Diplomatik atışma, eleştirileri eleştirenlere yöneldi
Çin, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu komitesindeki bir oturumda insan hakları siciline yönelik eleştirileri reddederek Birleşik Krallık, Avustralya, Japonya, İrlanda, Çekya ve Litvanya’yı insan hakları iddialarını siyasi amaçlarla kullanmakla suçladı. Çin’in Daimi Temsilci Yardımcısı Sun Lei, söz hakkını kullanarak yanıtında, bu ülkelerin kendi toplumsal ve siyasi sorunları varken Pekin’e ders verecek konumda olmadıklarını savundu.
İçindekiler
- Diplomatik atışma, eleştirileri eleştirenlere yöneldi
- Çin neden yoksulluk ve eşitsizlikten söz etti?
- Çin’in siyasi haklara ilişkin karşıt anlatısı
- Azınlık hakları ve anlaşmazlığın tarihsel arka planı
- Yaptırımlar, egemenlik ve seçici eleştiri
- Bu atışma BM’deki insan hakları tartışmaları hakkında ne söylüyor?
- Özet
Anlaşmazlık, sosyal, insani ve kültürel meselelerin yanı sıra insan haklarını da ele alan Genel Kurul’un Üçüncü Komitesi’ndeki genel görüşmeler sırasında yaşandı. Sun, temelsiz suçlamalar ve kötü niyetli karalamalar olarak nitelendirdiği açıklamalardan Çin’in büyük rahatsızlık duyduğunu söyledi. Ülkeleri, Pekin’in Çin hakkında asılsız iddialar olarak tanımladığı söylemleri yaymayı bırakmaya çağırdı ve insan haklarını siyasallaştırmanın sonuçta ters tepeceği uyarısında bulundu.
Bu atışma, Birleşmiş Milletler’de sıkça görülen bir örüntüyü yansıtıyor: Eleştirilere maruz kalan hükümetler hem iddialara hem de bu iddiaları dile getirenlerin yetkisine itiraz ediyor. Bu örnekte Pekin, savunusunu Batılı hükümetlere yönelik daha kapsamlı bir meydan okumayla birleştirerek yoksulluğa, demokrasiye duyulan kamu güvenine, ırkçılığa ve yerli topluluklara yönelik muameleye dikkat çekti. Çin’in Hong Kong, Sincan ve Tibet için resmî adı olan Xizang’daki politikalarını savunmasının yanı sıra, bu karşı iddialar da Çin’in yanıtının temelini oluşturdu.
Komite görüşmesi, bir mahkeme duruşması değil, daha geniş bir diplomatik sürecin parçası. Burada yapılan açıklamalar siyasi baskıyı ve uluslararası tartışmaları şekillendirebilir, ancak bir ülkenin hukuki yükümlülüğünü ihlal edip etmediğini tek başına belirlemez. Bu nedenle delegasyonların birbiriyle çelişen iddiaları, insan haklarının nasıl değerlendirilmesi gerektiği ve hükümetlerin ulusal egemenliğe ve farklı siyasi sistemlere ne ölçüde ağırlık vermesi gerektiği konusundaki daha geniş tartışmanın içinde yer alıyor.
Çin neden yoksulluk ve eşitsizlikten söz etti?
Sun, Çin’in kalkınma yoluyla yaşam koşullarını iyileştirdiğini ve yaklaşık 100 milyon kişiyi yoksulluktan çıkardığını söyledi. Ayrıca 400 milyondan fazla kişiden oluşan bir orta gelir grubuna dikkat çekti. Bu rakamlar, ekonomik güvenliğin, yoksulluğun azaltılmasının ve kalkınmaya erişimin insan hakları alanındaki ilerlemenin temel ölçütleri olduğu yönündeki Pekin’in uzun süredir savunduğu görüşü destekliyor.
Sun, Çin’in durumunu Birleşik Krallık’taki yoksullukla karşılaştırdı. Britanya’da 14 milyondan fazla kişinin, milyonlarca insanın ağır yoksunluk içinde olduğu da dahil olmak üzere, yoksulluk sınırının altında yaşadığına ilişkin tahminleri aktardı. O dönemde aşırı yoksulluk ve insan hakları konusunda BM özel raportörü olan Philip Alston’ın 2018 tarihli raporunda, yaklaşık 14 milyon kişinin, yani Birleşik Krallık nüfusunun kabaca beşte birinin yoksulluk içinde yaşadığı tahmin edilmişti. Rapora göre dört milyon kişi yoksulluk sınırının yüzde 50’den fazla altında yaşıyor, 1,5 milyon kişi ise temel ihtiyaçlarını karşılayamıyordu.
