Çin, yörüngede yapay fotosentezle oksijen ve roket yakıtı bileşeni üretti

11 dakikalık okuma
Çin, yörüngede yapay fotosentezle oksijen ve roket yakıtı bileşeni üretti

12 deneyde karbondioksit ve su, yararlı maddelere dönüştürüldü

Çin, Tiangong uzay istasyonundaki Shenzhou-19 mürettebatının kompakt bir yapay fotosentez cihazı kullanarak karbondioksit ve sudan oksijen ile etilen üretmesinin ardından uzayda kaynak üretiminde bir ilke imza attığını açıkladı. Astronotlar, 12 kontrollü deney boyunca uzay araçlarının Dünya’dan her türlü malzemeyi taşımak yerine solunabilir hava ve roket yakıtı bileşenleri üretmesine ileride yardımcı olabilecek kimyasal süreçleri test etti.

İçindekiler
  1. 12 deneyde karbondioksit ve su, yararlı maddelere dönüştürüldü
  2. Mühendislik ürünü malzemeler bitkilerin işleyişini nasıl taklit ediyor?
  3. Astronotlar Tiangong'da neyi test etti?
  4. On yıllık geliştirme çalışmaları daha geniş uzay planlarıyla buluşuyor
  5. Oksijen üretimi mürettebat için neden önemli?
  6. Farklı katalizörler farklı ürünler sağlayabilir
  7. Etilen pratik bir roket yakıtına dönüşebilir mi?
  8. Ay üsleriyle yakıt ikmal uyduları nasıl bağlantı kurabilir?
  9. Gösterim düzeneğiyle çalışan bir fabrika arasındaki engeller neler?
  10. Deney, diğer uzay kaynakları projeleriyle nasıl örtüşüyor?
  11. Öne çıkan noktalar

Çekmece biçimindeki bir modüle yerleştirilen cihaz, oda sıcaklığında ve standart basınçta çalıştı. Mürettebat ayrıca mikro yerçekiminde gaz ve sıvıların hareketini kontrol etti ve reaksiyon ürünlerini gerçek zamanlı kaydetti; böylece oksijen üretimini ve bir hidrokarbon oluşumunu doğruladı. Hidrokarbonlar, hidrojen ve karbondan oluşan moleküllerdir ve çoğu yakıt olarak kullanılır.

Deneylerde üretilen hidrokarbon etilendi. Etilen yakıt olarak ya da başka yakıtlar ve yararlı ürünler için başlangıç maddesi olarak kullanılabilir. Oksijenin de iki olası işlevi var: yaşam alanındaki astronotları desteklemek ve roket motorunda yakıtın yanmasına yardımcı olmak.

Çin, bu teknolojiyi 2015'ten bu yana geliştiriyor. Teknolojinin yörüngede çalıştırılması, Dünya'dan uzaktaki görevlerde bazı malzemelerin yenilenebilmesine yönelik bir adım niteliğinde. Daha geniş hedef, Tiangong'un ötesine uzanarak su ve karbondioksitin buz halinde ya da atmosferde bulunduğu Ay veya Mars'taki olası üsleri de kapsıyor. Bu kaynakları kullanılabilir hava ve yakıta dönüştürmek, mürettebatın hareket alanını genişletip kargo ikmaline bağımlılığı azaltabilir.

Mühendislik ürünü malzemeler bitkilerin işleyişini nasıl taklit ediyor?

Yapay fotosentez, basit maddeleri enerji kullanarak yararlı kimyasallara dönüştürme bakımından bitkilerin temel işleyişini izler. Süreç, yapraklar yerine mühendislik ürünü malzemelerden yararlanır. Reaksiyonun bir aşamasında su parçalanarak uzay aracının kabinine verilebilecek oksijen üretilir. Diğer aşamada karbondioksite elektron ve hidrojen eklenerek etilen, metan veya format gibi moleküller oluşturulur.

