Arsenik ölçümleri bölgesel müdahale çağrılarını güçlendiriyor
Lao, Myanmar ve Tayland sınır bölgesindeki beş örnekleme noktasının dördünde litre başına yaklaşık 0,025 miligram arsenik ölçülmesi, Mekong Nehri sistemindeki kirliliğe acil müdahale edilmesi yönündeki çağrıları güçlendirdi. Ölçülen değerler, Dünya Sağlık Örgütünün içme suyu için belirlediği litre başına 0,01 miligramlık kılavuz değerin iki buçuk katı. Taylandlı yetkililer de aynı nehir koridorunda benzer düzeyler bildirdi.
İçindekiler
- Arsenik ölçümleri bölgesel müdahale çağrılarını güçlendiriyor
- Kirlilik nerelerde tespit edildi?
- Maden kirliliği nehirler boyunca nasıl yayılıyor?
- Myanmar’daki madencilik genişlemesi mercek altında
- Küresel mineral talebi nehir kıyısındaki topluluklara ulaşıyor
- Kampanyacılar MRC’de nelerin değişmesini istiyor?
- Bölgesel kurallar ve acil destek
- Pestisitler ve plastik kirlilik yükünü artırıyor
- Barajlar ve küçülen balıklar kaygıları artırıyor
- Nehir kıyısındaki haneler sağlık ve gelir riskiyle karşı karşıya
- Bilinmesi Gerekenler
Çevre örgütleri, nehir koruma ağları ve akademisyenler, Chiang Rai’de düzenlenen Mekong Nehri Komisyonu Konseyinin 32. Toplantısı kapsamında bir dilekçe sunarak komisyonu kirliliği acil durum olarak ele almaya ve havza genelinde su kalitesi izlemeye başlamaya çağırdı. 27 Kasım 2025 itibarıyla çağrıları, sınırları aşan ve güvenlik ölçütlerini geçen kirliliğin görüldüğü Mekong Nehri ile üç kolu Kok, Sai ve Ruak’a odaklanıyordu.
Laos, Kamboçya ve Vietnam’dan heyetlerin katıldığı Konsey oturumuna Tayland Kültür Bakanı Sabeeda Thaised başkanlık etti. Toplantı, toplulukların balıkçılık, sulama ve günlük su ihtiyaçları için bağlı olduğu nehir sisteminin sağlığına ilişkin kaygıların arttığı bir dönemde yapıldı.
Mekong Nehri Komisyonu (MRC), durumu orta derecede ciddi olarak nitelendirdi ve ortak izleme ile veri paylaşımını güçlendirmek için ulusal kurumlarla çalışıyor. Kampanyacılar ise zamanında kamuoyu uyarıları ve eşgüdümlü kirlilik kontrolünü de içeren daha güçlü bir müdahale istiyor.
Dilekçede, kirlilik kaynaklarından biri olarak Myanmar’ın Shan Eyaleti’nin yukarı kesimlerindeki yasa dışı madencilik gösteriliyor. Nadir toprak elementleri, altın, manganez ve diğer minerallerin çıkarıldığı sahalar, çevresel denetimin yetersiz olduğu bölgelerde genişledi. Kaygılar tek tek maden sahalarının ötesine uzanıyor: kollara karışan kirleticiler Mekong’a taşınarak çok daha aşağı kesimlerdeki toplulukları etkileyebilir.
Kirlilik nerelerde tespit edildi?
Tayland’ın kuzeyindeki Kok, Sai ve Ruak nehirlerinde ve Tayland-Laos sınırındaki Mekong kesimlerinde, Tayland standartlarını ve Dünya Sağlık Örgütü ölçütlerini aşan düzeylerde ağır metaller tespit edildi. Etkilenen kesimler arasında Laos’un Bokeo vilayetinin karşısındaki bölgeler ile Vientiane’nin karşısında bulunan Nong Khai ve Loei vilayetlerindeki alanlar yer alıyor.
Etkilenen diğer kesimler, Bolikhamxay’ın karşısındaki Bueng Kan yakınlarında ve Khammouane’nin karşısındaki Nakhon Phanom’da bulunuyor. Bu koridorlardaki toplulukların nehir suyuna ve nehirden sağlanan gıdalara bağımlı olması, uzun süreli maruziyet riskini artırıyor.
