Doğu Çin Denizi’ndeki sınır anlaşmazlığı yeniden gündemde: Japonya, Amami Oshima yakınlarındaki Çin araştırma gemisini protesto etti

11 dakikalık okuma
The Japan Times on X:

Ekipmanların tekrar tekrar denize indirilmesi Tokyo’nun protestosuna yol açtı

Japonya Sahil Güvenliği, Çin’e ait Xiang Yang Hong 22 adlı okyanus araştırma gemisinin Kagoshima eyaletindeki Amami Oshima adasının yaklaşık 380-400 kilometre batısında ekipmanları denize indirdiğini tespit edince Japonya Çin’e resmî protestoda bulundu. Japon yetkililer, geminin Tokyo’nun münhasır ekonomik bölgesinin (MEB) parçası saydığı sularda araştırma yaptığından şüphelendi.

İçindekiler
  1. Ekipmanların tekrar tekrar denize indirilmesi Tokyo’nun protestosuna yol açtı
  2. Amami Oshima’nın batısında ne oldu?
  3. Münhasır ekonomik bölge hangi hakları sağlar?
  4. Japonya ve Çin sınırları neden farklı çiziyor?
  5. Gemideki ekipmanlar hangi verileri toplayabilir?
  6. Araştırma kurallarıyla seyrüsefer özgürlüğünün kesiştiği nokta
  7. Kaynaklar ve hassas sular çevresinde tekrarlanan anlaşmazlık
  8. İletişim kanalları çatışmaları önlemeyi amaçlıyor
  9. Sınır anlaşmazlığı çözümsüz kalırken Japonya faaliyetlerin durdurulmasını istiyor
  10. Öne çıkanlar

Devriye ekipleri, bir boru ya da kabloya benzediği belirtilen bir cihazın birkaç gün sabah erken saatlerde denize indirildiğini bildirdi. Gemi, araştırmanın durdurulmasını isteyen telsiz uyarılarına rağmen faaliyetlerini sürdürdü. Japonya, MEB’inde deniz bilimsel araştırmaları için önceden izin alınması gerektiğini belirtiyor.

Baş Kabine Sekreteri Hayashi Yoshimasa, Tokyo’nun diplomatik kanallar aracılığıyla güçlü bir protestoda bulunduğunu ve kararlı ama soğukkanlı bir tutumla karşılık vereceğini söyledi. Faaliyeti kabul edilemez olarak nitelendiren Hayashi, derhal durdurulmasını istedi.

Japon hükümetinin baş kabine sekreteri sıfatıyla konuşan Hayashi, izinsiz araştırmalara ilişkin Japonya’nın tutumunu şöyle dile getirdi:

"Japonya’nın izni olmadan MEB’imizde deniz bilimsel araştırması yapılması kabul edilemez. Faaliyetler son derece üzüntü verici ve derhal durdurulmalı," dedi Hayashi.

Haberde söz konusu gelişme aktarılırken Pekin’den olayla ilgili kamuoyuna yönelik özel bir açıklama gelmemişti. Çin’in uzun süredir savunduğu görüş, Doğu Çin Denizi’nin bu bölümünde Japonya’nın belirlediği orta hattın üzerinde uzlaşılmış bir deniz sınırı olmadığı yönünde. Bu anlaşmazlık nedeniyle iki hükümet, Japonya’nın haklarının nerede geçerli olduğuna ilişkin farklı değerlendirmelerle aynı deniz alanına yaklaşıyor.

Tokyo açısından acil mesele, ekipmanların izinsiz olarak tekrar tekrar denize indirilmesi. Bu şikâyetin arka planında ise deniz sınırları, araştırma erişimi, kaynaklar ve denizde toplanan bilgilerin stratejik değeri üzerine daha geniş bir anlaşmazlık bulunuyor.

Reklam

Amami Oshima’nın batısında ne oldu?