Reklam

Enerji, güneş panelinin elektriğe dönüştürdüğü güneş ışığından ya da cihaz içindeki yarı iletken katalizörü doğrudan harekete geçiren ışıktan sağlanabilir. Katalizör, kimyasal reaksiyonun gerçekleşmesine yardımcı olur. Yarı iletken de reaksiyonu ilerletmeye yardımcı olacak biçimde gelen enerjiye tepki verebilir.

Tiangong ünitesinde yarı iletken katalizör, karbondioksit ve suyun etkileşime girdiği bir yüzey sağlıyor. Enerji geldiğinde atomlar yeniden düzenleniyor: Oksijen ve hidrojen su tarafından, karbon ise karbondioksit tarafından sağlanıyor. Katalizör için seçilen malzeme, ortaya hangi moleküllerin çıkacağını belirlemeye yardımcı oluyor.

Bakır bazlı katalizörler karbon atomlarını bir araya getirerek etilen üretme eğilimindedir. Başka malzemeler metan ya da karbonmonoksit oluşumunu destekler. Bu nedenle mühendisler istedikleri ürüne göre katalizör seçebilir; ancak her seçim, daha sonra ayrıştırılıp toplanması gereken karışımı da etkiler.

Tiangong ünitesi, yüksek sıcaklık ve yüksek basınçlı ekipman gerektirmeyen reaksiyon yolları kullanıyor gibi görünüyor. Her wattın önemli olduğu uzay araçlarında bu, enerji ve ekipman gereksinimini azaltabilir. Kabin basıncına yakın koşullarda çalışmak, hava yönetim sistemleriyle entegrasyonu da kolaylaştırabilir. Ayrıca hidrokarbonlar, reaksiyon aşamasında ağır kompresörlere gerek kalmadan depolanabilir ya da daha ileri işlemler için gönderilebilir.

Astronotlar Tiangong'da neyi test etti?

Shenzhou-19 mürettebatı görevine Ekim 2024'ün sonlarında başladı. Astronotlar, 12 deney sırasında katalizörler, akışkan kanalları ve sensörler içeren bir modül kullanarak gaz, sıvı ve katı olmak üzere üç fazın yer aldığı reaksiyonu yönetti. Kimyasal sürecin işlemesi için karbondioksit, su ve katalizörün kontrollü koşullarda bir araya gelmesi gerekiyordu.

Mürettebat oksijen üretimini doğruladı ve bu itki araştırmasının hedef hidrokarbonu olan etilenin oluşumunu ölçtü. Ürünlerin gerçek zamanlı kaydedilmesi, ekibin reaksiyon ilerlerken cihazın ne ürettiğini takip etmesini sağladı.

Akışkanların yönetimi çalışmanın temel unsurlarından biriydi. Dünya'da kabarcıklar yükselir, sıvılar çöker; bu da gazların ve sıvıların ayrışmasına yardımcı olur. Yörüngede bu bilindik hareketler değişir. Bir sıvının yüzeyiyle ilişkili kuvvet olan yüzey gerilimi, akışkanların nereye gideceğini belirlemede çok daha büyük rol oynar.

Reklam

Donanımda, başlangıç maddelerinin katalizörle temasını sürdürmek ve ürünleri uzaklaştırmak için kanallar, zarlar ve akış kontrolleri kullanıldı. Deneyde gaz hareketi ve ayrışma davranışı da kaydedildi; böylece mühendislerin daha büyük sistemler tasarlarken kullanabileceği bilgiler elde edildi.

Katalizöre yapışan kabarcıklar, reaksiyon yüzeyini kapatarak üretimi azaltabilir. Sıvının eşit dağılmaması kuru bölgeler ya da sıcak noktalar oluşturabilir. Bu nedenle, bir gösterim düzeneğinin sonunda depolama tankını besleyen sürekli bir ürün akışına dönüşebilmesi için akışın istikrarlı tutulması şart.

On yıllık geliştirme çalışmaları daha geniş uzay planlarıyla buluşuyor

Tiangong'daki gösterim, bilinen süreçlerin uzayda nasıl davrandığını anlamaya yönelik daha uzun soluklu çalışmaların bir parçası. İstasyondaki önceki çalışmalarda marul ve domates yetiştirmenin yanı sıra alev davranışını incelemek için kibrit yakılması da yer aldı. Bu tür deneyler, Dünya'nın ötesindeki geleceğin çiftlikleri, fabrikaları ve yaşam alanları için pratik bilgi sağlıyor.

Çin'in yapay fotosentez araştırmaları, Ay keşif planları ve yakıt ikmali teknolojisine yönelik ayrı testlerle de bağlantılı. Önemli tarihler ve hedefler şöyle:

  • 2015: Çin'in yapay fotosentez teknolojisini geliştirme çalışmaları başladı.
  • Ekim 2024'ün sonları: Shenzhou-19 mürettebatı görevine başladı.
  • 2024: Gelecekteki bir Ay üssüne enerji sağlamak üzere kompakt bir nükleer reaktörün robotlar tarafından kurulmasına ilişkin planlar açıklandı.
  • Ocak 2025: Çin, yakıt ikmali teknolojilerini test etmek üzere Shijian 25 uydusunu fırlattı.
  • 2030'dan önce: Çin, mürettebatlı Ay'a iniş gerçekleştirmeyi hedefliyor.
  • 2030'ların başı ile ortaları: Çin, Uluslararası Ay Araştırma İstasyonu kurmayı planlıyor.

Tiangong'daki 12 deney, bu daha büyük çabanın bir unsurunu öne çıkarıyor: uzayda yararlı maddeler üretmek. Güvenilir bir tedarik ağı için elektrik üretimi, kaynak üretimi ve uzay araçları arasında yakıt aktarımının birlikte işlemesi gerekecek.

Oksijen üretimi mürettebat için neden önemli?

Oksijen, bir uzay aracının kendi başına üretebileceği en değerli malzemelerden biri. Dünya'dan uzakta üretilen her kilogram, fırlatılması gereken miktarı azaltarak maliyeti düşürür ve ikmal görevlerinin yol açtığı riskleri sınırlar. Evinden çok uzakta yolculuk yapan bir mürettebat için ikmal seferleri arasındaki sürenin uzaması, operasyonları planlamada daha fazla esneklik de sağlar.

Uluslararası Uzay İstasyonu, güneş panellerinin sağladığı enerjiyle çalışan bir elektroliz ünitesinde suyu parçalayarak hâlihazırda oksijen üretiyor. Elektroliz, bir maddenin bileşenlerine ayrılması için elektrik kullanılmasıdır. Araştırmalara göre oksijen üretimi, istasyonun yaşam destek sistemlerinin enerji bütçesinin yaklaşık üçte birini oluşturuyor.

Reklam

ISS'deki yöntem işe yarıyor, ancak enerji gereksinimi yüksek ve su ile sarf malzemelerinin düzenli olarak ulaştırılmasına hâlâ bağlı. Yapay fotosentez başka bir seçenek sunuyor: Astronotların soluduğu karbondioksiti suyla birlikte kullanarak aynı cihazda oksijen ve karbon içeren yararlı moleküller üretmek.

Oda sıcaklığında ve kabin basıncında çalışma, elektrik gereksinimini düşürmeyi amaçlıyor. Kendi havasının ve itici maddesinin daha büyük bölümünü üretebilen bir istasyon ya da yüzey üssü, ikmal görevleri arasındaki süreyi uzatabilir ve bilime ya da diğer operasyonlara daha fazla enerji ayırabilir. Tiangong'daki çalışma, bu olası kazanımları işleyen bir yörünge deneyine taşıyor.

