Pekin'deki görüşme, ilişkilerin iyileşmesinin önündeki engeli ortaya koydu
Eski Japonya Dışişleri Bakanı Takeshi Iwaya'nın aktardığına göre Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Başbakan Sanae Takaichi'nin Tayvan'la ilgili açıklamalarının yol açtığı anlaşmazlığı 1972 tarihli diplomatik anlaşmayı yeniden teyit ederek çözme önerisini reddetti. Pekin bunun yerine Japon liderin sorunu bizzat ele almasını istedi.
İçindekiler
- Pekin'deki görüşme, ilişkilerin iyileşmesinin önündeki engeli ortaya koydu
- Takaichi Tayvan hakkında ne söyledi?
- Tokyo'nun açıklaması Wang'ı ikna etmedi
- Iwaya neden 1972 tarihli anlaşmaya başvurdu?
- Geri çekme mi, düzeltme mi?
- Anlaşmazlık nasıl gelişti?
- Ekonomik işbirliği ayrı bir fırsat sunuyor
- Japonya'nın savunma politikası bir başka gerilim noktası
- Iwaya üzerinden kurulan kanal neden önemli?
- Öne Çıkanlar
Öneri, 28 Eylül'de Pekin'deki Büyük Halk Salonu'nda yapılan görüşmede gündeme geldi. Japonya Uluslararası Ticaretin Geliştirilmesi Derneği başkanı sıfatıyla Çin'i ziyaret eden Iwaya, Japonya'nın Tayvan politikasının değişmediğini ve görevdeki bir başbakanın açıkça geri adım atmasının ağır bir siyasi bedeli olacağını savundu.
Japon hükümeti içinde paylaşılan görüşme ayrıntılarına göre Çin Dışişleri Bakanı ve Komünist Parti Politbüro üyesi Wang, Takaichi'nin açıklamalarını geri çekmesini defalarca istedi. Wang, bu sözleri kazara yapılmış bir dil sürçmesinden ziyade Takaichi'nin tarih konusundaki köklü düşüncelerinin ifadesi olarak gördü.
Görüşmeye katılan diğer isim, dernek yöneticisi Tomoki Izumikawa ise daha sonra Wang'ın talebini geri çekme değil, mümkün olan en kısa sürede düzeltme isteği olarak nitelendirdi. Kullanılan ifadelerdeki bu fark, temel bir diplomatik soruyu yanıtsız bırakıyor: Tokyo'nun hangi açıklaması Pekin'i tatmin eder?
Takaichi Tayvan hakkında ne söyledi?
Takaichi, 7 Kasım 2025'te parlamentoda verdiği yanıtta, Tayvan'la ilgili olası bir çatışmayı Japonya'nın kolektif meşru müdafaa hakkını kullanmasına imkân tanıyabilecek hukuki bir kategoriyle ilişkilendirdi. Savaş gemilerinin ve güç kullanımının söz konusu olduğu bir durumun Japonya'nın varlığını tehdit eden bir durum sayılabileceğini söyledi.
Kolektif meşru müdafaa, belirli koşullar altında başka bir ülkenin savunulmasına yardımcı olmak için güç kullanılması anlamına geliyor. Japonya'nın varlığına yönelik tehdide ilişkin ifade önem taşıyor; çünkü Tayvan hakkındaki bir tartışmayı Japon hükümetinin askeri harekâta hangi koşullarda izin verebileceğiyle ilişkilendiriyor.
Çin bu bağlantıya sert tepki gösterdi. Pekin'in talebi artık başbakanın sözlerini nasıl ele alması gerektiğiyle ilgili. Tokyo ise mevcut politikasının değişmediğini savunuyor.
Tokyo'nun açıklaması Wang'ı ikna etmedi
Japon kabinesi daha sonra hükümetin yerleşik tutumunu bütünüyle koruduğunu belirten yazılı bir yanıtı onayladı. Bu tutuma göre, bir durumun Japonya'nın varlığını tehdit edip etmediğine ilişkin her karar, somut koşullara ve hükümetin elindeki tüm bilgilerin nesnel ve makul biçimde değerlendirilmesine bağlı olacak.