Sahil Güvenliği, Xiang Yang Hong 22’yi ilk olarak pazar günü Amami Oshima’nın yaklaşık 380-400 kilometre batısında gözlemledi. Gemiye araştırma çalışmalarını durdurması için telsiz mesajları gönderdi. Yaklaşık üç saat sonra gemi batıya doğru hareket etti.

Gemi daha sonra salı günü yakındaki sulara geri döndü ve çarşamba günü saat 07.00’den önce yeniden gözlemlendi. Japon ekipler, Japonya’nın MEB’ine dâhil ettiği bitişik alanlarda benzer ekipmanların denize indirildiğini gördü.

Japon yetkililerin aktardığı gelişmeler şöyleydi:

  • Pazar: Xiang Yang Hong 22, Amami Oshima’nın batısında gözlemlendi; telsiz uyarıları aldı ve yaklaşık üç saat sonra batıya doğru hareket etti.
  • Salı: Gemi yakındaki sulara geri döndü ve benzer faaliyette bulunurken görüldü.
  • Çarşamba: Devriye ekipleri saat 07.00’den önce, Japonya’nın MEB’inin parçası olduğunu öne sürdüğü bitişik bir alanda ekipmanların yeniden denize indirildiğini gözlemledi.

Japonya’nın açıklamasına göre gemi bölgeyi tekrar tekrar ziyaret etti ve ekipmanları, Tokyo’nun taleplerine rağmen denize indirmeyi sürdürdü. Sahil Güvenliği, sulardaki gözetimini sürdüreceğini ve Çin gemisine Japonya’nın hak iddia ettiği bölgede faaliyetlerini durdurması çağrısı yapmaya devam edeceğini belirtiyor.

Münhasır ekonomik bölge hangi hakları sağlar?

Amami Oshima, Japonya’nın güneybatısında yer alıyor; adanın batısındaki sular ise Doğu Çin Denizi’nin bir bölümünü oluşturuyor. Nispeten dar olan bu denize Çin, Japonya ve Güney Kore kıyıdaş. Denizin birçok noktası 400 deniz milinden daha dar olduğundan, komşu ülkelerin deniz alanları örtüşmeden kendilerine tam deniz bölgeleri belirlemesi mümkün değil.

Deniz Hukuku Hakkında Birleşmiş Milletler Sözleşmesi (UNCLOS), ülkelerin kıyılarından itibaren 200 deniz miline kadar uzanan bir MEB öngörüyor. Kıyı devleti bu bölgede sudaki ve deniz yatağındaki doğal kaynakları araştırma, işletme, koruma ve yönetme konusunda egemen haklara sahip. Ayrıca deniz bilimsel araştırmaları ve çevrenin korunması üzerinde de yetkisi bulunuyor.

MEB, ülkeye kaynaklar ve belirli faaliyetler konusunda özel haklar tanırken diğer ülkelerin gemileri seyrüsefer özgürlüğünü koruyor. Yabancı bir gemi izin istemeden bu bölgeden geçebiliyor. Deniz bilimsel araştırmaları ise kıyı devletinin iznine tabi.

Reklam

Japonya’nın protestosu, geçiş ile araştırma arasındaki bu ayrıma dayanıyor. Tokyo, araştırma ekipmanlarının denize indirilmesini ve bilgi toplanmasını izin gerektiren faaliyetler olarak değerlendiriyor. Sahil Güvenliği’nin uyarıları da şüpheli araştırma çalışmalarını hedef aldı.

Doğu Çin Denizi’ndeki örtüşen hak iddiaları bu kuralların uygulanmasını zorlaştırıyor. Hükümetlerin, ihtilaflı bir bölgede araştırmaya hangi ülkenin izin vermesi gerektiği konusunda uzlaşabilmesi için önce her ülkenin deniz haklarının nerede başlayıp bittiğine dair anlaşmazlığı çözmesi gerekiyor.

Japonya ve Çin sınırları neden farklı çiziyor?