Pratik yararları, teknolojinin mevcut yaşam destek sistemleriyle nasıl bütünleştirileceği belirleyecek. ISS'de su elektrolizi, karbondioksit ve hidrojeni birleştirerek su ve metan üreten bir reaktörle birlikte kullanılıyor; böylece geri dönüşüm döngüsünün bir bölümü tamamlanıyor. Gelecekteki sistemler, enerji kaynaklarına ve ihtiyaçlarına göre bu yöntemlerden birini seçebilir ya da ikisini birleştirebilir.

Farklı katalizörler farklı ürünler sağlayabilir

Yetkililer, katalizörleri değiştirerek sistemin metan ve formik asit gibi ürünler üretecek şekilde ayarlanabileceğini belirtti. Bu esneklik önemli; çünkü bir yaşam alanının, roketin ve üretim tesisinin ihtiyaç duyduğu kimyasallar farklı.

Metan, roket yakıtı olarak şimdiden tercih ediliyor ve yeniden kullanılmak üzere tasarlananlar da dahil olmak üzere birçok modern motor tasarımında sıvı oksijenle birlikte kullanılıyor. Bu nedenle Tiangong teknolojisinin gelecekteki bir sürümü, itki sistemlerinde bilinen bir role sahip yakıtı üretmeye yönlendirilebilir.

Formik asit başka bir seçenek sunuyor. Hidrojeni daha sonra kullanılmak üzere kimyasal biçimde depolayabilir ve daha karmaşık kimyasal süreçler için başlangıç maddesi olabilir. Buna, gıda üretimini hedefleyen araştırmalarda şeker sentezine yönelik aşamalar da dahil.

Tiangong'da üretildiği gösterilen etilen doğrudan yakılabilir ya da başka yakıtlara ve malzemelere dönüştürülebilir. Atık karbonu çeşitli yararlı maddelere çevirebilen bir sistem, istasyonda bulunan su ve güneş ışığından daha iyi yararlanabilir. Sistemin nihai yapısı; önceliğin solunabilir oksijen, depolanmış yakıt ya da kimyasal üretim olmasına bağlı olacak.

Etilen pratik bir roket yakıtına dönüşebilir mi?

Etilen, iki karbon atomu içeren basit bir hidrokarbondur. Sıvı oksijenle kolayca yanar ve motorlarda ya da iticilerde yakıt olarak kullanılabilir. Araştırma motorlarında ve test uçuşlarında kullanılmıştır; performansı motor tasarımına bağlıdır. Metan ve propanla aynı genel yakıt ailesinde yer alır.

Reklam

Yörüngede üretim açısından çekici olmasının nedeni, bakır bazlı katalizör kullanıldığında karbondioksitin indirgenmesiyle doğrudan elde edilebilmesidir. Karbondioksit indirgenmesi, karbondioksiti başka bir kimyasala dönüştürme sürecinde ona elektron eklenmesi anlamına gelir.

Depolama ayrı bir mühendislik sorunu doğuruyor. Etilen oda sıcaklığında gaz hâlindedir; bu nedenle sıkıştırılması ya da soğutulması gerekir. Birçok görev, sıvı oksijenle birlikte kullanılan çok düşük sıcaklıklarda taşınması daha kolay olduğu için metanı tercih ediyor. Bu nedenle mühendisler, kullanım amacına bağlı olarak gelecekteki cihazları metan ya da format üretimine göre yeniden ayarlayabilir.

Etilen, üretimde kullanılan bir hammadde olarak da işlev görebilir; yani başka bir şey üretmekte kullanılan bir malzemedir. Daha ileri işlemlerle üretimde yararlı sıvılara ya da plastiklere dönüştürülebilir. Dolayısıyla yörüngede üretilmesi, itki sistemlerinin ötesindeki faaliyetleri de destekleyebilir.

Yakıt hesabında oksijen de aynı ölçüde dikkate değer. Neredeyse tüm kimyasal roketlerde itici madde yükünün daha ağır kısmını oksijen oluşturur. Hidrokarbon yakıt başlangıçta Dünya'dan taşınmaya devam etse bile oksijenin yerel olarak üretilmesi, fırlatılacak kütleyi azaltabilir.

Ay üsleriyle yakıt ikmal uyduları nasıl bağlantı kurabilir?

Çin'in 2030'dan önce mürettebatlı Ay'a iniş hedefi ve 2030'ların başı ile ortaları için planladığı Uluslararası Ay Araştırma İstasyonu, bu teknoloji için olası bir kullanım alanı oluşturuyor. Bir üssün güvenilir enerjiye, solunabilir havaya ve yörüngeye dönecek araçlar için malzemelere ihtiyacı olacak.

2024'te açıklanan, robotların kompakt bir nükleer reaktör kurmasına ilişkin planlar enerji gereksinimini hedefliyordu. Yapay fotosentez ise aynı sorunun başka bir bölümünü ele alıyor: Tamamen kargo uçuşlarına bağlı kalmadan kesintisiz oksijen ve yakıt akışı sağlamak.

Yakıt ikmali teknolojilerini test etmek üzere Ocak 2025'te fırlatılan Shijian 25, olası bir tedarik zincirinin başka bir parçasını oluşturuyor. Bir yakıt bileşenini üretmek, ihtiyaç duyan uzay aracında depolanıp kullanılabiliyorsa işe yarar.

Gelecekteki bir düzenekte mürettebatlı ya da robotik bir platform, karbondioksit ve suyu oksijen ile metana dönüştürebilir. Yakıt ikmal uyduları bu platformla buluşup itici maddeyi alabilir ve daha fazla yakıta ihtiyaç duyan uydulara ya da taşıma araçlarına ulaştırabilir. Böyle bir ağ, üretimle dağıtımı birbirine bağlar.

Reklam

Ay yüzeyinde benzer bir ünite, yaşam alanlarına oksijen sağlayabilir ve daha sonra yörüngeye fırlatılmak üzere metan depolayabilir. Her konumda kimyasal süreç güneş enerjisiyle ya da nükleer enerjiyle yürütülebilir. Bunlar teknolojinin olası kullanım alanları; Tiangong deneyi ise üretim aşamasına yönelik erken bir temel oluşturuyor.

Gösterim düzeneğiyle çalışan bir fabrika arasındaki engeller neler?

Tiangong cihazı hâlâ bir kavram kanıtlama düzeneği. Bir mürettebatı kesintisiz desteklemek ya da uzay araçlarına yakıt ikmali yapmak için üretimin katbekat artırılması gerekir. Deneyin açıklamasında üretim hızı ya da bu ölçeğe ne zaman ulaşılacağına ilişkin bir takvim verilmedi.

Daha geniş reaksiyon alanları, daha iyi ısı yönetimi ve yüzeyleri kirlenmeden aylarca çalışabilen katalizörler gerekecek. Kirlenme, istenmeyen maddelerin çalışan bir yüzeyde birikerek verimliliğini azaltmasıdır. Uzaydaki radyasyon ve sıcaklık dalgalanmaları da malzemeleri yıpratabilir.

Bakımın uygulanabilir olması gerekir. Mühendislerin, uzun süre çalışabilen ve yıpranan bileşenlerin Dünya'dan hacimli yedek donanım gerektirmeden değiştirilmesine imkân veren sistemler geliştirmesi gerekiyor.

Ürünlerin ayrıştırılması ve depolanması da aynı ölçüde zorlu işler. Oksijenin solunum ve motor kullanımına uygun yüksek saflığa ulaşması gerekir. Hidrokarbonların yan ürünlerden ayrılması, ardından güvenli biçimde sıkıştırılması ya da sıvılaştırılması gerekiyor. Uzay aracındaki oksijen ve yakıt yangın riski de doğuruyor; bu nedenle vanalar, sensörler ve malzemelerin birbirinden sıkı biçimde yalıtılması şart.

Gelecekteki entegrasyon; kabin havasındaki karbondioksitin yakalanmasını, kesintisiz oksijen üretimini ve fazla enerji bulunduğunda yakıt ürünlerinin depolamaya yönlendirilmesini içerebilir. Rutin kullanım için robotik işletim şart olacak. Mühendislik görevleri kapsamlı olsa da Tiangong deneyleri, bunların üstesinden gelmek için gereken kimya ve akışkan davranışı hakkında bilgi sağlıyor.

Deney, diğer uzay kaynakları projeleriyle nasıl örtüşüyor?

NASA'nın Perseverance keşif aracındaki MOXIE deneyi, Mars atmosferinden oksijen üretilebileceğini gösterdi. Bu başarı, küçük bir cihazın Mars'ta yararlı bir kaynak çıkarabileceğini ortaya koyarak görevin yürütüldüğü yerde malzeme üretme fikrini destekledi.

Avrupa Uzay Ajansı ve birçok laboratuvar, güneş ışığı ya da elektrik kullanarak karbondioksiti dönüştüren fotokatalizörleri inceliyor. Özel şirketler de yerel olarak üretilen oksijenle birlikte kullanılabilecek metan motorları tasarlıyor. Bu çalışmaların ortak pratik hedefi, mevcut malzemeleri kullanmak ve Dünya'dan fırlatılan kütleyi azaltmak.

Reklam

Bugüne kadarki yörünge yaşam destek deneylerinin çoğu bitki yetiştirme, biyoloji ve elektrolize odaklandı. Tiangong'daki gösterim, karbondioksiti hidrokarbona dönüştürürken oda sıcaklığında ve standart basınçta yörüngede oksijen üreten, bildirilen ilk sistem olarak tanıtılıyor.

Bu ürünlerin tek cihazda birleştirilmesi, genellikle ayrı düşünülen iki ihtiyacı birbirine bağlıyor: İnsanları hayatta tutmak ve itki sistemlerine yakıt sağlamak. Olası kullanım alanları alçak Dünya yörüngesinden Dünya ile Ay arasındaki uzay bölgesine ve ileride yüzey üslerine kadar uzanıyor.

Çin'in Ay ve derin uzay planları, üretimi artırıp ekipmanı daha uzun süreler boyunca test etmesi için gerekçe oluşturuyor. ABD, Avrupa, Japonya ve diğer ülkelerin de görev varış noktasında bulunan kaynakları kullanmaya yönelik etkin programları var ve yeni gösterimler yapabilirler. Rekabet çalışmaları hızlandırabilir; ancak pratik hedef, aylarca güvenilir biçimde çalışabilen ekipman geliştirmek.

Öne çıkan noktalar

  • Shenzhou-19 mürettebatı Tiangong'da 12 yapay fotosentez deneyi gerçekleştirdi.
  • Cihaz, oda sıcaklığında ve standart basınçta karbondioksit ile suyu oksijen ve etilene dönüştürdü.
  • Astronotlar mikro yerçekiminde akışkan kontrolünü test etti ve reaksiyon ürünlerini gerçek zamanlı kaydetti.
  • Geliştirme 2015'te başladı; katalizörlerin değiştirilmesi metan ya da formik asit üretimine imkân verebilir.
  • Yöntem, enerji gereksinimini ve ikmal ihtiyacını azaltırken yaşam desteğiyle yakıt üretimini birleştirmeyi amaçlıyor.
  • Etilen yakıt olarak kullanılabilir ya da başka yakıt ve malzemelere dönüştürülebilir; ancak depolanması için sıkıştırılması ya da soğutulması gerekir.
  • Çin, yakıt ikmali testleri için Shijian 25'i Ocak 2025'te fırlattı ve 2030'dan önce mürettebatlı Ay'a iniş yapmayı hedefliyor.
  • Teknolojinin mürettebatı destekleyebilmesi ya da araçlara yakıt ikmali yapabilmesi için üretimin büyük ölçüde artırılması, dayanıklı katalizörler, güvenli ayrıştırma ve depolama ile rutin otomatik işletim gerekiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir