Üretim ile Talep Arasında Günde 1 Milyon Varillik Fark
Endonezya günde yaklaşık 600.000 varil ham petrol üretiyor, ancak günlük tüketimi yaklaşık 1,6 milyon varil. 15 Ekim 2025 itibarıyla bu fark, ülkenin önemli hidrokarbon kaynaklarına rağmen çoğu zaman günde toplam yaklaşık 1 milyon varile ulaşan ham petrol ve işlenmiş yakıt karışımını yurt dışından satın almasını gerektiriyor.
İçindekiler
- Üretim ile Talep Arasında Günde 1 Milyon Varillik Fark
- Üretim Tüketimin Gerisinde Nasıl Kaldı?
- Mevcut Rafineriler Ne Kadar Üretebiliyor?
- Endonezya Singapore Üzerinden Alımları Neden Azaltmak İstiyor?
- Yeni Rafineri Planlarının Ölçeği
- Balikpapan ve Finansman Sorunu
- Daha Küçük Rafineriler Yerel Açıkları Kapatabilir mi?
- Biyoyakıtlar Motorin İthalatının Bir Bölümünü İkame Etmeyi Amaçlıyor
- Kömür, Gaz ve Hanelerin Yakıtı
- Depolama, Yakıt Standartları ve Güvenlik de Önemli
- İlerleme Nasıl Ölçülecek?
- Bilinmesi Gerekenler
Cakarta, birden fazla adada birkaç yeni rafineri kurma planlarıyla karşılık veriyor ve toplamda günlük 1 milyon varillik ek işleme kapasitesi hedefliyor. Bu, daha önce belirlenen günlük 500.000 varillik hedefin iki katı. Yetkililer ayrıca daha küçük modüler tesisler kurmayı, depolama kapasitesini artırmayı, biyoyakıt karışım oranlarını yükseltmeyi ve yurt dışındaki tedarikçi seçeneklerini genişletmeyi de değerlendiriyor.
Endonezya birbiriyle bağlantılı iki sorunla karşı karşıya. Petrol sahaları geçmişte ürettiklerinden çok daha az ham petrol çıkarıyor; yaşlanan rafineriler ise ülkenin yakıt talebinin yalnızca yaklaşık yüzde 60'ını karşılıyor. Rafineriler ham petrolü benzin, motorin ve jet yakıtı gibi kullanılabilir ürünlere dönüştürüyor. Daha fazla tesis kurmak işlenmiş yakıt alımlarını azaltabilir, ancak yurt içi üretimin yetersiz kaldığı durumlarda ithal ham petrol de dahil olmak üzere bu tesislerin ham petrole ihtiyacı var.
Shell ve BP dahil özel sektör işletmecileri Ekim 2025'te yakıt kıtlığı bildirdi. Benzindeki etanol oranı ve devlet şirketi Pertamina'dan tedarik konusundaki anlaşmazlıklar alım sürecini zorlaştırdı. Bu durum, tedarik düzenlemelerinin ve yakıt özelliklerinin ülkenin üretim açığının yanı sıra teslimatları da etkileyebileceğini gösterdi.
Yakıt kıtlığı ya da pompa fiyatlarındaki artışlardan ilk etkilenenler arasında haneler ve küçük işletmeler yer alıyor. Yakıt sübvansiyonları, özellikle düşük gelirli tüketiciler için yakıtı erişilebilir kılmaya yardımcı oluyor; ancak uluslararası fiyatlar yükseldiğinde maliyetin bir bölümünü devlet bütçesine yüklüyor. Bu nedenle Endonezya'nın yatırım hamlesi rafinerilerin ötesine uzanıyor: güvenilir ulaşım, sanayi faaliyetleri ve yakıtı uygun fiyatlı tutmak için gereken kamu kaynakları da bu kapsamda.
Üretim Tüketimin Gerisinde Nasıl Kaldı?
Endonezya'nın ham petrol üretimi, 1990'ların ortalarındaki günlük yaklaşık 1,6 milyon varillik zirvesinden yaklaşık 600.000 varile geriledi. Olgun petrol sahalarındaki üretim düşerken yatırım döngüleri de geride kaldı. Bu sırada nüfus artışı, araç sahipliğinin yaygınlaşması ve istikrarlı sanayi faaliyetleri yakıt talebini artırdı.
