikkat çekti.
Bildirilen diğer suçlamalar arasında aile içi şiddetin meşrulaştırılması, asgari evlilik yaşını düzenleyen yasanın kaldırılması ve kadınların boşanma talep etme imkânlarının kısıtlanması da bulunuyor. Bu iddialar Taliban yönetimine ilişkin daha kapsamlı tablonun bir parçası; ancak UCM duyuruları bunların her birinin bu dört yakalama kararında ayrı bir suçlama olduğunu ortaya koymuyor.
Toplumsal cinsiyet kimliği ve destekçiler de kapsama giriyor
Daire, Roma Statüsü'ndeki toplumsal cinsiyet kavramını, cinsiyetin yalnızca biyolojik açıdan anlaşılmasının ötesine uzanacak şekilde yorumladı. Toplumsal cinsiyete dayalı zulmün değerlendirilmesinde, kişilere cinsiyetleri nedeniyle geleneksel olarak atfedilen toplumsal rolleri, davranışları, beklentileri ve hiyerarşileri dikkate almak gerektiğini belirtti.
Bu yorum önemli; çünkü iddia edilen hedef alma, cinselliği, toplumsal cinsiyet kimliği ya da ifadesi Taliban'ın politikalarıyla bağdaşmadığı düşünülen kişileri de kapsıyor. Savcılık makamı, kararların haklarını ve yaşadıklarını tanıdığı kişiler arasında LGBTQI+ topluluğu üyelerini açıkça saydı.
Bir başka suçlama hattı da siyasi nedenlere dayalı zulümle ilgili. Yargıçlar, Taliban'ın toplumsal cinsiyet politikalarına karşı çıktığı düşünülen kişilerin, bu karşı çıkışları pasif olsa ya da hiçbir şey yapmama biçiminde ortaya çıksa bile hedef alındığını belirtti. Daire, kadın ve kız çocuklarının destekçisi olarak görülen kişilerin Taliban tarafından siyasi muhalif sayıldığını ifade etti.
Dolayısıyla bu iki hat, hedef alınmanın farklı gerekçelerini kapsıyor. Biri toplumsal cinsiyet ve Taliban'ın toplumsal cinsiyete ilişkin beklentilerine uyumla ilgili. Diğeri ise bu politikalara karşı olduğu düşünülen kişilerle ilgili. Bu bulgu, iddia edilen siyasi zulmü örgütlü bir muhalefet hareketine katılan ya da kamuya açık biçimde protesto eden kişilerle sınırlamıyor.
Kararların açıklanması neden hemen tutuklama anlamına gelmiyor?
Kararların gizliliğinin kaldırılması, iddiaları ve yargıçların bulgularını erişilebilir kılıyor; ancak şüphelileri gözaltına almıyor. Kararların kamuya açık nüshalarında bazı bilgiler karartılmış durumda ve kararların çıkarılmasıyla bağlantılı bazı belgeler gizli tutuluyor.
Mahkemenin kararları kamuoyuna açıklama gerekçeleri arasında mağdurları ve halkı bilgilendirmek, yeni suçları önlemek ve uygulama konusunda uluslararası işbirliğini desteklemek yer alıyor. Kararla ayrıca mahkemenin idari birimi olan Yazı İşleri Birimi'ne, gerektiğinde yakalama ve teslim işlemleri için yardım talepleri hazırlaması ve bunları ilgili makamlara göndermesi talimatı verildi.
Kararların uygulanması, devletlerin ve diğer ilgili kurumların işbirliğine bağlı. UCM'ye üye devletlerin, yakalama ve teslim taleplerinin yerine getirilmesi de dahil olmak üzere mahkemeyle işbirliği yapma yükümlülüğü bulunuyor. Taliban kurumu tanımadığını açıklasa da Afganistan UCM üyesi.
Dolayısıyla kararlar, şüphelilerin ne zaman yakalanacağına ilişkin bir öngörü değil, hukuki bir yakalama talebi oluşturuyor. Kamuya açık duyurularda dört şüpheli için bir yakalama tarihi, teslim düzenlemesi ya da planlanmış duruşma bulunmuyor. Kararların açıklanması uygulamaya destek olabilir; ancak belirleyici pratik adım, şüphelilerin mahkeme önüne çıkarılması.
Taliban'ın tepkisi ve uluslararası baskı
Taliban sözcüsü Zabihullah Mücahid, hareketin UCM'yi tanımadığını ve mahkemenin tutumuna değer vermediğini söyleyerek kararlara karşı çıktı. Taliban liderlerinin tutuklanmayı ya da cezalandırılmayı gerektiren hiçbir eylemde bulunmadığını savundu ve liderlerin İslam şeriatının hükümlerine ve mahkemelerine bağlı olduğunu söyledi.
Bu tepki, hem mahkemenin yetkisine hem de suçlamaların içeriğine itiraz ediyor. Ancak yargıçların kararını değiştirmiyor ve yakalama kararlarını geri çekmiyor. Afganistan Büyükelçiliği'ne atfedilen bir açıklamada, ülkenin UCM'ye karşı yükümlülüklerinin Taliban'ın açıklamalarıyla ortadan kalkmadığı belirtildi.