British Social Metrics Commission’ın 2024 tarihli bir araştırması, Birleşik Krallık’ta 16 milyondan fazla kişinin, yani nüfusun yaklaşık yüzde 24’ünün yoksulluk içinde yaşadığını tahmin etti. Araştırma, 2019’dan bu yana ağır yoksunluktaki artışı kısmen hayat pahalılığı krizine bağladı. Araştırmacılar farklı eşikler ve ölçütler kullandığından, konut giderlerinin, hane ihtiyaçlarının ve yoksunluğun derecesinin hesaba katılıp katılmaması da dahil olmak üzere yoksulluk tahminleri değişebilir. Sun’ın aktardığı rakamlar, Çin’e yöneltilen iddiaların doğrudan değerlendirmesi değil, ülkelerin kendi iç koşullarına ilişkin savının bir parçasıydı.
Sun, Japonya için hanelerde göreli yoksulluk oranının yaklaşık yüzde 15 olduğunu belirtti ve çocuk yoksulluğuyla ilgili kaygıları dile getirdi. Göreli yoksulluk ölçümleri, hane gelirini ulusal medyan gelirin belirli bir oranıyla karşılaştırır; böylece bazı hanelerin ülkedeki tipik yaşam standartlarının ne kadar gerisinde kaldığını gösterir. Bu ölçümler her mutlak yoksulluk ölçütüyle aynı eşiği kullanmadığından, ülkeler arasında doğrudan karşılaştırma yapmak zordur.
Çin’in siyasi haklara ilişkin karşıt anlatısı
Görüşmeye ilişkin haberlerde aktarılan ek açıklamalarında Sun, Pekin’in “tüm süreçlerde halk demokrasisi” olarak adlandırdığı yaklaşımı savundu ve Çin hükümetine yönelik kamuoyu desteği ile memnuniyetin yıllardır yüzde 90’ın üzerinde kaldığını söyledi. Ayrıca Pekin’in 2020’de Hong Kong’da yürürlüğe koyduğu ulusal güvenlik yasasını savunarak bunu, bölgede düzeni yeniden sağlayan ve siyasi sistemdeki değişiklikleri destekleyen bir dönüm noktası olarak nitelendirdi.
Bu iddialar, siyasi haklar konusundaki daha geniş bir anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor. Pekin; istikrarı, kendi kurumları aracılığıyla kamu katılımını ve yaşam standartlarındaki iyileşmeleri, Çin’in ulusal koşullarına uygun bir modelin kanıtları olarak sunuyor. Batılı hükümetler de dahil olmak üzere eleştirmenler ise siyasi ifade, sivil toplum ve muhalefet faaliyetleri üzerindeki kısıtlamalara ve ulusal güvenlik yasalarının kapsamına odaklanıyor. Dolayısıyla taraflar yalnızca tek tek olgular konusunda anlaşmazlığa düşmüyor; siyasi katılımı ve hesap verebilirliği tanımlamak için farklı ölçütler kullanıyor.
Sun, Batılı delegasyonlara da yanıt vererek Birleşik Krallık’ta insanların yaklaşık yüzde 75’inin demokrasinin geleceğinden kaygı duyduğunu gösterdiğini söylediği anketlere atıfta bulundu. Ayrıca Avustralya ve Çekya’da hükümete kamu güveninin azaldığını ve gençlerin demokratik kurumlara duyduğu güvenin gerilediğini belirtti. Kamuoyu anketleri memnuniyetsizliğe işaret edebilir, ancak bir siyasi sistemin belirli hakları koruduğunu veya ihlal ettiğini tek başına kanıtlamaz.
Çin’in Hong Kong ve kamuoyu desteğine ilişkin açıklamaları, hükümetin kendi politikalarına dair anlatısını yansıtıyor. Batılı hükümetler, bölgedeki siyasi özgürlüklere ve Sincan ile Tibet’teki haklara ilişkin kaygılarını dile getirmeyi sürdürüyor. Görüşmede, birbiriyle çelişen bu değerlendirmeleri çözüme kavuşturacak bağımsız bir süreç yoktu. Bunun yerine her delegasyon, kendi tutumunu ortaya koymak ve karşı tarafın güvenilirliğini sorgulamak için komitenin kamuya açık platformunu kullandı.