Ulaşım ve lojistik sektörlerinin başı çektiği tüketim, bazı dönemlerde yılda yaklaşık yüzde 4 ila 5 arttı. Endonezya, 1990'ların ortasından bu yana yeni ve büyük bir rafineriyi devreye almadı. Tüketim öne geçerken önerilen projeler ertelendi, kapsamları daraltıldı ya da hayata geçirilemedi.
Temel tarihler ve hedefler, bu dengesizliğin ne kadar uzun süredir geliştiğini gösteriyor:
- 1970'lerden 1990'lara: Endonezya'nın mevcut rafinaj sisteminin büyük bölümü kuruldu.
- 1990'ların ortası: Ham petrol üretimi günlük yaklaşık 1,6 milyon varille zirveye çıktı ve Endonezya yeni büyük bir rafineriyi son kez devreye aldı.
- Ekim 2025: Alım ve ürün özelliklerine ilişkin anlaşmazlıkların tedariki zorlaştırması üzerine Shell ve BP kıtlık bildirdi.
- 2029: Yetkililer petrol üretimini günlük 900.000 ila 1 milyon varile çıkarmayı hedefliyor.
- 2060: Endonezya net sıfır emisyona ulaşmayı hedefliyor; yeşil rafineriler bu taahhüdü destekleyen projeler arasında.
Üretim stratejisi eski sahaları yeniden canlandırmayı, atıl durumdaki binlerce kuyuyu tekrar faaliyete geçirmeyi ve daha küçük keşif sahalarını geliştirmeyi kapsıyor. Bu çabalar zaman ve sermaye gerektiriyor. Yetkililer ayrıca başlangıçta ihracat için ayrılan milyonlarca varil petrolün yurt içi rafinerilere yönlendirilmesini değerlendiriyor. Böylece daha fazla Endonezya ham petrolü ülke içinde işlenebilecek.
Mevcut Rafineriler Ne Kadar Üretebiliyor?
Pertamina'nın altı ana rafinerisi, bakım dönemlerine bağlı olarak günde yaklaşık 1,06 milyon ila 1,15 milyon varil petrol işleyebiliyor. Ham petrol işleme kapasitesi ile tüketicilerin ihtiyaç duyduğu belirli yakıtları sağlama kapasitesi farklı ölçütler. Tesis tasarımı, bakım ve üretilen ürünlerin bileşimi, kullanılabilir üretimin tamamını etkiliyor.
Yükseltme çalışmaları aşamalı olarak yürütüldü, ancak kapasite ve ürün kalitesi artan talebi hâlâ karşılayamıyor. Eski tesisler daha temiz yakıt standartlarını karşılamakta zorlanırken, değerli yakıtların üretimini artıran karmaşık işleme ekipmanları da ihtiyacın gerisinde kaldı.
Balongan'da yükseltme çalışmalarının ilk aşaması tamamlandı. Amiral gemisi niteliğindeki Balikpapan Rafinerisi Geliştirme Ana Planı, kapasiteyi günlük yaklaşık 260.000 varilden 360.000 varile çıkarmayı ve yakıt kalitesini Euro 5 standartlarına yükseltmeyi amaçlıyor. Günlük 300.000 varil kapasiteli ve yabancı ortaklı olması planlanan ayrı bir Tuban rafinerisi ise yaptırımların finansman ve teknolojiye erişimi zorlaştırması nedeniyle aksaklıklarla karşılaştı.
Endonezya Singapore Üzerinden Alımları Neden Azaltmak İstiyor?
Endonezya'nın ithal ettiği yakıtın yarısından fazlası Singapur üzerinden tedarik edildi. Yakın konumdaki rafinerileri, geniş depolama kapasitesi ve deniz taşımacılığı ağı, teslimatları hızlı ve esnek hâle getirerek Endonezya'nın yurt içi arz açığını kapatmasına yardımcı oluyor.
Endonezyalı yetkililer fiyatlandırmadan ve tek bir ticaret merkezine bağımlılıktan duydukları rahatsızlığı dile getirdi. Hükümet, önümüzdeki aylarda Singapur'dan alımları azaltmayı ve tedariki ABD ile Orta Doğu'ya yönelerek çeşitlendirmeyi planladığını bildirdi.