Öte yandan BM İnsan Hakları Konseyi, kadın ve kız çocuklarına yönelik baskının ağırlaşmasını kınayan ve Taliban'ı ayrımcı politikalarını yürürlükten kaldırmaya çağıran bir karar kabul etti. Konseyin tepkisi daha geniş insan hakları durumunu ele alırken UCM süreci, adı belirtilen kişilerin iddia edilen cezai sorumluluğuyla ilgili.
Beklentiler açısından bu ayrım önemli. Kısıtlamaların kaldırılması yönündeki çağrı, politikaların değişmesini hedefliyor. Yakalama kararı ise ceza sürecinin ilerleyebilmesi için şüphelinin gözaltına alınmasını amaçlıyor. Bu duyuruların hiçbiri, Taliban'ın eğitim yasaklarını ya da mahkemenin belirttiği diğer kısıtlamaları kaldırdığını göstermiyor.
Soruşturma bu dört şüphelinin ötesine uzanıyor
Savcılık makamı, Afganistan'da toplumsal cinsiyete dayalı zulüm ile siyasi, etnik ve dini nedenlere dayalı zulüm iddialarını soruşturmayı sürdürdüğünü belirtiyor. Dört yakalama kararı bu çalışmaların sona erdiği anlamına gelmiyor; yeni başvurular için de herhangi bir tarih açıklanmış değil.
Hak örgütleri de hesap verebilirliğin daha geniş kapsamlı ele alınması çağrısında bulundu. Uluslararası Af Örgütü, başvurulara verdiği yanıtta, Horasan Eyaleti İslam Devleti'nin Hazaralara ve dini azınlıklara yönelik saldırıları da dahil olmak üzere Mayıs 2003'ten bu yana işlenen ciddi ihlallerin soruşturulmasını istedi.
Uluslararası Af Örgütü ayrıca savcıya, ABD ordusu ve CIA personelinin, diğer uluslararası güçlerin ve eski Afgan hükümetinin güvenlik kurumlarının işlediği iddia edilen savaş suçlarına yönelik soruşturmalara 2021'de daha düşük öncelik verme kararını yeniden değerlendirme çağrısı yaptı. Human Rights Watch da Taliban ve Horasan Eyaleti İslam Devleti'nin yanı sıra bu aktörlerin istismarlarının da soruşturulmasını istedi.
Bu talepler, Afganistan soruşturmasının kapsamıyla ilgili; dört Taliban şüphelisini savunma amacı taşımıyor. Her iki örgüt de hesap verebilirlik sürecinin, bu yakalama kararlarında ele alınmayan diğer olası failleri ve mağdurları da kapsaması gerektiğini savunuyor.
Uluslararası Af Örgütü Genel Sekreteri Agnès Callamard, toplumsal cinsiyet apartheidinin uluslararası hukuk kapsamında suç olarak tanınması çağrısında da bulundu. Bu, ayrı bir hukuki öneri. Mevcut yakalama kararlarında belirtilen suç, toplumsal cinsiyet apartheidi şeklinde ayrı bir suçlama değil, Roma Statüsü kapsamındaki zulüm suçu.
Dolayısıyla mevcut tablo belirli: kamuya açıklanmış dört yakalama kararı, Ağustos 2021'de başlayan ve tanımlanmış bir dönemi kapsayan iddialar ve devam eden bir soruşturma. Şüphelilerin yakalanıp yakalanmayacağı, yeni yakalama kararlarının çıkıp çıkmayacağı ve diğer iddia edilen suçların ne ölçüde soruşturulacağı henüz belli değil. Mahkeme bu dört dava için yeni bir duruşma ya da son tarih açıklamadı.
Öne Çıkanlar
- UCM, 5 Ekim 2026'da Taliban hakkında dört yakalama kararını kamuoyuna açıkladı.
- Şüpheliler Haybatullah Ahundzade, Abdülhakim Hakkani, Habibullah Ağa ve Neda Muhammed Nedim.
- Kararlarda, insanlığa karşı suç kapsamında toplumsal cinsiyet ve siyasi nedenlere dayalı zulüm iddiası yer alıyor.
- İddia edilen suçlar 15 Ağustos 2021'de başladı ve en az 20 Ocak 2025'e kadar sürdü.
- Dava; kadınları, kız çocuklarını, toplumsal cinsiyet kimliği ya da ifadesi nedeniyle hedef alınan kişileri ve kadınlarla kız çocuklarının destekçisi olduğu düşünülen kişileri kapsıyor.
- Kararlar mahkûmiyet anlamına gelmiyor; dört şüphelinin de serbest olduğu bildirilmişti.
- Kararların uygulanması işbirliğine bağlı; iddia edilen diğer zulümlere yönelik soruşturmalar sürüyor.