Japonya, Doğu Çin Denizi’nde orta hat yaklaşımını kullanıyor. Basitçe ifade etmek gerekirse bu yaklaşım, iki ülkenin kıyıları arasındaki orta noktadan bir sınır geçiriyor. Tokyo bu hattı MEB’i için pratik bir sınır olarak kabul ediyor.

Çin ise kıta sahanlığının doğal uzantısının daha doğuya kadar ulaştığını ve deniz sınırının bu jeolojik yapıyı yansıtması gerektiğini savunuyor. Kıta sahanlığı, kara parçasının deniz altındaki devamıdır. Bu nedenle Pekin’in tutumu deniz yatağının fiziksel yapısına ağırlık verirken Japonya’nın yaklaşımı karşılıklı kıyılar arasındaki mesafeye dayanıyor.

İki ülke Doğu Çin Denizi’ndeki deniz sınırını hiçbir zaman çözüme kavuşturmadı. Japonya’nın açıklamalarına göre Çin gemisi Tokyo’nun esas aldığı hattın yakınında ya da doğusunda bulunuyordu; ancak Pekin bu hattı kabul etmiyor. Sonuç olarak araştırma ve devriye faaliyetleri, hükümetlerin üzerinde uzlaştığı bir sınırın bulunmadığı sularda tekrarlanan uyarılara ve diplomatik protestolara yol açıyor.

Coğrafi oluşumlara ilişkin anlaşmazlıklar da deniz alanı iddialarını etkiliyor. Bir oluşumun ada, kaya ya da resif olarak sınıflandırılması, bir ülkenin çevresinde hak iddia edebileceği deniz alanlarını değiştirebiliyor. Mayıs 2025’te Okinotorishima yakınlarında yaşanan ayrı bir olay bu meseleyi gündeme taşıdı.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, Okinotorishima’nın MEB ya da kıta sahanlığı oluşturamayacağı yönündeki Pekin tutumunu şöyle ifade etti:

"Okinotori bir adacık değil, bir resiftir; bu nedenle UNCLOS uyarınca münhasır ekonomik bölge ya da kıta sahanlığı hakkı doğurmaz," dedi Mao o sırada.

Tokyo bu yorumu reddediyor ve Okinotorishima’nın bir ada olduğunu savunuyor. Anlaşmazlık, hukuki tanımların neden pratik sonuçlar doğurduğunu gösteriyor: Bir oluşumun nasıl sınıflandırıldığı, hükümetlerin denizde özel hak iddia ettiği alanı genişletebiliyor ya da daraltabiliyor.

Reklam

Gemideki ekipmanlar hangi verileri toplayabilir?

Çin’in Xiang Yang Hong araştırma filosundaki gemiler okyanus gözlemleri ve araştırmaları yapıyor. Japon yetkililer, Xiang Yang Hong 22’deki ekipmanı boru ya da kabloya benzer şekilde tanımladı; ancak cihazın tam olarak ne olduğunu veya hangi verilerin toplandığını belirtmedi.

Araştırma gemileri, cihazları suya indirmek için genellikle vinç ve kablo kullanıyor. Bunlar arasında suyun özelliklerini ölçen iletkenlik, sıcaklık ve derinlik sensörleri; ses gönderip alabilen akustik dönüştürücüler ve deniz yatağından numune alan tortu örnekleyicileri bulunabiliyor. Deniz yatağının altındaki katmanları inceleyen profilleyiciler gibi başka cihazlar da araştırmacıların yapıyı anlamasına yardımcı oluyor.

Gemiler, deniz tabanının haritasını çıkarmak veya su koşullarını ölçmek için sonar dizilerini de çekebiliyor. Sonar, su altında bilgi toplamak için ses dalgalarından yararlanıyor. Bu ölçümler akademik araştırmalara, kaynak arama çalışmalarına ve daha güvenli seyrüsefere katkı sağlayabiliyor.