Basitçe söylemek gerekirse Tokyo, hangi yasal yetkilerin geçerli olduğuna karar vermeden önce gerçek bir krizi inceleyeceğini belirtiyor. Iwaya bu açıklamayı Pekin'deki görüşmede dile getirerek Takaichi'nin daha sonraki parlamento açıklamalarının ve diğer sözlerinin Japonya politikasının değişmediğini açıkça ortaya koyduğunu savundu.
Wang, yanıtı Takaichi'nin bizzat vermesini istemeyi sürdürdü. Iwaya'ya göre iki isim ilişkilerin iyileşmesi gerektiği konusunda anlaştı ancak Çin hükümetinin Takaichi yönetimine ilişkin değerlendirmesi sertliğini korudu.
Dolayısıyla anlaşmazlık hem meselenin özü hem de sorumlulukla ilgili. Japonya, kararların nasıl alınacağına ilişkin bir hükümet açıklaması sundu. Wang ise tartışmalı açıklamaları yapan liderin anlaşmazlığı çözmesini istiyor.
Iwaya neden 1972 tarihli anlaşmaya başvurdu?
Iwaya, iki hükümetin ilişkilerini düzenleyen temel siyasi belgelerden biri olan 1972 tarihli Japonya-Çin Ortak Bildirisi'nin amacını yeniden teyit etmesini önerdi. Bu öneriyi, Takaichi'nin yanıtını açıkça geri çekmesini gerektirmeden geri adım atmanın pratik sonucunu sağlayacak bir yol olarak sundu.
Ortak bildiride Japonya'nın, Tayvan'ın Çin Halk Cumhuriyeti topraklarının ayrılmaz bir parçası olduğu yönündeki Çin tutumunu bütünüyle anladığı ve saygıyla karşıladığı kaydediliyor. Bu ifadeye dönmek, iki hükümete bir anlaşmanın çerçevesini oluşturabilecek, üzerinde mutabakata varılmış diplomatik bir metin sunacaktı.
Iwaya açısından bu öneri, başbakanın açıkça geri adım atmasının siyasi açıdan güç olduğu bir anlaşmazlıktan çıkış yolu sunuyordu. Wang ise önerilen ifadelerin çok fazla noktayı yanıtsız bıraktığını düşündü.
Iwaya, 7 Ekim'de verdiği bir röportajda Wang'ın öneriyi reddettiğini anlattı. Çin Dışişleri Bakanı sıfatıyla konuşan Wang, anlaşmazlığın dolaylı yoldan çözülmesine karşı çıktı:
Muğlak bir yaklaşım iyi değil,
Wang ayrıca soruna yol açan kişinin onu çözmesi gerektiğini söyleyen bir Çin atasözüne başvurdu. Mesajında sorumluluğu, Takaichi'nin açıklamaları etrafında müzakere edilen bir anlaşmaya değil, doğrudan Takaichi'ye yükledi.
Geri çekme mi, düzeltme mi?
47 yaşındaki Izumikawa, Eylül ziyaretinde Iwaya'ya Wang ve Çin Başbakan Yardımcısı He Lifeng'le yapılan görüşmelerde eşlik etti. Takaichi'nin yanıtının birinci yıl dönümü civarında verdiği röportajda Izumikawa, Wang'ın Pekin'in Tayvan konusunda yanlış bulduğu bir lider açıklamasının mümkün olan en kısa sürede düzeltilmesini istediğini söyledi.
Iwaya'nın anlatımında geri çekme talebi, Izumikawa'nın anlatımındaysa düzeltme isteği öne çıkıyor. Izumikawa, düzeltme ifadesini daha az talepkâr bir yaklaşım olarak yorumladı. Her iki anlatımda da sıradaki somut adım Japonya'dan bekleniyor.
Izumikawa ayrıca Çin Dışişleri Bakanlığı'nın bir basın toplantısında topun Japonya'da olduğunu söylediğini aktardı. Diyaloğun vazgeçilmez olduğunu ve Japonya'nın Çin'in kabul edebileceği bir yanıt vermesi gerektiğini savundu.