Enerji ve Maden Kaynakları Bakanı Bahlil Lahadalia, önerilen değişimi Endonezya'nın pazarlık gücünü artırmanın ve uluslararası ilişkilerini dengelemenin bir yolu olarak nitelendirdi:
Mesele yalnızca fiyat değil, jeopolitik konular da söz konusu. Diğer ülkelerle denge kurmamız gerekiyor... Singapur'un petrolü yok, ama biz oradan alım yapıyoruz. Toplam üretimin yüzde 34'ü Endonezya pazarında, ancak fiyat Orta Doğu'dakiyle aynı. Bunun utanç verici bir strateji olduğunu söylüyorum.
Yetkililer, ithalatın yakın vadede büyük ölçekte başka yerlere yönlendirilebileceğini söylüyor. Daha fazla tedarikçi, alım riskini dağıtabilir; ancak daha uzun yolculuklar ve farklı ham petrol ve ürün türleri teslimat düzenlemelerini değiştirecek. Gemi seferleri, depolama ve harmanlama özelliklerinin yeni tedarik rotalarına uygun olması gerekecek.
Endonezya, uygun koşullar oluşması hâlinde indirimli Rusya petrolü alımlarını da değerlendiriyor. Tüm tedarikçilere ilişkin kararlarda satın alma fiyatlarının, navlun maliyetlerinin, yaptırım riskinin ve yerel rafinerilerin ham petrolü verimli biçimde işleyip işleyemeyeceğinin dengelenmesi gerekiyor.
Yeni Rafineri Planlarının Ölçeği
Önerilen günlük 1 milyon varillik ek rafinaj kapasitesi, toplam değeri yaklaşık 40 milyar dolar olan 21 aşağı akım projesinden oluşan daha geniş bir programın parçası. Aşağı akım projeleri, kaynakları çıkarıldıktan sonra işliyor veya değerlendiriyor. Programda kömürün gazlaştırılması, petrol depolama ve ilgili altyapı projeleri yer alıyor.
Önerilen ana rafinerilerden biri, tahmini 12,5 milyar dolarlık maliyetle günde yaklaşık 531.500 varil petrol işleyecek. Hem yurt içi hem de ithal ham petrol için tasarlandı. Projenin destekçileri yakıt ithalatında tasarruf, ekonomik faaliyette genişleme ve inşaat ile işletme dönemlerinde on binlerce doğrudan ve dolaylı istihdam yaratılacağını belirtiyor.
Pertamina, yakıt üretiminin yanı sıra petrokimya faaliyetlerini de büyütmek istiyor. Petrokimya ürünleri, imalatçılar tarafından kullanılan malzemeleri sağlıyor ve böylece büyük rafineri komplekslerine ulaşım yakıtlarının ötesinde bir başka yurt içi pazar sunuyor.
Balikpapan ve Finansman Sorunu
Balikpapan, daha fazla temiz yakıt üretme ve ithalata bağımlılığı azaltma çabalarının merkezinde yer alıyor. Yıllarca yaşanan aksaklıkların ardından Pertamina'ya projeyi hızlandırması çağrısı yapıldı. Şirket yönetimi, politika yapıcıların baskısına karşılık verdiklerini söylüyor.
Pertamina Yönetim Kurulu Başkanı Simon Aloysius Mantiri, Maliye Bakanı'nın eleştirilerini yararlı bir yönlendirme olarak değerlendirdi:
Maliye Bakanı'nın yeni rafinerilerin eksikliğine ilişkin geri bildirimi değerli bir katkı. Önceliğimiz, daha kaliteli yakıtlar sunmak ve enerji direncini artırmak için rafineri geliştirme çalışmalarını hızlandırmak ve performansı iyileştirmek.
Pertamina, planlanan bazı ortaklıkların sona ermesi veya yeniden müzakere edilmesi nedeniyle genişleme riskinin daha büyük kısmını kendi bilançosunda üstlenmek zorunda kaldı. Bu da daha büyük bir rafinaj ve petrokimya ağı kurma çabalarını sürdürürken finansal riskin daha büyük bölümünün Pertamina'ya yüklenmesi anlamına geliyor.
