Hükümet borçlanması 3,5 milyar dolarlık artışa yol açtı
Endonezya'nın dış borcu, Bank Indonesia'ya (BI) göre 2026'nın üçüncü çeyreğinde bir önceki çeyreğe kıyasla 3,5 milyar dolar artarak 458,9 milyar dolara ulaştı. Artışta hükümet borçlanması etkili olurken özel şirketlerin dış borcu hafifçe azaldı. Toplam borcun yüzde 59,07'sinin ABD doları cinsinden olması, rupiah üzerindeki baskıyla birlikte geri ödeme maliyetlerini de gündeme getiriyor.
İçindekiler
- Hükümet borçlanması 3,5 milyar dolarlık artışa yol açtı
- İkinci ve üçüncü çeyrekler arasında neler değişti?
- Hükümetin dış borçlanması hangi alanlara yöneliyor?
- Özel sektör borcu hafifçe azalırken dört sektör ağırlığını koruyor
- Ülke bazında alacaklı sıralamasında Singapur ilk sırada
- Rupiah değer kaybettiğinde dolar borcu neden önem taşıyor?
- Uzun vadeler borçlulara zaman kazandırıyor
- Ekonomist nakit akışının daha yakından izlenmesini neden istiyor?
- Piyasanın mevcut görünümü borç yönetimi açısından ne ifade ediyor?
- Öne Çıkanlar
Toplam borç, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 7,2 arttı. İkinci çeyrekteki 455,4 milyar dolarlık seviyeye kıyasla artış ise yaklaşık yüzde 0,77 oldu. Dolar başına 18.200 rupiah kuruyla son borç stoku yaklaşık 8.352 trilyon rupiah değerindeydi.
BI, gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 30,9'una karşılık gelen dış borç oranına ve uzun vadeli borçlanmanın ağırlığına işaret ederek borç yapısının sağlıklı kaldığını belirtti. GSYH, bir ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer.
BI İletişim Departmanı Başkanı Ramdan Denny Prakoso, merkez bankasının değerlendirmesini yaptığı açıklamada şöyle aktardı:
İhtiyatlı borç yönetimi ilkelerinin uygulanmasıyla desteklenen Endonezya'nın dış borç yapısı sağlıklı kalmaya devam ediyor.
Airlangga Üniversitesi'nde para ekonomisi profesörü olan ekonomist Rahma Gafmi ise daha temkinli bir değerlendirmede bulundu. Endonezya'nın "sarı bölgede" olduğunu söyleyen Gafmi, mevcut döviz miktarının, geri ödeme takvimlerinin ve rupiah geliri elde ederken dolar borcu olan şirketlerin yakından izlenmesi gerektiğini belirtti.
17 Kasım 2026'da yayımlanan açıklamalarında Rahma, Endonezya'nın ödeme gücü krizine girmediğini ancak döviz likiditesinin ve dış kırılganlıkların yakından izlenmesi gerektiğini söyledi. Gelişmekte olan piyasalar için geleneksel ihtiyat eşiğini GSYH'nin yaklaşık yüzde 40 ila 50'si olarak belirten Rahma, bu aralığın altında kalmanın tek başına geri ödeme kapasitesinin güçlü olduğunu göstermediği uyarısında bulundu.
İki değerlendirme aynı bilançonun farklı yönlerine odaklanıyor: BI borcun büyüklüğünü ve vadesini öne çıkarırken Rahma geri ödeme için gereken nakde dikkat çekiyor.
İkinci ve üçüncü çeyrekler arasında neler değişti?
Hükümetin dış borcu, ikinci çeyrekteki 216,3 milyar dolardan üçüncü çeyrekte 220,2 milyar dolara çıkarak 3,9 milyar dolar arttı. Yaklaşık yüzde 1,8'lik bu artış, toplam dış borçtaki oransal yükselişten daha büyüktü.
Özel sektörün dış borcu ise ters yönde hareket ederek 196,7 milyar dolardan 400 milyon dolar düşüşle 196,3 milyar dolara geriledi. BI, düşüşün hem finans kuruluşlarının hem de finans dışı şirketlerin borç pozisyonlarındaki azalmadan kaynaklandığını belirtti.
Endonezya'da Surat Berharga Negara (SBN) olarak bilinen devlet tahvillerine yapılan yabancı yatırımlar ve kredi kullandırımları, hükümet borçlanmasındaki artışı destekledi. BI, bu girişlerin yatırımcıların Endonezya'nın ekonomik görünümüne duyduğu güvenin sürdüğünü gösterdiğini söyledi.
