Geniş Kapsamlı Sonuçlar Doğurabilecek Bir İlk Anlaşma
Pakistan Hava Kuvvetleri Kurmay Başkan Yardımcısı Hava Tümgenerali Tariq Ghazi, İslamabad’da düzenlenen basın toplantısında Çin’in Shenyang J-35 hayalet savaş uçağı için ilk iş birliği anlaşmasının imzalandığını doğruladı. 8 Mayıs 2026 itibarıyla bu açıklama, Pakistan Hava Kuvvetleri için önemli bir değişime işaret ediyor: tespit edilmesi daha zor olacak şekilde tasarlanmış, bağlantılı sensörler ve silahlar aracılığıyla hedefleri bulup vurabilen uçakların envantere katılması.
İçindekiler
- Geniş Kapsamlı Sonuçlar Doğurabilecek Bir İlk Anlaşma
- Mayıs 2025’teki Çatışmalar Tercihi Nasıl Şekillendirdi?
- J-35’i Farklı Kılan Ne?
- Gösteri Uçağından Bağlantılı Savaş Uçağına
- Hindistan İçin Olası Bir Zamanlama Farkı
- Savaş Uçaklarının Ötesine Uzanan Bir Paket
- Açıklamalar, Yalanlamalar ve Gelişen Takvim
- Pakistan İlk İhracat Siparişi İçin Rekabet Edebilir
- Bölgesel Diplomasi ve Hayalet Uçakları İşletmenin Maliyeti
- Özet
Ghazi, düzenlemeyi “ilk iş birliği anlaşması” olarak nitelendirdi. İlk teslimatların 2026 ortası gibi erken bir tarihte yapılabileceği öne sürülüyor. Böyle bir durumda Pakistan, Çin’in beşinci nesil savaş uçaklarını kullanan ilk yabancı ülke olabilir. Bağlayıcı bir teslimat takvimi henüz doğrulanmadı; mali düzenlemelerin ayrıntıları da belirsizliğini koruyor.
Açıklama, Pakistan güçlerinin Mayıs 2025’te Sindoor Harekâtı sırasında Çin yapımı savaş uçakları ve füzeler kullanarak Hindistan’ın büyük çaplı bir hava saldırısını püskürtmesinden bir yıl sonra geldi. Pakistan şimdi bu ilişkiyi derinleştirmeye, tek tek uçak satın almaktan daha kapsamlı bir Çin hava muharebe sistemine yönelmeye hazır görünüyor.
Çin Havacılık Sanayi Şirketi (AVIC) kısa süre önce J-35AE adlı ihracat modelini tanıttı. Çin Merkez Televizyonu, Halk Kurtuluş Ordusu Hava Kuvvetleri armaları yerine üretici logoları taşıyan, tamamen operasyonel durumdaki bir ihracat modelini gösteren görüntüler yayımladı. Bu, iki motorlu uçağın eksiksiz ihracat konfigürasyonunun Pekin tarafından ilk kez tanıtılmasıydı.
Bu anlaşmanın sonuçları, Pakistan’ın sıradaki savaş uçağı alımının ötesine geçiyor. Hindistan’ın operasyonel bir hayalet savaş kabiliyeti bulunmuyor; yerli İleri Orta Sınıf Savaş Uçağı programının da 2030’ların ortalarından önce operasyonel olgunluğa ulaşması beklenmiyor. Dolayısıyla Pakistan’a erken teslimatlar, İslamabad’ın Yeni Delhi’den önce benzer teknolojiye sahip olacağı bir dönem yaratabilir. Ancak bu olasılığı kullanılabilir bir askerî avantaja dönüştürmek için eğitimli personele, bakım tesislerine ve uçaklarla diğer savunma sistemleri arasında güvenilir bağlantılara da ihtiyaç olacak.
Mayıs 2025’teki Çatışmalar Tercihi Nasıl Şekillendirdi?
Sindoor Harekâtı, anlaşmanın yakın dönem askerî bağlamını oluşturuyor. Pakistan Hava Kuvvetleri, Mayıs 2025’te Hindistan’ın hava operasyonlarını püskürtmek için büyük ölçüde Çin yapımı J-10C savaş uçaklarına ve JF-17 Thunder jetlerine dayandı. Bu uçaklar, Hindistan Hava Kuvvetleri envanterindeki Fransız Rafale ve Rus Su-30MKI savaş uçaklarına karşı başarıyla kullanıldı.
Çatışmalar, uçakları uyumlu füzeler, elektronik sistemler ve destek düzenlemeleriyle bir araya getiren Çin’in ihracat ekosisteminin etkinliğini ortaya koydu. Pakistan’ın gündemindeki J-35 alımı, bu yaklaşımı beşinci nesil havacılığa taşıyacak. Bu alanda radar görünürlüğünün azaltılması ve hedefleme bilgilerinin paylaşılması temel özellikler arasında yer alıyor.
Pakistan, Çin uçaklarını kullanma ve üretme konusunda önemli deneyime sahip. J-10C’nin ilk ve tek ihracat kullanıcısı Pakistan. JF-17 Thunder programıysa Kamra’da ortak üretim altyapısı oluşturdu; yerel üretim oranı yüzde 58’e ulaştı.
J-10C’nin envantere katılması, Pakistan’ın Çin menşeli aviyonik sistemleri, elektronik harp ekipmanlarını ve pilotun görüş menzilinin ötesindeki hedeflere karşı kullanılan füzeleri kullanma kabiliyetini de hızla geliştirdi. Aviyonik, bir uçağın seyretmesine, tehditleri tespit etmesine ve silahlarını kullanmasına yardımcı olan elektronik sistemlerdir. Elektronik harp ekipmanları ise rakibin sensörlerini engellemeye veya uçağı bu sensörlere karşı korumaya yarar.
Pakistan’ın mevcut tedarik ilişkileri ve bakım deneyimi, yeni bir Çin savaş uçağını envantere katmanın güçlüklerini azaltabilir. Bu altyapıya sahip olmayan müşterilerin daha fazlasını sıfırdan kurması gerekir. J-35, İslamabad’ın Çin’e askerî ve teknik bağımlılığını da derinleştirerek hava kuvvetlerini Çin’in bütünleşik hava muharebesi yaklaşımına daha da yakınlaştıracak.
J-35’i Farklı Kılan Ne?
J-35 ailesi, Çin’in operasyonel durumdaki ikinci beşinci nesil savaş uçağı tasarımı. Shenyang Aircraft Corporation tarafından geliştirilen uçak, daha ağır J-20’yi tamamlayan daha hafif bir model olarak görev yapıyor. Uçak Gyrfalcon adıyla da biliniyor.
İhracat modeli J-35AE, yabancı müşterilere yönelik değişikliklerle birlikte yerli modellerindeki iki motoru, dâhilî silah bölmelerini ve gelişmiş aviyonik sistemleri koruyor. Kanat ve gövdeyi bütünleştiren tasarımı, saptırıcı içermeyen süpersonik hava girişleri, kumanda yüzeylerindeki hizalı kenarlar ve radar soğurucu kaplamalar radar görünürlüğünün azaltılmasına katkı sağlıyor.
Hayalet teknolojisi, bir uçağın sensörlerce tespit edilmesini ve izlenmesini zorlaştırmayı ifade eder. J-35’in şekli ve kaplamaları, rakip radarına geri yansıyan radar enerjisini azaltır. Silahların uçak içinde taşınması, muharebe sırasında düşük radar izinin korunmasına yardımcı olur.
Performans verilerine göre uçağın azami hızı yaklaşık Mach 1,8, yani ses hızının yaklaşık 1,8 katı; muharebe yarıçapı ise 1.200 kilometreye kadar çıkıyor. Muharebe yarıçapı, üsse dönüşü de içeren bir görevin erişim mesafesini ifade eder. Bu menzil, tartışmalı Güney Asya hava sahasının derinliklerine yönelik saldırılara imkân sağlayabilir.
Uçakta radar huzmesini elektronik olarak yönlendiren aktif elektronik taramalı dizi radarı bulunuyor. Bu sistem aynı anda birden fazla hedefi izleyip vurabiliyor. Uçağın dâhilî silah donanımında, görüş ötesi çatışmalar için PL-15 füzesi ve daha kısa mesafeli muharebeler için PL-10 füzesi yer alıyor.
Bu özellikler, önce görüp önce ateş etme yaklaşımını destekliyor: rakip uçağı tespit edip, diğer pilot karşılık vermek için gereken bilgiyi edinmeden silah fırlatmak. Pakistan’ın bu avantajı ne ölçüde etkili kullanabileceği, savaş uçağının daha geniş tespit, iletişim ve komuta sistemleriyle ne kadar iyi çalışacağına bağlı olacak.
Gösteri Uçağından Bağlantılı Savaş Uçağına
J-35, önceki FC-31 gösteri uçağından J-31 prototipine uzanan geliştirme sürecinin ardından bugünkü konfigürasyonuna ulaştı. Bu süreçte daha güçlü WS-21 motorlarına geçildi ve WS-19 tahrik sistemlerine yükseltme planlandı.
Uçağın sensör füzyon sistemi, farklı sensörlerden gelen bilgileri pilotun kullanabileceği bir görüntüde birleştiriyor. Sistem mimarisi, elektro-optik hedefleme sistemlerini ve ağ üzerinden veri paylaşımını bütünleştirerek uçağın daha geniş bir muharebe ekosistemi içinde çalışmasını sağlıyor.
Elektro-optik sistemler, hedefleri belirlemeye ve izlemeye yardımcı olmak için ışık ve ısı verilerini kullanır. Ağ üzerinden veri paylaşımı, uçakların ve diğer askerî platformların tespit ettiklerini birbirlerine aktarmasını sağlar. Böylece pilot, kendi uçağının sensörlerinin ötesinden gelen yararlı bilgileri alabilir.
Dördüncü nesil uçaklar hız ve manevra kabiliyetine daha fazla dayanıyor. J-35 ise bilgi üstünlüğüne ve tespit edilebilir izini azaltmaya öncelik veriyor. Koordineli hayalet uçak operasyonları, rakiplerin uçağı bulup izlemesi ve geleneksel radar tespit yöntemleriyle angajmana hazırlanması için daha az zaman bırakabilir.
Bu nedenle Pakistan’ın olası alımı, eski bir savaş uçağını daha yenisiyle değiştirmekten ibaret değil. Tehdidi tespit edebilen, konumunu aktarabilen ve saldırıyı yönlendirebilen bir sistem oluşturmak için sensörleri, uçakları ve silahları birbirine bağlamayı içeriyor. Bu alım kapsamında ağ merkezli muharebenin anlamı da bu.
Hindistan İçin Olası Bir Zamanlama Farkı
Hindistan, Rafale, Su-30MKI ve Mirage 2000 uçaklarının da aralarında bulunduğu, 4,5 nesil olarak tanımlanan önemli bir savaş uçağı filosuna sahip; ancak operasyonel bir hayalet savaş kabiliyeti yok. Yerli İleri Orta Sınıf Savaş Uçağı programı geliştirme aşamasında. Operasyonel olgunluğa en erken 2030’ların ortalarında ulaşması bekleniyor.
Pakistan’ın olası alımı, düşük görünürlüklü hava muharebesinde niteliksel üstünlüğün Pakistan’da olacağı yedi ila on yıllık bir dönem yaratabilir. Ancak bu olasılık, teslimatların hızlandırılacağı yönündeki beklentilerin gerçeğe dönüşmesine ve Pakistan’ın uçakları etkili biçimde hizmete sokmasına bağlı.
Hindistan iki cephede olası bir tehditle de karşı karşıya. Çin Halk Kurtuluş Ordusu Hava Kuvvetleri yaklaşık 200 J-20 savaş uçağı işletiyor; bu sayının 2030’a kadar iki katına çıkabileceği belirtiliyor. Pakistan da Hindistan’ın diğer tarafında J-35 filolarını devreye alabilir.
Kendi hayalet savaş uçakları olmayan Hindistan, düşük görünürlüklü hedefleri tespit edip izlemek için yerdeki katmanlı radar ağlarına ve havadan erken ihbar uçaklarına dayanmak zorunda kalacak. Hindistan Hava Kuvvetleri’nden emekli subaylar, sınırlı sayıda Pakistan hayalet filosunun bile savunma görevleri için önemli kaynaklar gerektirebileceğini ve taarruz operasyonlarına ayrılabilecek kaynakları azaltabileceğini belirtiyor.
Olası teslimat takviminin 2026 sonundan 2026 ortasına çekildiği bildiriliyor. Bu değişiklik, hem Pekin’in üretimi artırma konusundaki güvenini hem de İslamabad’ın aciliyetini yansıtıyor olabilir. Çin’deki montaj hatlarının her 72 saatte bir J-35 üretme kapasitesine sahip olduğu bildiriliyor; ancak ihracat modellerinin takvimi farklı olabilir.
Pakistan’ın beşinci nesil operasyonları desteklemek için iklim kontrollü hangarlara, özel bakım tesislerine ve güvenli veri bağlantılarına ihtiyacı olacak. Ülkenin mali kısıtları, bu yatırımları tedarik tartışmasının merkezine yerleştiriyor. Bir uçağın teslim alınması, operasyonları sürdürebilen bir kuvvet oluşturmanın yalnızca bir aşaması.
Savaş Uçaklarının Ötesine Uzanan Bir Paket
Olası anlaşmanın, KJ-500 havadan erken ihbar ve kontrol uçaklarıyla yüksek irtifada önleme için HQ-19 füze savunma sistemlerini içerdiği bildiriliyor. Bunlar, alımı bir savaş uçağı programının ötesine taşıyarak bağlantılı bir savunma mimarisine dönüştürebilir.
KJ-500, uzun mesafelerden havadan tespit imkânı sağlıyor ve muharebe sahasının genelinde koordinasyona yardımcı oluyor. HQ-19 ise atmosferin ötesinde önleme kabiliyeti sunuyor. Bu kabiliyet, yaygın olarak THAAD adıyla bilinen Amerikan Yüksek İrtifa Bölge Savunma sistemiyle karşılaştırılabilir.
Ghazi’nin yeni nesil platformların yanı sıra uzun menzilli hassas silahlara da değinmesi, Pakistan’ın hayalet uçakların sızma kabiliyetini stand-off silahlarla birleştiren, derinlikli taarruz kapasitesi aradığına işaret ediyor. Stand-off silahlar, bir uçağın veya başka bir platformun hedefe yaklaşmadan, uzaktan saldırmasını sağlar.
Pakistan’ın Fatah serisi seyir füzeleri ve test ettiği denizaltıdan fırlatılan sistemler de bu mimariyi tamamlıyor. Havadan sensörler ve savaş uçaklarıyla birlikte, bir hedefin tespit edilmesi, izlenmesi ve vurulması sürecinde birden fazla katman oluşturabilirler.
Emekli Grup Kaptan Sultan M. Hali, olası alımı Pakistan’ın bağlantılı kabiliyetlerden oluşan eksiksiz bir paketle yeni bir döneme girmesi olarak değerlendirdi:
tüm muharebe ekosistemiyle birlikte beşinci nesil dönem
Hali’nin değerlendirmesi, uçakları yalnızca yenilemekten ziyade entegrasyonu vurguluyor. Pekin’in ihracat stratejisi; erken ihbar uçakları, savaş uçakları, silahlar ve füze savunmalarını birlikte çalışacak şekilde tasarlanmış, bağlantılı operasyonel sistemler satmaya yöneliyor.
Açıklamalar, Yalanlamalar ve Gelişen Takvim
Pakistan’ın kamuoyuna yönelik açıklamalarında ilgi işaretleriyle açık yalanlamalar bir arada yer aldı. Savunma Bakanı Khawaja Asif, Temmuz 2025’te J-35 alımına ilişkin haberleri reddederek bunları Çin savunma ürünlerine yönelik tanıtım çabaları olarak nitelendirdi:
medyada dolaşan söylentiler
Asif’in yalanlaması, Pakistan hükümetinin yaklaşık 40 J-35 savaş uçağı, KJ-500 uçakları ve HQ-19 sistemlerini 4,6 milyar dolarlık bir sözleşme kapsamında anan sosyal medya paylaşımını silmesinden sonra geldi. Cumhurbaşkanı Asif Ali Zardari’nin Eylül 2025’te AVIC tesislerini ziyaret etmesi, üst düzeyde süregelen ilgiye dair kanıtları güçlendirdi.
Önemli gelişmeler; 2025’teki çatışmaları, birbiriyle çelişen kamuoyu açıklamalarını ve son duyurulan ilk anlaşmayı kapsıyor:
- Mayıs 2025: Pakistan, Sindoor Harekâtı’yla bağlantılı çatışma sırasında J-10C ve JF-17 uçaklarını kullandı.
- Temmuz 2025: Savunma Bakanı Khawaja Asif, 4,6 milyar dolarlık bir paketten söz eden hükümet paylaşımının silinmesinin ardından alım haberlerini yalanladı.
- Eylül 2025: Cumhurbaşkanı Asif Ali Zardari, AVIC tesislerini ziyaret etti. Aynı ay Pakistan ve Suudi Arabistan karşılıklı savunma paktı imzaladı.
- 8 Mayıs 2026 itibarıyla: Hava Tümgenerali Tariq Ghazi, J-35 için ilk iş birliği anlaşmasını doğrulamış; Çin de J-35AE ihracat konfigürasyonunu tanıtmıştı.
- 2026 ortası: Daha önce 2026 sonu olarak bildirilen beklentiden daha erken bir tarihte, ilk teslimatların bu dönemde yapılabileceği öne sürülüyor.
Uçak ihracat modelini gösteren görüntülerin yanı sıra pilot eğitimi ve altyapı hazırlıklarına ilişkin haberler de hazırlıkların ve müzakerelerin ilerlediğine işaret ediyor. Bununla birlikte Pakistan’ın resmî açıklamaları, ilk anlaşma ile operasyonel filoları hizmete sokmak için gereken ayrıntılı tedarik düzenlemeleri arasında hâlâ bir boşluk olduğunu gösteriyor.
Pakistan İlk İhracat Siparişi İçin Rekabet Edebilir
Havacılık araştırmacısı Andreas Rupprecht, erken sonuçlara varmama çağrısı yaptı. J-35AE ihracat prototipinin uçtuğuna dikkat çeken Rupprecht, ilk geliştirme çalışmalarının açıklanmayan bir müşteri tarafından finanse edilmiş olabileceğini öne sürüyor. Olası ilk müşteriler arasında Birleşik Arap Emirlikleri’ni de sayıyor.
Pentagon’un 2025’te Kongre’ye sunduğu raporda BAE, Mısır ve Suudi Arabistan, J-35’le ilgilenen ülkeler olarak sıralandı. Bu ülkelerin ilgisi, İsrail’in niteliksel askerî üstünlüğünü, yani askerî kabiliyetler bakımından avantajını korumayı amaçlayan ABD ihracat kısıtlamalarına rağmen gelişmiş savaş uçakları edinme çabalarını yansıtıyor.
Çin’in gelişmiş savaş uçaklarını büyük sayılarda ihraç etme deneyimi sınırlı. Yabancı müşteriler, uçağın yanı sıra genellikle güvenilir bakım, teslimat sonrası destek ve eksiksiz müşteri hizmetleri paketi bekliyor. Bu hizmetleri sağlamak, Pekin’in ticari açıdan karşılaşacağı zorluklardan biri olacak.
Pakistan’ın Çin uçakları için kurulu altyapısı bu riskleri azaltıyor ve mali kısıtlamalarına ve geçmişteki resmî yalanlamalara rağmen onu olası ilk alıcı konumuna getiriyor. Finansman, destek düzenlemeleri ve ihracat teslimatlarının sıralaması, J-35’in uluslararası pazara nasıl gireceğini belirleyeceği için diğer olası müşteriler de önem taşıyor.
Uçak, özellikle Çin’in onu bağlantılı erken ihbar ve savunma sistemleriyle birlikte sunması hâlinde, siyasi kısıtlamalar nedeniyle Amerikan F-35 savaş uçaklarını alamayan veya bu uçakların maliyetini karşılayamayan ülkelere cazip gelebilir. Pakistan’da başarıyla hizmete girmesi, Çin’in savunma sanayisi modelini Orta Doğu, Afrika ve Güneydoğu Asya’daki olası müşterilere gösterebilir.
Bölgesel Diplomasi ve Hayalet Uçakları İşletmenin Maliyeti
Pakistan’ın uçak planları, daha geniş kapsamlı savunma diplomasisiyle birlikte ilerliyor. Pakistan Hava Kuvvetleri, Eylül 2025’te imzalanan karşılıklı savunma paktı kapsamında kısa süre önce Suudi Arabistan’a JF-17 filoları konuşlandırdı. Bangladeş’in JF-17 Block 3 uçakları ve Super Mushshak eğitim uçakları almasına yönelik görüşmeler de sürüyor.
Bu faaliyetler, İslamabad’ın Çin’le yakın uyum içindeki havacılık ve uzay sektörünü bölgesel nüfuzunu artırmak için kullandığını, aynı zamanda kendi kuvvetleri için daha gelişmiş uçaklar edinmeye çalıştığını gösteriyor. Pakistan hem Çin’in hayalet teknolojisini kullanan hem de bağlantılı Çin savunma sistemlerine örnek oluşturan bir ülke hâline gelebilir.
Bu durum, Hindistan’ın güvenlik planlamasını Pakistan savaş uçaklarını tespit etme sorununun ötesinde karmaşıklaştırır. J-35’in daha geniş kabul görmesi, gelişmiş savaş uçakları pazarındaki Batı hâkimiyetine de meydan okuyabilir ve Güney Asya’da silahlar ile karşı tedbirler alanındaki rekabeti hızlandırabilir.
Pakistan’ın savunma bütçesi ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya. Beşinci nesil uçakları işletip idame ettirmek, satın alma bedelinin ötesinde harcama gerektirecek. Özel tesisler, bakım ve güvenli iletişim, tek seferlik bir alımdan çok uzun vadeli bir taahhüdün parçası olacak.
Bazı analistler, Çin’in savunma ekosistemleriyle ilgilenen Körfez ortaklarından sağlanabilecek finansmanın alımı mümkün kılabileceğini öne sürüyor. Programın dış kaynaklarla veya yurt içi bütçeyle finanse edilmesinden bağımsız olarak, birkaç milyar dolara mal olması ve Pakistan’ı onlarca yıl boyunca Pekin’in havacılık ve uzay sanayisi altyapısına bağlaması muhtemel.
Dolayısıyla ilk anlaşma birbiriyle bağlantılı üç tercihi gündeme getiriyor: hayalet teknolojiyle tasarlanmış bir savaş uçağını envantere katmak, uçağı etkili kılacak sistemleri kurmak ve bu sistemleri işler durumda tutmak için gereken maliyeti karşılamak. Pakistan ve Hindistan için en acil mesele zamanlama: 2026’da olası teslimatlar, Hindistan’ın yerli hayalet savaş uçağı kabiliyetini 2030’ların ortalarında edinmesi beklentisiyle karşı karşıya.
Özet
- Hava Tümgenerali Tariq Ghazi, Çin yapımı J-35 hayalet savaş uçakları için ilk iş birliği anlaşmasını doğruladı.
- Olası ilk teslimatların 2026 ortasında yapılması, Pakistan’ı Çin’in beşinci nesil savaş uçaklarını kullanan ilk yabancı ülke hâline getirebilir.
- Çin, iki motoru, dâhilî silah bölmeleri ve gelişmiş aviyonik sistemleri bulunan J-35AE ihracat konfigürasyonunu tanıttı.
- Hindistan’ın operasyonel hayalet savaş uçakları yok. İleri Orta Sınıf Savaş Uçağı’nın operasyonel olgunluğa en erken 2030’ların ortalarında ulaşması bekleniyor.
- Olası paketin KJ-500 havadan erken ihbar uçaklarıyla HQ-19 füze savunma sistemlerini içerdiği bildiriliyor.
- Silinen bir hükümet paylaşımında yaklaşık 40 savaş uçağı ve 4,6 milyar dolarlık bir paketten söz edilmişti. Savunma Bakanı Khawaja Asif ise Temmuz 2025’te alım haberlerini yalanladı.
- İlk anlaşmanın operasyonel kabiliyete dönüşmesinde teslimat düzenlemeleri, finansman ve uçakları işletme maliyeti belirleyici olacak.