Sübvansiyonlu yakıt, yatırım kararlarını daha da karmaşık hâle getiriyor. Yakıtı erişilebilir fiyatlı tutarken tüketimi de teşvik ediyor ve piyasa fiyatları, kamu harcamaları ile ticari getiriler arasındaki ilişkinin yönetimini zorlaştırıyor. Yeni kapasitenin bu fiyatlandırma sistemi içinde faaliyet göstermesi gerekiyor.
Daha Küçük Rafineriler Yerel Açıkları Kapatabilir mi?
Endonezya, büyük projelerin yanı sıra 17'ye kadar prefabrik modüler rafineri kurmayı değerlendiriyor. Bu tesisler, kurulumdan önce üretilen birimleri kullanıyor ve geleneksel dev tesislere kıyasla daha hızlı ve daha düşük başlangıç harcamasıyla inşa edilebiliyor. Tipik birimlerin kapasitesi günlük 50.000 ila 150.000 varil arasında değişiyor.
Yetkililer, tedarik hatlarını kısaltmak ve tesisleri mevcut ham petrole göre şekillendirmek amacıyla petrol üretim bölgelerine yakın yerleri değerlendiriyor. Bazı birimler ABD'den ithal edilen ham petrol türlerini işleyebilecek şekilde tasarlanabilir.
Egemen varlık fonu Danantara'nın başkanı Rosan Roeslani, ham petrol alımları ile rafineri tasarımı arasındaki bağlantıyı şöyle açıkladı:
Endonezya ülkeye ham petrol ithal edecek. Bunun için ABD ham petrolünün özelliklerine uygun rafineriler gerekecek; dolayısıyla yatırımlar da buna göre yapılacak.
Enerji Bakan Yardımcısı Yuliot Tanjung, tesislerin konumlandırılmasına ilişkin stratejiyi şöyle anlattı:
Rafinerilerin petrol üretim sahalarının yakınına kurulması planlanıyor.
Daha küçük tesislerin sınırları var. Bu tesislerde ileri işleme ekipmanları genellikle bulunmadığından benzin ve motorin verimi ile işleyebilecekleri ham petrol türlerinin çeşitliliği azalıyor. Daha küçük yükler navlun maliyetlerini de artırabiliyor. Tek bir ithal ham petrol türüne aşırı bağımlılık, o türü satın alıp taşımanın fiyat avantajı daraldığında ülkeyi risklere açık hâle getiriyor.
Bu nedenle modüler tesisler belirli açıkları kapatabilirken büyük kompleksler ölçek, farklı ham petrol türleri arasında esneklik ve rekabetçi petrokimya üretimi sunabilir. Önerilen tesis ağının en az bir ya da iki büyük ve karmaşık rafineri ihtiyacını ortadan kaldırması beklenmiyor.
Danantara'nın finansmanı ve ortaklıkları koordine etmesi bekleniyor. Bunlar arasında, ABD enerji ürünlerinden alımların artırılmasını Endonezya mallarının pazara erişiminin iyileştirilmesiyle eşleştiren bir ticaret düzenlemesi de bulunuyor. Hafif ve düşük kükürtlü, yani yoğunluğu ve kükürt içeriği görece düşük ham petrole uygun modüler tesisler, ticari koşulların elverişli olduğu yerlerde bu stratejiyi destekleyebilir.
Biyoyakıtlar Motorin İthalatının Bir Bölümünü İkame Etmeyi Amaçlıyor
Endonezya, büyük ölçüde palm yağından elde edilen biyodizelin yüzde 50 oranında karıştırıldığı B50 biyodizelini yaygınlaştırıyor. Amaç, motorin ithalatını azaltmak ve çiftçi gelirlerini desteklemek. Bu politika, motor oranları ve dağıtım sistemleri daha yüksek biyodizel içeriğine uyum sağlarken önceki B20 ve B30 zorunluluklarının üzerine inşa ediliyor.
Daha yüksek karışım oranları, fosil motorine kıyasla ithalat faturasını ve sera gazı salımlarını azaltabilir. Palm yağının arazi kullanımıyla bağlantısı da uluslararası incelemelere konu oldu. Ticaret ortakları, Dünya Ticaret Örgütü'nde sürdürülebilirlik iddialarına ve arazi kullanımına etkilerine itiraz ederken Endonezyalı yetkililer izlenebilirlik ve daha iyi plantasyon uygulamalarıyla kaygıların giderileceğini söylüyor.
Özellikle soğuk ve yüksek rakımlı bölgelerde ve ağır iş makinelerinde yakıt kalitesini sağlamak pratik bir zorluk olmaya devam ediyor. Üreticiler ve motor imalatçıları, karışım oranları yükselirken yakıtın güvenilir biçimde akışını sürdürmek için katkı maddeleri ve lojistik alanında ilerleme kaydetti.
Yeşil rafineriler de planın bir parçası. Bu tesisler biyolojik hammaddeleri yenilenebilir motorin ve sürdürülebilir havacılık yakıtına dönüştürmek üzere tasarlanıyor. Yetkililer, bu tesislerin Endonezya'nın 2060 yılına kadar net sıfır emisyona ulaşma taahhüdünü desteklerken küresel talebi artan ürünler için sanayi kapasitesi oluşturacağını düşünüyor.
Kömür, Gaz ve Hanelerin Yakıtı
Hükümet, yemek pişirme amaçlı yakıt olarak kömürden üretilen dimetil eteri (DME), ithal sıvılaştırılmış petrol gazına (LPG) alternatif olarak teşvik ediyor. Sumatra veya Kalimantan'da üretim, LPG sevkiyatlarına bağımlılığı azaltabilir ve sübvansiyon maliyetlerini hafifletebilir.
Bu politika, daha temiz yakıtlar ile elektriğin yemek pişirme ve ulaşım ihtiyaçlarının daha büyük bir bölümünü karşılayacağı bir geleceğe hazırlanırken yurt içi kaynakları kullanmayı hedefliyor. DME hanehalkı yakıtı ithalatını ele alırken rafineri yatırımları ve biyodizel enerji faturasının diğer bölümlerine odaklanıyor.
Gaz geliştirme çalışmaları da petrol kullanımını azaltmak için başka bir yol sunuyor. Arafura Denizi'ndeki Masela projesi ve Natuna bölgesindeki sahalar uzun vadeli fırsatlar olmaya devam ediyor. Bu kaynaklar sanayiye ve elektrik üretimine gaz sağlayarak şebekenin bazı bölümlerinde ve adalarda dizel jeneratörlerin devre dışı bırakılmasına imkân verebilir.
Bu gaz projelerine yapılacak yatırımlar, aşağı akım geliştirmelerini finanse etmeye yardımcı olan mühendislik becerilerini, tedarik zincirlerini ve vergi gelirlerini de destekleyebilir. Bu projelerin katkısı, benzin ya da jet yakıtı üreten rafinerilerden farklı bir enerji sistemi alanında gerçekleşecek.
Depolama, Yakıt Standartları ve Güvenlik de Önemli
Endonezya'nın coğrafyası, dağıtımı enerji güvenliğinin önemli bir parçası hâline getiriyor. Takımadalar genelindeki sınırlı boru hatları ve depolama kapasitesi, nakliye maliyetlerini ve yerel kıtlık riskini artırıyor. Ulusal ölçekte arz yeterli görünse bile yakıtın doğru adaya ve terminale zamanında ulaşması gerekiyor.
Yetkililer, Batam yakınlarındaki Pulau Nipah'ta 1 milyon varil kapasiteli bir depolama tesisi planlıyor. Küresel ölçekte bu sınırlı bir kapasite olsa da stratejik bir tedarik noktası sağlayacak. Rafineriler ve başlıca tüketim merkezleri yakınında daha fazla depolama kapasitesi, hava koşulları ya da deniz taşımacılığındaki aksamalar sırasında teslimat sürelerini kısaltabilir.