Okyanus verilerinin sivil amaçların ötesinde de değeri var. Ayrıntılı deniz tabanı haritaları ve sesin suda nasıl yayıldığına ilişkin bilgiler; denizaltı güzergâhlarının belirlenmesine, deniz altı kablo koridorlarının planlanmasına ve deniz tabanındaki sensörlerin konumlandırılmasına yardımcı olabiliyor.

Bu verilerin hem sivil hem askerî amaçlarla kullanılabilmesi, kıyı devletlerinin hassas sulardaki araştırmaları yakından izlemesinin nedenlerinden biri. Japonya, izinsiz araştırmaların kaynak hakları ve güvenlik çıkarları bulunduğunu öne sürdüğü bir bölgede stratejik değere sahip bilgiler toplayabileceğinden endişe ediyor.

Oşinografi, iklim bilimi, balıkçılık yönetimi ve afetlere hazırlık çalışmalarına katkı sağlayabilir; aynı veriler deniz operasyonlarına ve enerji planlamasına da yardımcı olabilir. Bu nedenle araştırma erişimine ilişkin anlaşmazlıklarda hem araştırmanın amacı hem de elde edilen bilgilerin ileride nasıl kullanılabileceği belirleyici oluyor.

Araştırma kurallarıyla seyrüsefer özgürlüğünün kesiştiği nokta

UNCLOS, MEB’den geçiş ile bu bölgede yürütülen deniz bilimsel araştırmalarını birbirinden ayırıyor. Geçiş için kıyı devletinin izni gerekmiyor; deniz bilimsel araştırmaları ise izne tabi. Bu ayrımın belirli türdeki okyanus araştırmalarına uygulanması anlaşmazlıklara yol açabiliyor.

Seyrüsefer amacıyla suları ölçen ve haritalandıran hidrografik araştırmalar ile askerî okyanus araştırmaları, uzmanlar arasındaki tartışmaların odağında yer alıyor. Ülkeler, bu faaliyetlerin izin gerektiren bilimsel araştırmalar mı sayılması gerektiği, yoksa açık denizlerdeki seyrüsefer özgürlüğü kapsamında mı değerlendirilmesi gerektiği konusunda farklı görüşlere sahip.

Reklam

Japonya, MEB’inde yürütülen araştırmalar için izin alınmasını şart koşuyor. Veri toplamak amacıyla gerçekleştirildiklerinde ekipman indirme ve numune alma gibi faaliyetleri araştırma olarak değerlendiriyor. Sahil Güvenliği’nin Xiang Yang Hong 22’de görülen ekipmana, çalışmanın durdurulması çağrısıyla karşılık vermesinin nedeni de bu yorum.

Çin, kendi MEB’i olduğunu iddia ettiği sularda faaliyet gösteren yabancı araştırma gemilerine karşı katı bir tutum izliyor. Bununla birlikte başka ülkelerin hak iddia ettiği bölgelerde de farklı hukuki ilkelere atıfta bulunarak araştırmalar yürütüyor. Bu tutum farklılıkları bölge genelindeki deniz gerilimini artırıyor.

Japonya’nın ilk tepkisi geminin faaliyetlerini kayda geçirmek, telsizle uyarılar göndermek ve diplomatik protestoda bulunmak oldu. Tekrarını önlemek amacıyla devriye varlığını artırabilir ve olayları kamuoyuna duyurabilir.

MEB’de uygulama yetkisinin sınırları var; çünkü bu suların hukuki statüsü karasularından farklı. Yabancı gemiler seyrüsefer haklarını koruyor. Zorlayıcı önlemler ciddi riskler doğurabilir ve karasuları dışında uluslararası hukuk ile iç hukukun izin verdiği sınırları aşmaları hâlinde hukuka aykırı olabilir.

Bu sınırlar, benzer olayların neden çoğu zaman tutuklamayla değil uyarılarla, gemilerin izlenmesiyle ve diplomatik temaslarla sonuçlandığını açıklıyor. Japonya, yabancı gemilerin bölgedeki haklarını da gözetmek zorunda kalırken kendi iddiasını savunup araştırmanın durdurulmasını talep edebiliyor.