Dış borç, Endonezya'da yerleşik kişi ve kuruluşların ülke dışındaki alacaklılara olan yükümlülüklerini kapsıyor. Buna döviz ve rupiah cinsinden borçlanmaların yanı sıra Endonezya'da yerleşik olmayan yatırımcıların elindeki yurt içi menkul kıymetler de dahil. Dolayısıyla bir tahvil Endonezya içinde ihraç edilmiş olsa bile dış borç rakamlarına girebilir.
Veriler, son artışın zaman çizelgesindeki yerini şöyle gösteriyor:
- 2025'in üçüncü çeyreği: Dış borç yaklaşık 428,25 milyar dolar seviyesindeydi.
- 2026'nın ikinci çeyreği: Hükümetin 216,3 milyar dolarlık, özel sektörün 196,7 milyar dolarlık borcu dahil dış borç 455,4 milyar dolara ulaştı.
- 2026'nın üçüncü çeyreği: Hükümet borcu artarken özel sektör borcu geriledi ve toplam dış borç 458,9 milyar dolara çıktı.
- 16 ve 17 Kasım 2026: Rupiahın değer kaybına ilişkin endişeler yeniden gündeme gelirken BI'nin değerlendirmesi ve son borç verileri kamuoyuyla paylaşıldı.
Hükümetin dış borçlanması hangi alanlara yöneliyor?
Belirlenen alanlar içinde hükümetin dış borcunda en büyük payı yüzde 22 ile sağlık ve sosyal hizmetler aldı. Kamu yönetimi, savunma ve zorunlu sosyal güvenlik yüzde 20,8'le ikinci sırada yer alırken eğitimin payı yüzde 16,2 oldu.
İnşaatın payı yüzde 11,4, ulaştırma ve depolamanın payı yüzde 8,5 oldu. Bu beş kategori, hükümetin 220,2 milyar dolarlık dış borç stokunun toplamda yüzde 78,9'unu oluşturdu.
Sağlık ve eğitim tek başına toplamın yüzde 38,2'sini, hükümet borcu içindeki birleşik payları yaklaşık 84,1 milyar dolara karşılık gelecek şekilde oluşturdu. Bu dağılım, borç yönetimini sağlık hizmetleri, eğitim ve ulaşım gibi insanların yararlandığı hizmetlerle ilişkilendiriyor.
BI, dış borçlanmayı APBN olarak bilinen devlet bütçesinin finansmanında kullanılan bir araç olarak nitelendirdi. Fonların borcun sürdürülebilirliği korunarak üretken sektörlere yönlendirildiğini belirtti. Hükümet ayrıca anapara ve faiz ödemelerini takvime uygun yapmayı, borçlanmayı ihtiyatlı, ölçülebilir ve esnek biçimde yönetmeyi taahhüt etti.
Rahma, harcamaların niteliğinin yakından incelenmesi gerektiğini savundu. Borçlanmanın stratejik altyapıya, insanların becerilerine ve sağlığına yönelik yatırımlarda yoğunlaştırılmasını; kredi vadelerinin ise finanse edilen projelerin faydalı ömrüne uygun belirlenmesini önerdi.
16 Kasım 2026'da yayımlanan açıklamalarında projelerin verimli bir Artımlı Sermaye-Üretim Oranı'na (ICOR) ve reel ekonomi üzerinde güçlü çarpan etkilerine sahip olması gerektiğini söyledi. Anapara ve faizi ödemeye yetecek nakit akışı yaratmayan tüketim amaçlı cari harcamalar için dış borç kullanılmasına karşı çıktı; uzun ömürlü altyapı projelerinde kısa vadeli ticari finansman yerine uzun vadeli, imtiyazlı kredilerin tercih edilmesini önerdi.
Özel sektör borcu hafifçe azalırken dört sektör ağırlığını koruyor
İmalat sanayisi, finans ve sigorta hizmetleri, elektrik ve gaz tedariki ile madencilik ve taşocakçılığı özel sektör dış borcunun toplam yüzde 80,5'ini oluşturdu. Bu oran, 196,3 milyar dolarlık toplam borca uygulandığında yaklaşık 158 milyar dolara karşılık geliyor.
Çeyreklik düşüş, yaklaşık yüzde 0,2 ile sınırlı kaldı. Daha uzun vadeli geçmiş ise önce daha geniş çaplı bir düşüşe, ardından kısmi toparlanmaya işaret ediyor: Özel sektörün dış borcu 2021'deki 202,8 milyar dolardan 2022'de 199,09 milyar dolara, 2023'te 196,6 milyar dolara ve 2024'te 194,3 milyar dolara geriledi. 2025'te ise 195,13 milyar dolara yükseldi.