Özel istasyonlarda ekim ayında yaşanan kıtlıklar, ürün özellikleri konusundaki sürtüşmeleri de ortaya çıkardı. Etanol, birçok ülkede benzinde oksijenli bileşik olarak ve oktan değerini düzenlemek için kullanılıyor. Karışım oranının yerel standartlara, alım düzenlemelerine ve depolama uygulamalarına uygun olması gerekiyor. Tutarlı ürün özellikleri ve terminallerde yeterli yedek stok, tedarik anlaşmazlıklarının istasyonlarda kıtlığa dönüşmesini önlemeye yardımcı olabilir.
Rafineriler ve yakıt depoları dahil Pertamina tesislerinde son yıllarda birkaç yangın çıktı. Bu olaylar teslimatları aksattı ve daha kapsamlı risk yönetimi incelemelerine yol açtı. Yeni birimlerden sağlanacak daha yüksek üretimin güvenilir biçimde sürmesi için bakım, yangın önleme ve güvenlik sistemlerine yatırım yapılması gerekecek.
İlerleme Nasıl Ölçülecek?
Endonezya'nın rafineri hamlesi somut sonuçlarla değerlendirilebilir: işlenmiş yakıt ithalatının azalması, rafineri kapasite kullanımının artması ve adalar arasındaki teslimatların sorunsuzlaşması. Tesislerin, daha önce yurt dışına gönderilen Endonezya türleri de dahil olmak üzere daha geniş bir ham petrol yelpazesini işleyip işleyememesi de bir başka ölçüt.
Tüketiciler daha güvenilir tedarikten ve küresel fiyat sıçramalarına daha az sert tepki veren pompa fiyatlarından yararlanabilir. Yurt içi yakıt üretiminin artması ve biyoyakıtların motorin arzının bir bölümünü ikame etmesiyle kamu maliyesi rahatlayabilir, sübvansiyon yükü hafifleyebilir.
Büyük kompleksler ve belirli modüler tesisler farklı ihtiyaçlara yanıt verebilir. Büyük tesisler ölçek ekonomisi ve imalat sektörü için petrokimya ürünleri sunarken küçük birimler üretim bölgelerine ya da yakındaki talep merkezlerine tedarik sağlayabilir. Her ikisi için de güvenilir takvimler, şeffaf sözleşmeler ve güçlü güvenlik standartları gerekiyor.
15 Ekim 2025 itibarıyla önerilen rafineri ağı için tam bir devreye alma takvimi açıklanmamıştı. Endonezya'nın önündeki zorluk, kapasite hedeflerini güvenilir üretime dönüştürürken ham petrol alımlarını, depolamayı, dağıtımı ve yakıt kalitesini hanelerin ve işletmelerin günlük kullanımına göre düzenlemek.
Bilinmesi Gerekenler
- Endonezya günde yaklaşık 600.000 varil ham petrol üretiyor ve yaklaşık 1,6 milyon varil tüketiyor.
- Yurt içi rafineriler ülkenin yakıt talebinin yaklaşık yüzde 60'ını karşılıyor. Ham petrol ve işlenmiş yakıt ithalatı ise çoğu zaman toplamda günde yaklaşık 1 milyon varile ulaşıyor.
- Yetkililer, daha önce 500.000 varil olarak belirlenen hedefi yükselterek günlük 1 milyon varillik ek rafinaj kapasitesi planlıyor.
- Önerilen ana rafinerilerden biri günde yaklaşık 531.500 varil petrol işleyecek ve tahminen 12,5 milyar dolara mal olacak.
- Balikpapan'daki yükseltme çalışmaları, kapasiteyi günlük yaklaşık 260.000 varilden 360.000 varile çıkarmayı ve Euro 5 standartlarını karşılayan yakıt üretmeyi amaçlıyor.
- Endonezya, Singapur üzerinden yaptığı alımları azaltmak ve tedarik kaynaklarını ABD ile Orta Doğu'ya yönelerek çeşitlendirmek istiyor.
- Büyük komplekslerin yanı sıra 17'ye kadar modüler rafineri kurulması değerlendiriliyor.
- B50 biyodizel, DME, gaz geliştirme ve yeşil rafineriler, Endonezya'nın ithal enerjiye bağımlılığının farklı alanlarına çözüm getiriyor.
- Kıtlıkları önlemek için depolama, güvenli işletme, tutarlı yakıt özellikleri ve güvenilir dağıtım önemini koruyor.