Azınlık hakları ve anlaşmazlığın tarihsel arka planı
Sun, Sincan ve Xizang’daki etnik grupların siyasi, ekonomik, kültürel ve dini haklarının korunduğunu söyledi. Ayrıca Pekin’in etnik gruplar arasında ortak refah ve kalkınmayı teşvik etmeyi amaçladığını belirttiği Çin’in Etnik Birlik ve İlerlemeyi Teşvik Yasası’na değindi. Çin hükümeti, yaklaşımını ulusal birlik ve Çin ulusunun eşit birer mensubu olma anlayışı çerçevesinde tanımlıyor.
Batılı hükümetler, Sincan ve Tibet’te etnik azınlıklara ve siyasi ifadeye yönelik kısıtlamalar hakkındaki kaygılarını dile getirdi. Örneğin Birleşik Krallık, oturumun başlarında Üçüncü Komite’de yapılan görüşmeler sırasında bu konularda adım atılması çağrısında bulundu. Pekin iddiaları reddediyor ve dış hükümetlerin insan hakları söylemini Çin’in içişlerine müdahale etmek için kullandığını savunuyor. Bu zıt tutumlar, azınlık haklarını Çin’in Batılı ülkelerle ilişkilerinde sürekli bir gerilim konusu haline getiriyor.
Sun ayrıca Japonya’yı Aynu ve Ryukyu halklarına eşit etnik gruplar olarak muamele etmemekle ve ırk ayrımcılığını ortadan kaldırma taahhütlerini yerine getirmemekle suçladı. Britanya, Avustralya ve İrlanda’nın ırkçılık ve etnik ayrışma dahil sömürgecilikle bağlantılı sorunlarla karşı karşıya olmayı sürdürdüğünü söyledi. Bu iddialar, aksi takdirde güncel politikalar ve yaşam koşullarına odaklanacak bir tartışmaya tarihsel mirası da taşıdı.
Sun’ın Japonya’ya ayrı yanıtında bu tarihsel savlar özellikle sert bir dille dile getirildi. Japonya’nın uluslararası yükümlülüklerini yerine getirmesi, militarizmin mirasıyla yüzleşmesi ve barışçıl kalkınmaya bağlı kalması gerektiğini söyledi. Uluslararası katkılar veya varoluşsal tehditler iddialarıyla Japonya’nın saldırganlık tarihini küçümseme ya da militarizmi yeniden canlandırma girişimleri olarak tanımladığı tutuma karşı uyarıda bulundu. Japonya’nın savaş sonrası güvenlik politikası ve savaş dönemindeki tarihinin nasıl hatırlandığı, bölgede hassas konular olmayı sürdürüyor.
Yaptırımlar, egemenlik ve seçici eleştiri
Çin’in yanıtı, söz konusu altı ülkedeki koşulların ötesine geçti. Sun, bazı Batılı hükümetleri insan hakları kaygılarını seçici biçimde gündeme almakla suçladı; Pekin’in Filistin, İran ve Küba’daki insanlara yönelik adaletsiz muamele olarak tanımladığı duruma yeterince karşılık verilmemesini de buna örnek gösterdi. Ayrıca, genellikle BM Güvenlik Konseyi süreci dışında uygulanan yaptırımlara karşı çıkan hükümetlerin kullandığı bir terim olan tek taraflı zorlayıcı tedbirleri eleştirdi.
Yaptırımlar ticareti, finansmanı veya mal ve hizmetlere erişimi kısıtlayabilir. Bu yaptırımları uygulayan hükümetler, onları çoğu zaman ağır ihlallere karşılık verme ya da başka bir devletin tutumunu etkileme yöntemi olarak tanımlar. Yaptırımların hedefindeki hükümetler ve yaptırımlara karşı çıkan ülkeler ise bu tür önlemlerin sivillere zarar verebileceğini ve egemenliği ihlal edebileceğini savunur. Hukuka uygunlukları ve etkileri, uygulanan önlemlere ve dayandırıldıkları hukuki gerekçeye bağlıdır; dolayısıyla genel bir tanımlama bu soruları yanıtlamaz.
Pekin’in itirazı, insan hakları diplomasisinin evrensel korumaları ilerletip ilerletmediği ya da güçlü devletlerin stratejik çıkarlarına hizmet edip etmediği konusundaki daha geniş tartışmanın bir parçası. Doğu Çin Normal Üniversitesi Asya-Pasifik Çalışmaları Merkezi Direktörü Çinli akademisyen Chen Hong, Batı’nın çifte standartları olarak nitelendirdiği yaklaşımı, insan haklarının “araçsallaştırılması ve silah hâline getirilmesi” diye tanımladı. Bazı hükümetlerin stratejik rakiplerindeki ihlallere daha fazla dikkat gösterirken, eleştirinin kendi çıkarlarıyla çatışacağı durumlarda sessiz kaldığını savundu.