Dolayısıyla 2026'nın üçüncü çeyreğinde özel sektörün dış borcu 2021 seviyesinin 6,5 milyar dolar altında, ancak 2025 seviyesinin 1,17 milyar dolar üzerindeydi. Şirketler önceki zirveden bu yana borçlarını azalttı ancak bu değişim dönemlere göre farklılık gösterdi.
Rahma, ağırlıklı olarak yurt içi müşterilere hizmet veren ve rupiah geliri elde ederken dövizle borçlanan işletmelerin özellikle risk altında olabileceği uyarısında bulundu. Gayrimenkul, yurt içi altyapı ve kamu hizmetleri alanlarını bu kapsamdaki faaliyetler arasında saydı.
Yerel para biriminin değer kaybetmesi durumunda böyle bir şirketin, dolar cinsinden aynı tutardaki borcunu ödeyebilmek için gerekli doları satın almak üzere daha fazla rupiah bulması gerekir. Hedging olarak bilinen kur riskinden korunma düzenlemeleri bu riski yönetmeye yardımcı olabilir. Rahma, koruma sağlanmaması durumunda oluşabilecek kayıpların şirketleri zayıflatabileceği ve yurt içi bankalardaki sorunlu kredi riskini artırabileceği uyarısında bulundu.
Ülke bazında alacaklı sıralamasında Singapur ilk sırada
Borç dağılımında alacaklıların bulunduğu ülkeler arasında Singapur, ikinci çeyrekteki 51,89 milyar dolardan yükselen 52,30 milyar dolarla ilk sırada yer aldı. ABD ise önceki dönemdeki 29,55 milyar dolara karşılık 29,73 milyar dolarla onu izledi.
Çin'in payı 26,09 milyar dolardan 26,03 milyar dolara geriledi. Japonya'nın payı 21,38 milyar dolardan 20,89 milyar dolara düşerken Hong Kong'un payı 20,22 milyar dolardan 20,70 milyar dolara yükseldi.
Singapur'un toplamı Endonezya'nın dış borcunun yaklaşık yüzde 11,4'üne ve ABD'nin payının yaklaşık 1,76 katına karşılık geliyor. Alacaklıların coğrafi dağılımı, dış borç portföyündeki kredi veren ve yatırımcıların bulunduğu yerleri kapsıyor.
Uluslararası kuruluşlar arasında Dünya Bankası'nın bir parçası olan Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası 22,29 milyar dolarlık paya sahipti. Asya Kalkınma Bankası'nın payı 12,16 milyar dolar, Uluslararası Para Fonu'nun payı ise 8,74 milyar dolardı.
İslam Kalkınma Bankası'nın payı 1,34 milyar dolarken diğer uluslararası kuruluşların toplam payı 2,82 milyar dolardı. Bu kuruluşlara olan borçlar toplamda 47,35 milyar dolara ulaştı. Bu da Endonezya'nın dış finansmanının tek bir alacaklıdan değil, çeşitli alacaklı türlerinden sağlandığını gösteriyor.
Rupiah değer kaybettiğinde dolar borcu neden önem taşıyor?
ABD doları cinsinden borç 271,08 milyar dolara, yani Endonezya'nın dış borcunun yüzde 59,07'sine ulaştı. Dış alacaklıların elindeki rupiah cinsinden borcun karşılığı 94,62 milyar dolar olurken euro cinsinden borç 42,51 milyar dolar, yuan cinsinden borç 20,23 milyar dolar ve yen cinsinden borç 18,46 milyar dolardı.
Rupiah cinsinden borç toplamın yaklaşık yüzde 20,6'sını oluşturdu. Para birimlerine göre dağılım önem taşıyor; çünkü rupiah borcu olan bir borçlunun geri ödeme riski, dolar, euro veya başka bir yabancı para edinmek zorunda olan bir borçludan farklıdır.
Dolar başına 18.256 rupiah kuruyla, dolar cinsinden borç yaklaşık 4.948,9 trilyon rupiah karşılığına ulaşıyordu. Rupiah, 17 Kasım'da dolar başına yaklaşık 18.260 seviyesine gerileyerek Rahma'nın geri ödeme baskılarını anlatırken söz ettiği 18.200 ila 18.300 rupiah aralığına yaklaştı.
Rahma, borçlular üzerindeki etkiyi şöyle açıkladı:
Rahma pazartesi günü yaptığı açıklamada, "Rupiah dolar karşısında 18.200 ila 18.300 seviyelerinde baskı altında kalmaya devam ederken dış borcun anapara ve faizini ödemek için rupiahı dövize çevirmenin maliyeti önemli ölçüde arttı," dedi.