Son değerlendirmelerde Laos, Myanmar ve Tayland’ın paylaştığı sınır bölgesinde arsenik kirliliğinin yoğunlaştığı noktalar belirlendi. Örnekleme noktalarındaki dağılım, en yukarı havzadaki saha ile daha aşağı kesimlerdeki noktalar arasında bir kirlilik kaynağına işaret ediyor. Kok Nehri’nin kirleticileri Mekong’a taşıyan muhtemel bir güzergâh olduğu düşünülüyor.
Arsenik, kansere yol açabilen, bilinen bir kanserojendir. Uzun süreli maruziyet kalp-damar, sinir sistemi ve üreme sağlığını da tehdit eder. Kirlenmiş suyu içmek ve bu suyla sulanan ürünleri tüketmek, özellikle çocuklar ve hamileler açısından kaygı yaratıyor.
Tayland’ın kuzeyindeki bazı nehir kollarında yüksek düzeyde manganez, nikel ve kurşun da kaydedildi. Yetkililer belirli bölgeler için uyarılar yayımlarken yerel kurumlar su ve balık örneklerini yeniden test ediyor. Balık testleri, kirleticilerin canlı organizmalarda birikmesi anlamına gelen biyobirikimi değerlendirmeyi amaçlıyor.
Sınır bölgelerindeki topluluklar hem suyun güvenliği hem de balık tüketimi konusunda kaygılarını dile getirdi. Bölgesel izleme ekipleri veri paylaşımını eşgüdüm içinde yürütüyor ancak balıklardaki kirliliğin boyutu henüz değerlendiriliyor. Su ölçümleri, toplulukların içme, yemek pişirme, balıkçılık ve sulama faaliyetlerini ayrı ayrı ele alan yönlendirmelere neden ihtiyaç duyduğunu açıkça ortaya koyuyor.
Maden kirliliği nehirler boyunca nasıl yayılıyor?
Ağır metaller suda çözünmüş halde ya da nehrin taşıdığı toprak ve diğer parçacıklardan oluşan tortulara tutunarak ilerleyebilir. Nehir yatağındaki maddelere de bağlanıp balık ve kabuklu deniz canlılarında birikebilir; böylece su, tarım ve besin zincirleri üzerinden maruziyet yolları oluşturabilir.
Muson akışları ve ani yüzey akışı, kirlenmiş toprağı ve maden atıklarını akarsulara taşıyabilir. Nehir kolları bu maddeleri ana nehre ulaştırır. Akıştaki değişiklikler, kirlenmiş tortuları yeniden harekete geçirerek ilk salınımdan sonra kirleticileri daha ileriye taşıyabilir.
Bu nedenle tarım arazileri, kanallar, balık pazarları ve ev kuyuları, zararın maden sahasından çok uzakta görüldüğü yerler haline gelebilir. Aşağı havzadaki topluluklar için sorun, nehir kıyısından görünen suyun durumundan ibaret değil.
Kampanyacılar, su örneklerinin yanı sıra tortulardan, taşkın ovalarındaki topraklardan ve balık dokularından da örnek alınmasını istiyor. Sonuçların haritalanması, kirliliğin yoğunlaştığı noktaların belirlenmesine, temizlik çalışmalarının yönlendirilmesine ve uyarıların etkilenen yerlere ve faaliyetlere göre ayrıntılandırılmasına yardımcı olabilir.
Myanmar’daki madencilik genişlemesi mercek altında
Dilekçe ve yeni saha bulguları, Myanmar’da özellikle Shan Eyaleti’nde ve Altın Üçgen yakınlarındaki diğer sınır bölgelerinde yasa dışı ve gevşek biçimde denetlenen madencilik faaliyetlerinin hızla büyüdüğüne işaret ediyor. Uydu görüntüleri, kuzey Shan Eyaleti’nde son yıllarda ortaya çıkan birkaç büyük saha da dahil olmak üzere onlarca nadir toprak elementi madenini ortaya çıkardı.
Silahlı devlet dışı gruplar bu sahaların çevresinde çoğu zaman güvenlik sağlıyor. Ticari araçların, uzak maden bölgelerine ekipman ve kimyasal taşıdığı gözlemlendi. Güneydoğu Asya anakarasında haritalama yapan araştırmacılar, denetimsiz binlerce maden sahası kaydetti; bunların çoğu Myanmar’da.
Bu sahalardan arsenik, siyanür ve cıva gibi kirleticiler salınarak ülke sınırlarını aşmadan önce akarsulara ve yeraltı sularına karışabiliyor. Uzak konumlar, silahlı grupların kontrolü ve zayıf çevre koruma önlemleri, kirliliğin kaynağında durdurulmasını zorlaştırıyor.
International Rivers Güneydoğu Asya Programı Kampanya Direktörü Pianporn Deetes, yukarı havzadaki madencilik yöntemlerinin arazileri tahrip ettiğini ve nehir çevresindeki toplulukların yıllarca etkisini hissedeceği kimyasal kirlilik bıraktığını söyledi. Uydu görüntülerinde görülen zararı ve maden sahalarında kullanılan işleme yöntemlerini şöyle anlattı:
NASA görüntüleri, dağların nasıl çıplak bırakıldığını açıkça gösteriyor. Bu madencilik yöntemleri sorumsuzluğun zirvesi. Cevheri çözmek için sert kimyasallar kullanıyor, sonra mineralleri çıkarmak için yakmadan önce cevheri zehirli, mavi renkli kimyasal havuzlarda depoluyorlar. Sonuç yıkıcı; toprakta, suda ve havada tehlikeli kirleticiler bırakıyor.
Çevre savunucuları, yasa dışı yukarı havza madenciliğini durdurmaya yönelik acil bölgesel görüşmeler, su ve toprak kalitesinin daha sıkı izlenmesi ve etkilenen sakinlerin korunmasına yönelik önlemler istiyor. Ayrıca Mekong kıyısındaki köylülerin çevresel maliyetleri tek başlarına üstlenmemesi için mineral tedarik zincirinin tüm aşamalarında hesap verebilirlik talep ediyorlar.
Küresel mineral talebi nehir kıyısındaki topluluklara ulaşıyor
Nadir toprak elementleri akıllı telefonlarda, rüzgâr türbinlerinde, elektrikli araçlarda ve güdüm sistemlerinde kullanılıyor. Bu elementlerin işlenmesi ve rafine üretiminde Çin başı çekerken Myanmar’daki ve Laos’un bazı bölgelerindeki madencilik faaliyetleri bu üretim ağını besliyor.
Batılı ve Asyalı ekonomiler bu mineraller için daha çeşitli kaynaklar arıyor. Bu talep, uzak teknoloji ve enerji piyasalarını çatışma ve zayıf denetimin görüldüğü bölgelerdeki madencilik faaliyetlerine bağlıyor. Kok ve Mekong kıyısındaki topluluklar, yukarı havzada madenciliği kendileri seçmediği halde bunun çevresel maliyetleriyle karşı karşıya kalıyor.
Kampanyacılar, şirketlerin minerallerin nereden geldiğini ve nasıl üretildiğini kontrol etmesi anlamına gelen tedarik zinciri durum tespitinin yapılmasını istiyor. Nadir toprak elementi alıcılarının sorumlu kaynak kullanımı ve çevre yönetimi konusunda kanıt talep etmesini savunuyorlar.
Etkin yasa dışı madencilik kümelerini ve kimyasal havuzları belirlemek için uydu görüntüleri ve dronlar önerilen araçlar arasında. Çevre savunucuları, mümkün olan her yerde bu bulguların sınır ötesi eşgüdümlü denetimi desteklemesini ve aşağı havzada halihazırda maruz kalmış kişileri koruma çabalarına katkı sağlamasını istiyor.
Kampanyacılar MRC’de nelerin değişmesini istiyor?
Sivil toplum temsilcileri, MRC’nin önümüzdeki beş yıla ilişkin mevcut stratejik plan taslağını, Yukarı Mekong Havzası’nda denetimsiz madencilikteki artışı ele almadığı gerekçesiyle eleştirdi. Komisyonun bir sonraki planlama döneminde kirlilik kontrolüne ve su kalitesine daha güçlü taahhütler vermesini istiyorlar.
Talepleri birbiriyle bağlantılı iki alana odaklanıyor: daha iyi veri, izleme ve tahmin kapasitesi ile nehir havzası yönetiminde daha güçlü uygulamalar. İlk alan, yetkililerin kirliliği tespit etmesine ve nereye taşınacağını öngörmesine yardımcı olacak. İkincisi ise bu bulguları kamuoyu uyarıları, acil müdahaleler ve sınır ötesi temizlik çalışmalarıyla ilişkilendirecek.
Havza genelini kapsayan bir izleme ağı; örnekleme istasyonlarından, standart yöntemlerden ve şeffaf veri paylaşımından yararlanabilir. Tahmin modelleri, kirlenmiş su kullanım amacıyla nehirden su alınan noktalara ulaşmadan önce toplulukları uyarmaya yardımcı olabilir.
Kampanyacılar ayrıca nehirde stratejik kesitlere yerleştirilecek ve anlık ölçüm sağlayacak sensörler öneriyor. Ortak bir gösterge paneli, ulusal kurumlar ve yerel yönetimler için bilgileri bir araya getirerek değişen koşullara verilecek yanıtların eşgüdümünü sağlayabilir.
Tayland’da uzmanlar, ülke çapında tek bir kamu uyarı sistemi ve su kalitesi verileri için ortak bir arşiv oluşturulması çağrısı yaptı. Kirlilik Kontrol Dairesi’nin izlemeyi koordine etmesini ve nehir kullanımı, balık tüketimi ve sulama hakkında zamanında duyurular yapmasını öneriyorlar.
Haftalık su kalitesi bültenleri de önerilen adımlardan biri. Çevre savunucuları, içme, yemek pişirme, sulama ve balıkçılığa ilişkin pratik yönlendirmelerin anlaşılır formatlarda ve dillerde sunulmasını istiyor. Ortak bir bilgi kanalı, olağandışı ölçümler tespit edildiğinde toplulukların tutarlı tavsiyeler almasına yardımcı olabilir.
Bölgesel kurallar ve acil destek
Yetkililer, Myanmar sınırında çevresel etki değerlendirmelerini kapsayan bir çerçeve oluşturmayı değerlendirmeye çağrılıyor. Öneriye göre, ortak nehirlerin yakınındaki madencilik imtiyazları ve sanayi projeleri, faaliyete başlamadan önce çevresel incelemeden geçirilecek ve kamuoyuna açıklanacak.
Barajlardan su bırakılması konusunda kullanılan sınır ötesi bildirim kuralları, kirlilik uyarıları ve ortak müdahaleler için örnek oluşturabilir. Yukarı havzadaki bir değişiklik aşağı kesimlerdeki su kullanımını etkileyebilecekse önceden bilgi verilmesi aynı derecede önemli.
Greenpeace Thailand ve Ecological Alert and Recovery Thailand, Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği’ne (ASEAN) daha güçlü yasal güvenceler ve çevresel bilgilere erişim için bölgesel bir platform oluşturma çağrısında bulundu. Sınırları aşan kirliliğe karşı harekete geçilmesi talebiyle yaptıkları çağrıda gruplar şöyle dedi:
Bölge liderleri, sınır ötesi çevresel tehditler daha geniş çaplı krizlere dönüşmeden kararlı adımlar atmalı.
Önerilerden biri, emisyon verilerini kamuoyuna açacak bir sistem olan ASEAN Kirletici Salım ve Transfer Kaydı. Buna eşlik edecek bilgiye erişim protokolü, insanların çevresel bilgi talep etmesine imkân tanıyacak.
Çevre savunucuları, kalıcı çözümler beklenmeden etkilenen köylere acil destek verilmesini de istiyor. Önerileri arasında acil içme suyu sağlanması, filtreleme desteği, sağlık taraması ve arseniğe ya da diğer ağır metallere maruz kaldığı belgelenen topluluklara tıbbi yönlendirme sunulması yer alıyor.
Kirliliğin doğrulandığı yerlerde hükümetler, yukarı havzada temizlik ve denetim sürerken geçici tazminat sağlayabilir ve alternatif geçim kaynaklarını destekleyebilir. Bu önlemler hem maruziyet risklerini hem de balıkçılık veya nehir kullanımına getirilen kısıtlamaların yol açabileceği gelir kaybını ele alabilir.
Çin’deki Lei Nehri’ne ağır metal sızması, kirliliğin su kaynaklarını ne kadar hızlı tehdit edebileceğine ilişkin bölgesel bir örnek sunuyor. Talyum yoğunluğu normal düzeylerin kat kat üzerine çıkarak büyük kentlerin içme suyu kaynaklarını risk altına soktu. Yetkililer, acil müdahaleyi başlattıktan sonra olayı kamuoyuna duyurdu.
Bu olay, olağandışı ölçümler görüldüğünde hızlı kamuoyu uyarılarının ve yönlendirmeler için tek bir kanalın ne kadar gerekli olduğunu ortaya koyuyor. Mekong toplulukları için zamanında bilgi, kirlenmiş sular ulaşmadan önce ailelerin su kullanımını değiştirebilmesini sağlıyor.
Pestisitler ve plastik kirlilik yükünü artırıyor
Mekong Deltası’nda yapılan ayrıntılı bir saha araştırması; yüzey suyu, yeraltı suyu, toplanan yağmur suyu, şebeke muslukları ve hatta bazı şişe sularda olmak üzere çeşitli içme suyu kaynaklarında pestisit kirliliği tespit etti. En yüksek yoğunluk kanal sularında ölçüldü ve kirlilik mevsimler boyunca sürdü.
Araştırmacılar, izoprotiyolan, fenobukarb, fipronil ve çeşitli triazol ile kloroasetanilid bileşikleri dahil olmak üzere tarım kimyasalları tespit etti. Bazı örneklerde, içme suyunda tek tek pestisitler veya toplam pestisit yoğunluğu için Avrupa Komisyonu’nun belirlediği kılavuz değerler aşıldı.
Araştırmacılar, pestisitler bakımından temiz sayılabilecek tek bir kaynak belirleyemediklerini söyledi. Bulgular, yoğun tarımın yanı sıra kimyasalların depolanması ve bertarafındaki yetersiz denetim nedeniyle kirliliğin arazi geneline yayıldığına işaret ediyor.
Ağır metallerden zaten kaygı duyan topluluklar için pestisit kalıntıları, suyun izlenmesi ve arıtılması üzerindeki yükü daha da artırıyor. Etkilenen su kaynaklarının çeşitliliği, yalnızca nehir suyunu kontrol etmenin kirlilik yükünün bir bölümünü inceleme dışında bırakacağını gösteriyor.
Plastik atık da baskıyı artırıyor. Nehir kolları ile havzanın aşağı kesimlerindeki kent alanlarında yürütülen temizlik çalışmalarında, büyük miktarlarda atılmış ambalaj ve tek kullanımlık plastik düzenli olarak toplanıyor.
Taşkın ovası bitki örtüsüne ve kanallara takılan atıklar, besin ağlarında dolaşan ve su arıtımını zorlaştıran küçük plastik parçacıklar olan mikroplastiklere dönüşebilir. Bu nedenle kirlilik kontrolü, madencilik ve tarımdan salınan kimyasalların yanı sıra nehre karışan atıkları da ele almalı.
Barajlar ve küçülen balıklar kaygıları artırıyor
Yukarı havzadaki hidroelektrik barajlar mevsimsel nehir akışlarını, tortu taşınımını ve aşağı havzaya ulaşan besin maddelerini değiştirdi. Bu değişiklikler kirleticilerin ne kadar uzağa ve ne hızla taşındığını, kirlenmiş tortuların ne sıklıkta yeniden harekete geçtiğini de etkiliyor.
Yukarı havzadaki rezervuar işletmeleri üzerine yapılan araştırmalar, dikkatli bir eşgüdümün kurak dönemlerde aşağı havzadaki su kaynaklarını desteklerken ekosistemlere yarar sağlayan akışların doğal düzene daha yakın tutulmasına yardımcı olabileceğini gösteriyor. Eşgüdümlü su bırakımı ve açık bildirimler, öngörülebilir nehir döngülerine bağımlı çiftçiler ve balıkçılar için maruziyet riskini azaltabilir.
Laos, Kamboçya ve Vietnam’da yüzlerce türü izleyen bilim insanları, Mekong’un en büyük tatlı su balıklarının küçüldüğünü de bildirdi. Bazı veri kümelerinde dev yayın balığı ve dev sazanların ortalama boyu artık tarihsel uzunluklarının yarısından az.
Bu küçülmenin başlıca nedeni aşırı avlanma; yaşam alanı kaybı, barajlar, kum çıkarımı ve kirlilik de baskıyı artırıyor. Kirliliğin sürmesi, yumurtlama alanlarını ve göç güzergâhlarını zaten kaybetmiş balık popülasyonlarına yeni bir yük getirebilir.
Bu baskılar aynı nehir sisteminde kesişiyor. Su kalitesi, tortu hareketi, mevsimsel akışlar ve balıkçılıkla geçinen toplulukların yaşam kaynakları birbiriyle bağlantılı. Bu nedenle kampanyacılar, kirlilik izlemenin nehir havzası operasyonlarıyla daha yakından ilişkilendirilmesini istiyor.
Nehir kıyısındaki haneler sağlık ve gelir riskiyle karşı karşıya
Bokeo’nun karşısındaki nehir kasabalarında yaşayanlar ve Chiang Saen, Nong Khai ile Bueng Kan’daki Tayland kıyısı pazarlarında çalışanlar, balık avının azalmasını, nehir seviyelerindeki değişimi ve su kalitesine ilişkin artan kaygıyı dile getiriyor. Çiftçiler nehir suyunu doğrudan ürünlerine pompalama konusunda temkinli.
Balıkçılıkla geçinen haneler, kirlilik korkusunun avlarını satmayı zorlaştıracağından endişeli. Nehir hem gıda hem gelir kaynağı; dolayısıyla bir uyarı, ailelerin maruziyetten kaçınmasına yardımcı olurken hane gelirlerini de etkileyebilir.
Yerel izleme grupları hâlihazırda örnek topluyor ve sonuçları çevrim içi yayımlıyor ancak ekipman ve finansmanları yetersiz. Laboratuvar kapasitesine ve toplum temelli bilime sağlanacak destek, izleme kapsamını genişletebilir ve uyarıları hızlandırabilir.
İller ve ilçeler, kısa mesaj uyarı sistemleri kurabilir ve farklı akış koşullarında nerelerde içme, balıkçılık ve sulamanın güvenli ya da güvensiz olduğunu gösteren risk haritaları paylaşabilir. Bu tür bilgiler, laboratuvar bulgularını sakinlerin her gün verdiği kararlarla ilişkilendirir.
Acil müdahale çağrısı, hanelerin bu kaygılarını bölgesel karar alma süreçlerine taşıyor. Kampanyacılar aynı anda birkaç düzeyde harekete geçilmesini istiyor: yukarı havzadaki kirliliği durdurmak, ortak nehirlerde nasıl yayıldığını izlemek, kullanılabilir yönlendirmeler yayımlamak ve kirlilik ele alınırken topluluklara destek olmak.
Bilinmesi Gerekenler
- Çevre örgütleri, nehir koruma ağları ve akademisyenler, Chiang Rai’deki 32. Konsey Toplantısı’nda MRC’ye başvurarak acil müdahale ve havza genelinde izleme talep etti.
- Sınır bölgesindeki beş örnekleme noktasının dördünde litre başına yaklaşık 0,025 miligram arsenik ölçüldü. Bu değer, Dünya Sağlık Örgütünün içme suyu için belirlediği litre başına 0,01 miligramlık kılavuz değerin iki buçuk katı.
- Kok, Sai ve Ruak nehirleri ile Mekong’un bazı kesimlerinde ağır metal kirliliği tespit edildi. Dilekçede kaynaklardan biri olarak Myanmar’daki yasa dışı yukarı havza madenciliği gösterildi.
- MRC, durumu orta derecede ciddi olarak nitelendirdi ve ortak izleme ile veri paylaşımı konusunda ulusal kurumlarla çalışıyor.
- Taylandlı kurumlar su ve balıkları yeniden test ederken çevre savunucuları ortak uyarılar, paylaşılan veriler, acil su desteği ve sağlık taramaları talep ediyor.
- Uydu görüntüleri, kuzey Shan Eyaleti’nde nadir toprak elementi madenciliğinin genişlediğini gösteriyor ve aşağı havzadaki kirlilik kaygılarını küresel mineral tedarik zincirlerine bağlıyor.
- Pestisitler, plastik atıklar, değişen nehir akışları ve küçülen balıklar Mekong topluluklarının karşı karşıya olduğu baskıları artırıyor.
- Öneriler arasında MRC planında daha güçlü taahhütler, Myanmar’la çevresel değerlendirmeler, mineral kaynaklarının denetlenmesi ve ASEAN bünyesinde bir kirlilik bilgi kaydı oluşturulması yer alıyor.