Chen, bu örüntünün insan haklarını baskı kurma, yaptırım uygulama ve uluslararası kamuoyunu şekillendirme aracına dönüştürebileceğini söyledi. Bu sav, Batı’nın eleştirilerinin sıklıkla jeopolitik rekabetle bağlantılı olduğu yönündeki daha geniş Pekin tutumunu yansıtıyor. Ancak bu, Çin’e yöneltilen iddiaların özünü tek başına açıklığa kavuşturmuyor ya da Sun’ın eleştirdiği hükümetlerin her durumda kendi ölçütlerini tutarsız biçimde uyguladığını kanıtlamıyor.
Bu atışma BM’deki insan hakları tartışmaları hakkında ne söylüyor?
Bu karşı karşıya geliş, BM’deki insan hakları tartışmalarının egemenlik, kalkınma ve uluslararası güç mücadeleleriyle nasıl iç içe geçtiğini gösteriyor. Batılı hükümetler Çin’i Sincan, Tibet ve Hong Kong’daki politikaları konusunda eleştirdi. Pekin bu iddiaları reddediyor, ekonomik kalkınma ve toplumsal istikrara dikkat çekiyor ve eleştirileri dile getiren devletlerin sicilini sorguluyor.
İnsan hakları antlaşmaları ve uluslararası inceleme süreçleri, hükümetlerin yükümlülüklerini tartışması için ortak standartlar ve platformlar sunuyor. Ancak kanıtların, yorumların veya yaptırımların uygulanmasının çevresindeki anlaşmazlıkları ortadan kaldırmıyor. Bir hükümet, ekonomik ve toplumsal kazanımların insan hakları sicilinin merkezinde olduğunu savunabilirken, bir diğeri siyasi özgürlüklere, azınlıkların korunmasına veya iktidardakileri eleştirebilme olanağına daha fazla ağırlık verebilir. BM’deki tartışmalarda bu farklılıklar, yaptırım gibi önlemlerin meşru bir yanıt mı yoksa siyasi müdahale mi olduğu konusundaki anlaşmazlıklarla sık sık yan yana görülüyor.
Çinli sosyal bilimciler, hükümetin Batı’nın insan hakları diplomasisine yönelik eleştirisini yineledi. Tianjin Sosyal Bilimler Akademisi’nde doçent araştırmacı olan Liu Shuliang, Japonya’daki gelir uçurumunu, ırk ayrımcılığını, toplumsal cinsiyete dayalı şiddeti ve yaşlılara yönelik istismarı gündeme getirdi. Ayrıca Japonya’nın savaş dönemi saldırganlığına ilişkin sorumluluğundan kaçındığını ve daha iddialı bir güvenlik politikası izlediğini savundu. Bu açıklamalar, BM’nin bir soruşturma organının bulguları değil, Pekin’in tutumunu destekleyen yorumlardı.
Sun, daha fazla işbirliği çağrısında bulundu ve Çin’in ulusal koşullarına uygun bir insan hakları kalkınma yolunu izlerken diyaloğa katılacağını söyledi. Bu yaklaşım, uluslararası işbirliğine yönelik beyan edilmiş bir taahhüdü, Pekin’in siyasi saiklerle yapıldığını düşündüğü dış eleştirilere kesin bir itirazla birleştiriyor. Sun’ın yanıtında adı geçen ülkeler de Çin’in politikalarına yönelik kaygılarını dile getirmeyi sürdürüyor. Komitedeki atışma, birbiriyle çelişen bu yorumları değiştirmedi.
Özet
- Çin’in BM Daimi Temsilci Yardımcısı Sun Lei, Birleşik Krallık, Avustralya, Japonya, İrlanda, Çekya ve Litvanya’dan gelen eleştirileri reddetti.
- Sun, bu ülkelerin Çin’i eleştirme yetkisini sorgulamak için bazılarındaki yoksulluğa, eşitsizliğe ve demokrasiye ilişkin kamuoyu kaygılarına dikkat çekti.
- Batılı hükümetlerin sorgulamayı sürdürdüğü Pekin politikalarını Hong Kong, Sincan ve Xizang’da savundu.
- Atışma; azınlık hakları, yaptırımlar, egemenlik ve insan hakları standartlarının nasıl uygulanması gerektiği konusundaki daha geniş anlaşmazlıkları yansıttı.
- Üçüncü Komite’deki görüşmelerde yapılan açıklamalar siyasi tutumları ortaya koydu ancak iddiaları bağımsız biçimde çözüme kavuşturmadı.