Fiili risk, borçlunun ne kadar döviz geliri elde ettiğine ve ne ölçüde korunma sağladığına bağlı. Dolar geliri elde eden bir ihracatçı, geri ödemeleri için doları bu gelirden karşılayabilir. Ağırlıklı olarak rupiah geliri elde eden bir işletmenin ise başka kaynaklardan döviz bulması ya da kur riskinden korunma düzenlemesi kullanması gerekir.
Uzun vadeler borçlulara zaman kazandırıyor
Endonezya'nın dış borcunun yüzde 84,3'ü uzun vadeli borçlanmalardan oluşuyordu ve bu tutar yaklaşık 386,9 milyar dolara karşılık geliyordu. Kalan yüzde 15,7'lik bölüm ise yaklaşık 72 milyar dolardı.
Hükümetin dış borcunun tamamı uzun vadeli olarak sınıflandırıldı. Özel borçluların uzun vadeli borçlarının payı yüzde 76,6, yani 196,3 milyar dolarlık özel sektör toplamının yaklaşık 150,4 milyar dolarıydı.
Uzun vadeler, geri ödeme yükümlülüklerini daha geniş bir zamana yayarak kısa vadeli kredilerin tekrar tekrar yenilenmesine duyulan ihtiyacı azaltır. Yeniden finansman, vadesi gelen borcu ödemek için yeni borç alınması anlamına gelir.
Rahma, küresel finansman koşullarının sıkılaşması ve borçlanma maliyetlerinin yükselmesinin yeniden finansmanı pahalılaştırabileceği uyarısında bulundu. Borçluların uzun vadeli yükümlülükleri de zamanı geldiğinde ödemesi ya da yenilemesi gerektiğinden, gelecekteki ödemelerin zamanı ve maliyeti borç yönetiminde belirleyici olmaya devam ediyor.
BI'nin yayımladığı değerlendirmede vade dağılımı ve borç oranı paylaşılırken burada aktarılan duyurularda ayrıntılı bir geri ödeme takvimi veya güncel borç servis oranı yer almadı. Bu göstergeler, belirli ödeme tarihlerinde ne kadar dövize ihtiyaç duyulacağını ortaya koymaya yardımcı olurdu.
Ekonomist nakit akışının daha yakından izlenmesini neden istiyor?
Rahma, yalnızca borcun GSYH'ye oranına fazla ağırlık verilmesinin "payda yanılsamasına" yol açabileceğini söyledi. GSYH ekonominin büyüklüğünü yansıtırken dış borç ödemeleri, alacaklılara ödenmesi gereken para biriminde kaynak gerektiriyor.
Rahma, anapara ve faiz ödemelerini ihracat gelirleriyle karşılaştıran borç servis oranının daha yakından izlenmesini önerdi. Bu gösterge, geri ödeme yükünü önemli döviz kaynaklarından biri olan ihracat gelirleriyle ilişkilendiriyor.
Emtia fiyatları da bu hesaplamada önem taşıyor. 17 Kasım'daki işlemlerde ham petrol varil başına 90 dolara doğru gerilerken kömür ton başına 145 dolara yaklaştı. İhracat fiyatlarındaki değişimler, ihracatçıların Endonezya'ya getirdiği döviz miktarını etkileyebilir.
Rahma ayrıca hükümetin faiz ödemelerinin vergi gelirlerine oranının izlenmesini önerdi. Gelirler yeterince artmadığı takdirde yükselen faiz yükü altyapı, eğitim, sağlık ve sosyal koruma için bütçede daha az kaynak bırakabilir.
19 Ekim 2026'da verdiği özel röportajda Rahma, mali katılık ve zorunlu harcamaların bütçe esnekliğini kısıtladığını belirtti. Vergi reformu, daha geniş bir uyum veri tabanı, devlet varlıklarının daha verimli yönetimi ve ikincil projelerin ertelenmesiyle birlikte öngörülen bütçe açığının GSYH'nin yaklaşık yüzde 2,85'inde ve yüzde 3'lük sınırın altında tutulmasını önerdi.
Önerileri arasında kur riskinden korunmanın güçlendirilmesi, uygun işlemlerde yerel para birimlerinin daha fazla kullanılması ve rupiahın sert değer kaybı, küresel faiz oranlarının yükselmesi ve ihraç edilen emtiaların fiyatlarının düşmesi senaryolarına yönelik düzenli stres testleri de vardı. İhracat gelirlerinin döviz düzenlemelerine uygun biçimde yurt içi finansal sisteme aktarılmasını da istedi.
16 Kasım'daki açıklamalarında özellikle yüksek dış borç riski taşıyan hükümet kurumlarıyla devlete ait şirketlerin kur riskinden korunma uygulamalarını güçlendirmesini ve Yerel Para Birimiyle Mutabakat (LCS) ile Yerel Para Birimi İşlemleri (LCT) yöntemlerini daha fazla kullanmasını istedi. Doğal kaynak ihracat gelirlerinin döviz cinsinden borçların vadeleriyle uyumlu hale getirilmesini, katma değer artışı ve daha geniş bir yurt içi vergi tabanıyla vergi gelirlerinin güçlendirilmesini önerdi. 17 Kasım'daki değerlendirmesinde ise DHE SDA olarak bilinen doğal kaynak ihracat gelirlerine ilişkin kurallara uyulmasını ve Endonezya'nın piyasa risk primini artırmamak için bütçe açığında disiplinin korunmasını vurguladı.
Dış borçla finanse edilen projelerde Sayıştay (BPK) ve Mali ve Kalkınma Denetleme Kurumu (BPKP) tarafından düzenli denetim yapılmasını, başarısız projelere yeni kaynak aktarılmamasını ve finansman maliyetleri, riskler ve sonuçların daha kapsamlı biçimde açıklanmasını önerdi. Bunlar daha güçlü denetim için sunduğu önerilerdi.
16 Kasım'daki önerilerinde dış finansmanlı her projenin risk profilinin, finansman maliyetlerinin ve çıktılarının gerçek zamanlı ve kapsamlı biçimde açıklanmasını istedi. Dış borcun ölçülü biçimde artmayı sürdüreceğini öngörürken daha sıkı bir seçicilik ve risk denetimi çağrısında bulundu.
Piyasanın mevcut görünümü borç yönetimi açısından ne ifade ediyor?
Endonezya'nın borsası ve para birimi 17 Kasım'da farklı yönlerde hareket etti. Batı Endonezya Saati ile 10.03'te Jakarta Bileşik Endeksi yüzde 0,82 yükselişle 5.364 puana çıkarken rupiah dolar başına yaklaşık 18.260 seviyesine geriledi.
Kur, borçluların döviz edinmek için ödeyeceği rupiah miktarını doğrudan etkiliyor. Hükümet açısından yabancıların menkul kıymet alımları bütçe finansmanını destekleyebilirken Endonezya dışındaki yatırımcılara olan yükümlülükleri de artırıyor.
BI ve hükümet, dış borcu izlemek ve yönetmek; kalkınma finansmanını ve sürdürülebilir ekonomik büyümeyi desteklemesini sağlamak için koordinasyonu güçlendirmeyi sürdüreceklerini söyledi. Acil yönetim görevi, finansmanı yararlı projelere yönlendirirken planlanan ödemeleri karşılayacak yeterli nakit ve dövizi bulundurmak.
Üçüncü çeyrek verileri, Endonezya'nın yönetmeye çalıştığı tabloyu gösteriyor: büyüyen bir hükümet borç stoku, özel sektör borçlanmasında hafif düşüş, ağırlıklı olarak uzun vadeler ve yüksek dolar riski. Borçlanma maliyetleri, ihracat gelirleri ve rupiahın seyri bu yükümlülüklerin ne ölçüde rahat ödenebileceğini belirleyecek.
Öne Çıkanlar
- Endonezya'nın dış borcu 2026'nın üçüncü çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre 3,5 milyar dolar, bir yıl öncesine göre yüzde 7,2 artarak 458,9 milyar dolara ulaştı.
- Hükümetin dış borcu 220,2 milyar dolara yükselirken özel sektörün dış borcu hafifçe gerileyerek 196,3 milyar dolara indi.
- Toplam borcun yüzde 59,07'si ABD doları cinsinden olduğundan rupiahın değer kaybına karşı hassasiyet arttı.
- Ülke bazında alacaklı dağılımında 52,30 milyar dolarla Singapur ilk sırada yer aldı.
- BI, GSYH'ye oranla yüzde 30,9'luk borç düzeyine ve uzun vadeli borçlanmanın yüzde 84,3'lük payına işaret ederek borç yapısını sağlıklı olarak değerlendirdi.
- Ekonomist Rahma Gafmi, geri ödemeler için gereken nakit akışının, ihracat gelirlerinin, kur riskinin ve projelerin performansının daha yakından izlenmesi çağrısında bulundu.