Kaynaklar ve hassas sular çevresinde tekrarlanan anlaşmazlık

Çin araştırma gemilerinin Japonya’nın hak iddia ettiği MEB’de ve çevresinde görülmesi, bölgedeki deniz faaliyetlerinin düzenli bir parçası hâline geldi. Amami Oshima yakınlarındaki gelişmeler, Okinotorishima çevresindeki sular da dâhil olmak üzere, bu hak iddia edilen bölgenin diğer kısımlarında araştırma gemilerinin faaliyet gösterdiğine dair önceki haberleri izliyor.

Benzer gerilimler, Doğu Çin Denizi’nde tarafların sınır iddialarına yakın gaz sahaları çevresinde de yaşanıyor. Enerji kaynaklarının yakınlığı, sınır anlaşmazlıklarına bilimsel bilgiler ve deniz kuvvetlerinin faaliyetlerine ilişkin kaygıların yanı sıra doğrudan ekonomik bir boyut da katıyor.

Senkaku Adaları da hassas bölgelerden biri. Japonya’nın yönetimindeki adalar üzerinde Çin hak iddia ediyor ve adaları Diaoyu olarak adlandırıyor. Adalar çevresindeki sahil güvenlik devriyeleri ve hava faaliyetleri gerginliğin odağında kalmayı sürdürüyor.

Daha kuzeyde, kıta sahanlığının sınırları ve Chunxiao gaz sahası yakınlarındaki kaynaklara ilişkin anlaşmazlıklar dönem dönem protestolara yol açıyor. Her yeni araştırma veya sondaj faaliyeti mevcut anlaşmazlıklar çerçevesinde değerlendiriliyor ve karşı hükümetin anında tepki vermesine neden olabiliyor.

Reklam

Deniz tabanı haritaları, akıntı ölçümleri ve akustik profiller bu bağlamda somut amaçlara hizmet ediyor. Denizaltı rotaları ve sessiz operasyonlara uygun bölgeler hakkında bilgi sağlayabiliyor, fiber optik kabloların güzergâhını belirlemeye yardımcı olabiliyor ve boru hattı tasarımına yön verebiliyor. Bu nedenle enerji planlamacıları ve deniz kuvvetleri aynı ölçümlerden yarar sağlayabiliyor.

Japonya’nın protestosu, araştırma erişimi, ekonomik haklar ve güvenlik çıkarları arasındaki bağlantıyı yansıtıyor. Ülkeler, araştırmalardan elde edilen bilgiler birden fazla amaca hizmet edebildiği için kısmen araştırma izni üzerine müzakere ediyor. Ortak bilimsel projeler de hükümetlerin araştırmanın faydalarını paylaşmasına ve güven oluşturmasına olanak tanıyabiliyor.

İletişim kanalları çatışmaları önlemeyi amaçlıyor

Tokyo ve Pekin, kazara bir çatışma yaşanması riskini azaltmayı amaçlayan araçlar oluşturdu. İki ülke bir deniz ve hava iletişim mekanizması kurdu; daha yakın zamanda ise doğrudan savunma hattı devreye girdi.

Bu kanalların amacı, niyetleri netleştirmek, seyrüsefer uyarılarını paylaşmak ve gemiler ya da uçaklar arasındaki karşılaşmaların daha geniş çaplı çatışmalara dönüşmesini önlemek. Hukuki anlaşmazlık sürerken acil güvenlik meselelerini ele almak için bir yol sunuyorlar.

Hattın düzenli kullanılması, araştırma planlarının zamanında bildirilmesi ve devriye güzergâhlarının öngörülebilir olması, gemilerin birbirinden güvenli mesafede kalmasına yardımcı olabilir. Bu pratik önlemler, bir uyarının çarpışmaya ya da tehlikeli ölçüde yakın bir karşılaşmaya dönüşme ihtimalini azaltıyor.