Bu anlatımlarda üzerinde uzlaşılan bir ifade, son tarih veya yeni bir görüşme tarihi açıklanmadı. Izumikawa'nın değerlendirmesi, Takaichi'nin nasıl yanıt vereceğinin görüşülebileceğine dair bir alan bulunabileceğini düşündürüyor. Öte yandan Iwaya'nın reddedilen önerisi, mevcut bir anlaşmayı yeniden teyit etmenin Eylül'deki görüşmede tek başına yeterli olmadığını gösteriyor.
Anlaşmazlık nasıl gelişti?
Diplomatik girişimler, Takaichi'nin Kasım 2025'te parlamentoda verdiği yanıttan sonraki Eylül ayında Pekin'de yapılan görüşmelere ve Ekim ile Kasım 2026'da kamuoyuyla paylaşılan anlatımlara kadar uzandı. Başlıca gelişmeler şöyle:
- 7 Kasım 2025: Takaichi, parlamentoda savaş gemilerinin ve güç kullanımının söz konusu olduğu bir Tayvan krizinin Japonya'nın varlığını tehdit eden bir durum sayılabileceğini söyledi.
- Yanıtın ardından: Japon kabinesi, hükümetin bu tür durumları somut koşullarına göre değerlendireceğini belirten yazılı bir yanıtı onayladı.
- 27-30 Eylül 2026: Iwaya, ticareti geliştirme derneğinin başkanı sıfatıyla Çin'i ziyaret etti ve Wang ile He'yle ayrı ayrı görüştü.
- 28 Eylül: Iwaya ve Wang, Büyük Halk Salonu'nda Tayvan'la ilgili açıklamaları ele aldı.
- 7 Ekim: Iwaya, önerdiği çözümü ve Wang'ın bunu reddettiğini kamuoyuna anlattı.
- 7 Kasım'daki yıl dönümü civarında: Izumikawa, Wang'ın kullandığı ifadeleri düzeltme çağrısı olarak nitelendirdi ve diyaloğun sürdürülmesini istedi.
Bu gelişmeler, Eylül'deki görüşmelerin neden önemli olduğunu gösteriyor. İlk yanıttan yaklaşık bir yıl sonra eski bir dışişleri bakanı, bu yanıtın zarar verdiği siyasi ilişkileri yeniden canlandırabilecek ifadeler bulmaya çalışıyordu.
Ekonomik işbirliği ayrı bir fırsat sunuyor
He Lifeng, Iwaya'yla yaptığı ayrı görüşmede ekonomik işbirliğini geliştirme konusunda güçlü bir istek dile getirdi. Japon ziyaretçi, Çin'den Japonya'ya gönderilen nadir toprak elementleri ve diğer kritik minerallerin ihracatının daha iyi yönetilmesini istedi.
Nadir toprak elementleri, sanayi ürünlerinde ve üretim süreçlerinde kullanılan bir grup elementten oluşuyor. Bu anlaşmazlıkta önem taşımalarının nedeni, hem sivil üretimde hem de savunma sanayisinde kullanılmaları. Bu nedenle ürünlerin hangi müşteriye veya kullanım alanına yönelik olduğuna ilişkin kararlar özel önem taşıyor.
Çin Başbakan Yardımcısı He, Iwaya'ya Pekin'in askeri ve sivil kullanımları birbirinden ayırmayı planladığını söyledi:
Askeri amaçla kullanılacaklarsa kısıtlama uygulayacağız ancak sivil kullanım içinse sorun yok,
He ayrıca kısıtlamaları daha iyi yönetmenin yollarını araştırdıklarını söyledi. Japon şirketleri açısından pratikteki soru, ihracat izinlerinin malzemelerin ihtiyaç duyulduğunda fabrikalara ulaşmasını sağlayıp sağlayamayacağı.
Japonya, 21 Ekim itibarıyla jet motorlarında ve yarı iletken üretim ekipmanlarında kullanılan nadir toprak elementi itriyumda yaşanan kıtlık nedeniyle ABD'den yardım istiyordu. Japon yetkililer ve ticaret yöneticileri, 2026 sonuna kadar kıtlık yaşanabileceği uyarısında bulundu. Dolayısıyla Pekin'deki ekonomik görüşmeler, siyasi ifadeler konusundaki anlaşmazlığın yanı sıra üretimi doğrudan etkileyecek tedarik konularını da kapsıyordu.
Japonya'nın savunma politikası bir başka gerilim noktası
Iwaya ayrıca Wang'dan Japonya'nın savunma kapasitesini güçlendirme çabalarını yeni bir militarizm biçimi olarak nitelendirmeyi bırakmasını istedi. Bu talep, Tayvan hakkındaki tek bir parlamento yanıtının ötesinde, hükümetler arasındaki daha geniş bir güvensizlik kaynağını hedef alıyordu.
Japonya, gözden geçirilmiş Ulusal Güvenlik Stratejisi'nde Çin'i nasıl tanımlayacağını da değerlendiriyordu. Tokyo, ekim ayı sonlarına doğru daha sert bir "tehdit" nitelemesinden kaçınırken "en büyük stratejik meydan okuma" ifadesini koruyup korumamayı tartıyordu.
Önerilen güvenlik stratejisi ifadeleri görüşülmeye devam ediyordu. Japonya'daki iktidar partilerinin istişarelerinin kasım ortasında başlaması, üç güvenlik politikası belgesindeki değişikliklerin ise 2026 sonuna kadar tamamlanması bekleniyordu.
Bu kararlar diplomatik söylem ile savunma planlamasını aynı takvimde buluşturuyordu. Tokyo, ilişkileri iyileştirme olanaklarını görüşürken Çin'in askeri faaliyetlerini ve diğer baskı unsurlarını nasıl tanımlayacağını da gözden geçiriyordu. Pekin ise Japonya'nın savunma kapasitesini artırmasına karşı çıkmayı sürdürüyordu.
Iwaya üzerinden kurulan kanal neden önemli?
Iwaya, görevdeki Japonya dışişleri bakanı olarak değil, ticareti geliştirmeye yönelik bir kuruluşun başkanı sıfatıyla Çin'e gitti. Buna rağmen ziyareti, iki üst düzey Çinli yetkiliyle görüşmeler yapılmasını sağladı ve hem siyasi açıklamaları hem de iş dünyasının kaygılarını iletmesine imkân verdi.
Bazı gözlemciler, sıcak karşılamayı Pekin'in Japonya'daki görüş ayrılıklarını körükleme çabası olarak yorumladı. Iwaya, çeşitli etkenlerin söz konusu olabileceğini belirtti ancak Çin'in Japon tarafında biriyle temas kurma ihtiyacını kabul etmiş göründüğünü savundu.
İktidardaki Liberal Demokrat Parti üyesi Iwaya, bu teması neden yararlı gördüğünü şöyle açıkladı:
Önce konuşmaya başlamak ve Japon tarafında ilişkilerin iyileşmesi gerektiğine güçlü biçimde inanan kişilerin de bulunduğunu Çin'e aktarmak önemli.
Görüşmeleri hem fırsatları hem de sınırları ortaya koydu. He Lifeng ekonomik işbirliğine ilgi gösterdi, Wang da ilişkilerin iyileşmesi gerektiği konusunda hemfikir oldu. Ancak Wang önerilen diplomatik formülü reddetti ve siyasi anlaşmazlığın odağında Takaichi'nin yanıtı kaldı.
Öne Çıkanlar
- Wang Yi, Tayvan açıklamalarıyla ilgili anlaşmazlığı 1972 tarihli Japonya-Çin Ortak Bildirisi'ni yeniden teyit ederek çözme önerisini reddetti.
- Japonya, politikasının değişmediğini ve güvenliğe ilişkin her kararın gerçek bir krizin koşullarına bağlı olacağını savunuyor.
- Iwaya, Takaichi'nin sözlerini geri çekmesinin istendiğini söyledi. Görüşmeye katılan Izumikawa ise düzeltme talebinden söz etti ve bunu daha yumuşak bir ifade olarak yorumladı.
- Başbakan Yardımcısı He Lifeng ekonomik işbirliğine ilgi gösterdi ve mineral ihracatındaki kısıtlamalarda askeri ve sivil kullanımların ayrı değerlendirileceğini söyledi.
- Ziyarete ilişkin anlatımlarda üzerinde uzlaşılan bir çözüm ifadesi veya yeni bir görüşme tarihi açıklanmadı.