Denizde yaşanacak bir çatışma, zaten zorlu olan diplomatik süreci daha da karmaşıklaştırır. Bu nedenle iletişim kanallarının belirli bir amacı var: Hükümetler altlarındaki sular konusunda anlaşamasa bile gemi ve uçakları kullanan personelin karşılaşmaları yönetebilmesini sağlamak.

Sınır anlaşmazlığı çözümsüz kalırken Japonya faaliyetlerin durdurulmasını istiyor

Japonya protestosunu iletti ve Sahil Güvenliği’nin bölgeyi izlemeyi sürdüreceğini açıkladı. Tokyo, MEB’indeki araştırmalar için önceden izin alınması gerektiği yönündeki tutumunu savunmaya ve ileride yapılacak resmî diplomatik başvurulara kanıt oluşturması için faaliyetleri kayda geçirmeye devam edecek.

İki ülkenin yetkilileri arasındaki temasların mevcut diplomatik kanallar üzerinden sürmesi bekleniyor. Pekin’in, Japonya’nın orta hattı boyunca üzerinde uzlaşılmış bir sınır bulunmadığı yönündeki uzun süreli tutumunu koruması ve Çin gemilerinin bu sularda yasal olarak faaliyet gösterebildiğini savunması bekleniyor.

Müzakere edilmiş bir deniz sınırı olmadan tarafların tutumları çatışmayı sürdürecek. Uygulamaya yönelik olası düzenlemeler arasında araştırma seferleri için daha kapsamlı ön bildirim, hak iddialarının örtüştüğü bölgelerde ortak bilimsel seferler ya da hassas dönemlerde belirli faaliyetlerden kaçınılması için uzlaşma yer alıyor.

Bu tür düzenlemeler, sınır anlaşmazlığını müzakereye bırakırken gemilerin nasıl faaliyet göstereceğini ele alabilir. Mevcut olayda Japonya’nın açıkladığı talepler, şüpheli araştırma çalışmalarının durdurulması ve geminin faaliyetlerinin izlenmeye devam edilmesi.

Reklam

Öne çıkanlar

  • Japonya, Xiang Yang Hong 22’nin Amami Oshima’nın yaklaşık 380-400 kilometre batısında, Tokyo’nun MEB’i olduğunu iddia ettiği sularda ekipman indirdiğinin görülmesi üzerine protestoda bulundu.
  • Sahil Güvenliği gemiyi pazar günü, salı günü ve çarşamba günü saat 07.00’den önce gözlemledi; araştırma çalışmalarının durdurulması için telsiz uyarıları gönderdi.
  • Baş Kabine Sekreteri Hayashi Yoshimasa, Japonya’nın izni olmadan deniz bilimsel araştırması yapılmasının kabul edilemez olduğunu ve derhal durdurulması gerektiğini söyledi.
  • Haberde olay aktarılırken Çin’den kamuoyuna yönelik özel bir açıklama gelmemişti. Çin, Japonya’nın orta hattını Doğu Çin Denizi’nde üzerinde uzlaşılmış bir sınır olarak kabul etmiyor.
  • UNCLOS, kıyı devletlerine MEB’lerinde kaynak hakları ve deniz bilimsel araştırmaları üzerinde yetki verirken yabancı gemiler seyrüsefer özgürlüğünü koruyor.
  • Okyanus araştırmalarından elde edilen veriler bilim, balıkçılık, seyrüsefer, enerji altyapısı ve deniz kuvvetlerinin faaliyetleri için kullanılabiliyor.
  • Okinotorishima, Senkaku Adaları ve Doğu Çin Denizi’ndeki gaz sahalarıyla ilgili anlaşmazlıklar bölgedeki deniz gerilimini artırıyor.
  • Japonya ve Çin’in çatışma riskini azaltmaya yönelik iletişim mekanizmaları ve bir savunma hattı bulunuyor; ancak deniz sınırları hâlâ çözüme kavuşmuş değil.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir