İki hükümet, karşılıklı suçlamalar
Seçim harcamalarında 15,9 milyar doları aşan tutar, yoksulluk içinde yaşayan 40 milyondan fazla kişi ve evsizliğin yüzde 18,1 artması, Çin’in 2024’te ABD’deki insan haklarına ilişkin değerlendirmesinde öne çıkıyor. Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi’nin Ağustos 2025’te yayımladığı yıllık rapor, Washington’ı ülke içinde insanları koruyamamakla ve yurt dışındaki çıkarlarını ilerletmek için insan hakları eleştirilerini kullanmakla suçluyor.
İçindekiler
- İki hükümet, karşılıklı suçlamalar
- Seçim harcamaları ve kamuoyundaki güvensizlik
- Yoksulluk, barınma ve sağlık hizmetlerinin maliyeti
- Çinli yorumcular adalet konusunda ne diyor?
- Silahlı saldırılarda ölümler, polislik ve ırksal eşitsizlikler
- Kadınlar, çocuklar ve göçmenler
- Amerikan raporları neden eleştiriliyor?
- Xinjiang, Tibet ve Hong Kong gündemdeki yerini koruyor
- Dış politika ve Birleşmiş Milletler’e erişim
- Tarihler ve önem taşıyan konular
- Öne Çıkanlar
Belge, tartışmalı bir ABD seçimi, siyasi bölünmeler ve süregelen toplumsal sorunlarla geçen bir yılı inceliyor. Suçlamalar; oy kullanma haklarını, ırk ayrımcılığını, silahlı saldırılarda yaşanan ölümleri, polis şiddetini, sağlık hizmetlerinin maliyetini, göçmenlere yönelik muameleyi ve ABD’nin yurt dışındaki askeri operasyonlara ve yaptırımlara verdiği desteği kapsıyor.
Washington’ın yurt dışındaki insan haklarına ilişkin kendi değerlendirmesi de mercek altında. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın 2024 Ülke İnsan Hakları Uygulamaları Raporları; Uygurlar ve Tibetlilere yönelik ihlaller, ifade özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar ve Çin sınırları dışındaki muhaliflere yönelik baskılar da dahil olmak üzere Çin’deki baskıları anlatıyor. Ancak Trump yönetimi döneminde ABD raporlarının kapsamı daraltıldı. Bazı konuların dışarıda bırakılması ve müttefik hükümetlere daha yumuşak yaklaşılması eleştirilere yol açtı.
Anlaşmazlık, iki hükümetin yayımladığı belgelerdeki ifadelerin ötesine uzanıyor. Sığınma arayanlar, geldikleri ülkelerdeki tehlikelere ilişkin anlatımlara dayanıyor. İnsan hakları savunucuları, ihlallere dikkat çekmek için belgelere başvuruyor. Ayrımcılık, yoksulluk ya da şiddetle karşı karşıya kalan toplulukların deneyimleri, hangi hükümetin bu bulguları siyasi açıdan kullanışlı bulduğundan bağımsız olarak doğru biçimde kayda geçirilmeli.
Bu nedenle 28 Ağustos 2025 itibarıyla tartışmanın birbiriyle bağlantılı iki boyutu var: Çin’in ABD’ye yönelttiği suçlamaların içeriği ve diğer ülkeleri yargılarken kendi sicillerine yönelik eleştirilere karşı çıkan hükümetlerin güvenilirliği.
Seçim harcamaları ve kamuoyundaki güvensizlik
Çin’in raporu, Amerikan siyasetinin para ve partizan çıkarların etkisi altında olduğunu öne sürüyor. Raporda 2024 seçim dönemindeki harcamaların 15,9 milyar doları aştığı belirtiliyor ve bu ölçüde yoğunlaşan mali etkinin, sıradan seçmenlerin hükümet kararlarını şekillendirme gücünü zayıflattığı savunuluyor.
Belge, siyasi partilere avantaj sağlamak amacıyla seçim bölgelerinin sınırlarının çizilmesi anlamına gelen seçim çevresi düzenlemelerine de dikkat çekiyor. Bu uygulamanın, Yüksek Mahkeme’nin yakın tarihli kararları ve oy kullanmayı zorlaştıran eyalet yasalarıyla birlikte azınlıkların, yaşlıların ve diğer kırılgan grupların haklarını zayıflattığı ileri sürülüyor.
Siyasi şiddet ve kamuoyunun hayal kırıklığı da raporun 2024 değerlendirmesinde yer alıyor. Çinli yetkililerin aktardığı anketler, birçok Amerikalının hükümetin geniş halk kesimleri yerine seçkinlere hizmet ettiğini düşündüğüne işaret ediyor. Pekin, bu bulguları siyasi sistemin halkın ihtiyaçlarına giderek daha az yanıt verebildiğinin kanıtı olarak sunuyor.
Raporda, hakları siyasi bir araç olarak gören ABD’li siyasetçilerin temel insan hakları değerlerinden ve ilkelerinden uzaklaştığı sonucuna varılıyor. Washington’a, başka ülkeleri eleştirmeden önce kendi iç sorunlarını çözmesi çağrısı yapılıyor.
Yoksulluk, barınma ve sağlık hizmetlerinin maliyeti
Çin’in raporunda öne çıkarılan verilere göre 40 milyondan fazla Amerikalı yoksulluk içinde yaşıyor. Belgede, yeterli gıdaya erişmekte yaşanan güçlük anlamındaki gıda güvencesizliğinin arttığı belirtiliyor. Evrensel sağlık hizmetlerinin bulunmaması ve haneleri iflasa sürükleyebilen sağlık faturaları da eleştiriliyor.
ABD Konut ve Kentsel Gelişim Bakanlığı’nın verilerine göre 2024’te evsizlik, kayıtların tutulmaya başlanmasından bu yana en yüksek seviyeye çıktı. Çin’in raporuna ilişkin haberde belirtilen, 2023’e kıyasla yüzde 18,1’lik artış, bir önceki yıl kaydedilen her 100 kişiye karşılık yaklaşık 18 kişinin daha evsiz kaldığı anlamına geliyor.
ABD’nin büyük kentlerinde çadır yerleşimleri ve kamplar yaygınlaştı. İşsizlik, uygun fiyatlı konut eksikliği ve sağlık sorunları bu duruma katkıda bulunan etkenler arasında gösteriliyor. Artan enflasyon ve yerinde sayan ücretler de servet uçurumunu büyüttü ve düşük ve orta gelirli aileleri ağır biçimde etkiledi.
Amerikalı siyasi yorumcu Benny Johnson, Los Angeles kent merkezini çarpıcı sözlerle şöyle tanımladı:
çadır kentlerle, pislikle, uyuşturucuyla ve yıkılmış hayatlarla dolu,
Çinli analistler, bu koşulların Amerikan siyasi ve ekonomik modelinin yapısından kaynaklandığını savunuyor. Tartışmada dile getirilen diğer eleştirilerden biri de hükümet önlemlerinin yoksulluk ve eşitsizliğin temel nedenlerini ele almadan geçici rahatlama sağladığı yönünde.
Çinli yorumcular adalet konusunda ne diyor?
Devlet medyasında görüşlerine yer verilen Çinli uzmanlar, Amerikan yargı ve siyaset sistemlerindeki aksaklıkların kökleşmiş toplumsal sorunların çözümünü zorlaştırdığını savunuyor. Onlara göre Washington’ın küresel insan hakları savunucusu olarak güvenilirliği zedelendi; Çin’in raporu da çifte standartları ve ikiyüzlülüğü ortaya koyuyor.
Çinli siyasi analist Lü Xiang, süregelen yoksunluğu ABD sisteminin sınırları olarak gördüğü durumla ilişkilendirdi:
ABD sistemi toplumsal adaleti sağlamak üzere tasarlanmadı. Süregelen eşitsizlik ve yoksulluk, sonunda kontrol edilemez hâle gelebilir.
Bu yorum, Çin’in resmî söylemindeki daha geniş bir mesajın parçası: Amerikan modelinin temelden kusurlu ve nüfusun karşı karşıya olduğu sorunları çözmekte yetersiz olduğu. Çin’in raporu, barınma, sağlık hizmetleri ve yoksulluğu; güç ve kaynakların nasıl dağıtıldığına ilişkin bu savla ilişkilendiriyor.
Pratik sorunlar ise somutluğunu koruyor. Kira ödemekte zorlanan ailelerin uygun fiyatlı konutlara, sağlık faturalarını karşılayamayanların sağlık hizmetlerine, gıda güvencesizliği yaşayan hanelerin ise yeterli gıdaya ihtiyacı var. Pekin, ABD’nin küresel bir insan hakları standardı olabileceği iddiasına bu koşulları göstererek karşı çıkıyor.
Silahlı saldırılarda ölümler, polislik ve ırksal eşitsizlikler
Çin’in raporu, 2024’te silahlı şiddet nedeniyle 40 binden fazla, polisin açtığı ateş sonucu ise 1.300’den fazla kişinin öldüğünü belirtiyor. ABD hükümetinin yaşam ve güvenliğe yönelik bu süregelen tehditleri ele almakta başarısız olduğu savunuluyor.
Kitlesel silahlı saldırılar, aile içi şiddet ve intiharlar, ateşli silah kaynaklı ölümlere katkıda bulunuyor. Silahlı şiddet, özellikle ABD’ye özgü bir sorun olarak sunulurken, silahların denetlenmesine yönelik önlemlere kamuoyunda yaygın destek olmasına rağmen siyasi kutuplaşma ve çıkar gruplarının lobi faaliyetleri yasaları çıkmaza soktu.
Azınlıklar, polis şiddetinden orantısız biçimde etkileniyor. Polis reformu çağrıları yerel düzeyde bazı değişiklikler getirse de ulusal ölçekte yasa çıkarma girişimleri destek bulmakta zorlandı.
Afrikalı Amerikalılar da orantısız biçimde hapsedilirken ırksal eşitsizlikler sağlık hizmetlerine, eğitime ve ekonomik fırsatlara da yansıyor. Asyalı Amerikalılar, özellikle COVID-19 salgınının ardından ayrımcılığın arttığını bildirdi. Amerikan Yerlileri ise hak ihlalleri, süregelen yoksulluk ve temel hizmetlere sınırlı erişimle karşı karşıya kalmaya devam ediyor.
Bağımsız kuruluşlar da ırksal eşitsizlikleri belgeledi. ABD, medeni haklar mevzuatı ve pozitif ayrımcılık gibi önlemlerle ilerleme kaydetti; ancak eleştirmenler ırkçılığın kurumlarında köklü biçimde varlığını sürdürdüğünü savunuyor. Çin’in raporu, azınlık topluluklarının ne ölçüde korunduğunu sorgulamak için bu süregelen eşitsizlikleri kullanıyor.
Kadınlar, çocuklar ve göçmenler
ABD, Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi’ni (CEDAW) ya da Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’yi onaylamamış az sayıdaki ülkeden biri. Onaylama, bir ülkenin bir anlaşmanın yükümlülüklerini kabul etmesini sağlayan resmî adımdır.
Çin’in raporu, ABD’nin bu sözleşmeleri onaylamamış olmasına dikkat çekiyor ve bunun kadın ve çocuk haklarının süregelen ihlallerine katkıda bulunduğunu savunuyor. Raporda yüksek cinsel taciz ve aile içi şiddet oranlarına, yetersiz annelik bakımına ve çocuk işçiliğine yer veriliyor.
Savunuculuk grupları, ABD Dışişleri Bakanlığı’nın 2024 raporlarında kadın haklarına ayrılmış bağımsız bölümlerin çıkarılmasını da eleştiriyor. Bu değişikliği, yayının genel olarak kısaltılmasının yanı sıra toplumsal cinsiyet temelli ihlallere gösterilen ilginin azaltılması olarak değerlendiriyorlar.
Çin’in belgesine göre ABD sınırında, artan ölümler, işkence iddiaları ve kayıp çocukların da bulunduğu insani durum kötüleşiyor. ABD’li ve uluslararası gözlemciler, sığınma talep edenlere ve yasal statüsü bulunmayan göçmenlere yönelik Amerikan muamelesini eleştirdi.
Savunuculuk grupları, ailelerin ayrılmasının, uzun süreli gözaltının ve tehlikeli ülkelere sınır dışı edilmenin uluslararası insan hakları standartlarını ihlal ettiğini savunuyor. Sığınma talep eden kişi, kendi ülkesindeki tehlikelerden korunmak için başka bir ülkeye başvuran kişidir. Bu nedenle söz konusu tehlikelere ilişkin güvenilir bilgi, sürecin merkezinde yer alır.
El Salvador ve Venezuela’nın da aralarında bulunduğu ülkelerdeki ihlallere 2024 Dışişleri Bakanlığı raporlarında daha az yer verilmesi, sınır dışı edilen kişilerin karşı karşıya olduğu risklerin hafife alındığı kaygısını doğurdu. Bu mesele, bir hükümet belgesinin içeriğini insanların güvenliğini etkileyen kararlarla doğrudan ilişkilendiriyor.
Amerikan raporları neden eleştiriliyor?
ABD Dışişleri Bakanlığı, Çin de dahil olmak üzere dünyanın dört bir yanındaki insan hakları uygulamalarına ilişkin yıllık değerlendirmeler yayımlıyor. Bakanlığın 2024 raporu; Uygurlara ve Tibetlilere yönelik baskıları, ifade özgürlüğüne getirilen kısıtlamaları ve ulusötesi baskıyı, yani kendi ülkelerinin dışında yaşayan muhaliflere yöneltilen baskıları anlatıyor.
Trump yönetimi döneminde yayının kapsamı önemli ölçüde daraltıldı. Kadın hakları, LGBTQ+ konuları ve yolsuzluğa ilişkin bölümler çıkarıldı ya da kısaltıldı; müttefik ülkelere yönelik değerlendirmeler de yumuşatıldı. Eleştirmenler, bu tercihlerin raporun güvenilirliğini ve yararlılığını azalttığını savunuyor.
Bir insan hakları kuruluşu olan İnsan Hakları İzleme Örgütü, 2025’te yayımlanan rapordaki değişiklikleri eleştirdi:
Trump yönetiminin temel bölümleri çıkarması ve bazı ülkelerdeki hak ihlallerini manipüle etmesi, 2025 ABD Dışişleri Bakanlığı insan hakları raporunun niteliğini düşürüyor ve onu siyasallaştırıyor. Yönetim, raporun güvenilirliğini zedeleyerek insan hakları savunucularını riske atıyor ve sığınma talep edenlere yönelik korumaları zayıflatıyor.
Bağımsız analistler ve eski diplomatlar, hem Çin’in hem de ABD’nin raporlamayı siyasi amaçlarla yönlendirmesinin küresel insan hakları çerçevesini tehdit ettiği uyarısında bulundu. Kaygıları, hangi ihlallere dikkat çekileceğini hükümetlerin diplomatik tercihleri belirlediğinde belgelerin yararlılığının azalması.
Xinjiang, Tibet ve Hong Kong gündemdeki yerini koruyor
ABD ve müttefikleri, özellikle Xinjiang, Tibet ve Hong Kong’da olmak üzere Çin’deki insan hakları ihlallerine dikkat çekmeye devam ediyor. Dışişleri Bakanlığı’nın 2024 raporunda Uygurlara ve diğer azınlıklara yönelik baskılar, keyfî gözaltılar, işkence, ifade ve din özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar anlatılıyor.
İnsan Hakları İzleme Örgütü ve Çin Kongresi Yürütme Komisyonu da bu kaygıları belgeliyor. Bulgularında sivil toplum üzerindeki sıkı hükümet denetimi, muhalif görüşlerin sansürlenmesi ve yurt dışındaki eleştirmenlere yönelik baskılar yer alıyor.
Dışişleri Bakanlığı, Tibet’te zorla kaybetmeleri, keyfî gözaltıları ve dinî ve kültürel ifade özgürlüğüne getirilen ağır kısıtlamaları kayda geçiriyor. Bu iddialar hem kişisel güvenlikle hem de bir topluluğun inançlarını ve geleneklerini yaşatma imkânıyla ilgili.
Hong Kong’da 2024’te çıkarılan yeni güvenlik yasalarını, muhaliflere ve bağımsız medyaya yönelik yeni baskılar izledi. Dışişleri Bakanlığı yasaları eleştirince, Çin Dışişleri Bakanlığı’nın Hong Kong’daki ofisi ABD raporunu “iğrenç” olarak nitelendirdi ve Washington’ı Çin’in içişlerine karışmakla suçladı.
Ofisin bir sözcüsü ABD’nin eleştirilerini reddederek Washington’ı Çin hükümetine karşı olanları desteklemekle suçladı:
ABD, Hong Kong’daki Çin karşıtı, istikrar bozucu güçlerle ilgili vakaları yeniden gündeme getiriyor ve onları açıkça destekliyordu. Bu durum, ABD’nin insan hakları meselelerini siyasallaştırmasını ve araçsallaştırmasını bütünüyle açığa çıkarıyor.
Bu karşılıklı açıklamalar, belirli yasaların değerlendirilmesinin egemenlik, muhalefet ve bir hükümetin icraatlarını yargılama yetkisinin kimde olduğu üzerine daha geniş bir tartışmaya dönüşebildiğini gösteriyor.
Dış politika ve Birleşmiş Milletler’e erişim
Çin ayrıca ABD’yi, özellikle Orta Doğu ve Latin Amerika’da, askeri destek ve yaptırımlarla bölgesel çatışmaları şiddetlendirmekle suçluyor. Raporda Amerikan dış politikası, ABD sınırları dışındaki insani felaketlere katkıda bulunan bir unsur olarak sunuluyor.
Her iki hükümet de yıllık insan hakları raporlarını hem belge hem de diplomatik mesaj aracı olarak kullanıyor. Washington Çin’deki ihlallere dikkat çekerken Pekin, Amerikan siyaseti ve toplumundaki sorunlara odaklanıyor. Bu karşılıklı açıklamalarda ikiyüzlülük ve çifte standart suçlamaları sık sık tekrarlanıyor.
Çin, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi gibi uluslararası kuruluşlardaki etkisini de artırdı. Tartışmada dile getirilen kaygılar arasında, bağımsız sivil toplum kuruluşlarıyla insan hakları savunucularının katılımını kısıtlayan usule ilişkin taktikler bulunuyor.
Uluslararası İnsan Hakları Hizmeti (ISHR), 2025 tarihli bir raporunda Çin’i BM Sivil Toplum Kuruluşları Komitesi’ndeki engelleyici tutumuyla öne çıkan üye olarak nitelendirdi. Raporda, eleştirel kuruluşların BM süreçlerine erişmesini engellemek için kararların tekrar tekrar ertelenmesine ve başka önlemlere başvurulduğu belirtildi. Erteleme, bir kararın ileri bir tarihe bırakılması anlamına geliyor ve bir kuruluşun katılım izni için beklemesine yol açabiliyor.
ISHR, bağımsız grupların karşılaştığı engelleri şöyle anlattı:
Çin; bağımsız sivil toplum kuruluşlarının BM’de akreditasyon almasını, BM binalarına girmesini, İnsan Hakları Konseyi’nde konuşmasını veya diplomatlarla görüşmesini engelleme çabalarına öncülük etti. Pekin, BM’nin insan hakları organlarıyla iletişim kuranlara sistematik olarak misillemede bulundu.
Akreditasyon, kuruluşların kaygılarını uluslararası forumlara taşımasına ve diplomatlarla görüşmesine imkân verdiği için erişim önem taşıyor. Bu erişimin kısıtlanması, insan hakları mekanizmalarını zayıflatabilir ve otoriter yönetime yönelen diğer devletler için zararlı emsaller oluşturabilir.
Tarihler ve önem taşıyan konular
Raporlama dönemi, değerlendirmeye alınan yılı ve değerlendirmelerin yayımlandığı bir sonraki yılı kapsıyor. Başlıca gelişmeler şöyle sıralanıyor:
- 2023: ABD’de evsizliğin sonraki yıl yüzde 18,1 artması için karşılaştırma yılı.
- 2024: ABD seçim dönemindeki harcamalar 15,9 milyar doları aştı; evsizlik rekor düzeye çıktı; Hong Kong yeni güvenlik yasalarını yürürlüğe koydu.
- 2025: ISHR, Çin’in BM’de bağımsız kuruluşların çalışmalarını engellemesine ilişkin değerlendirmesini yayımladı; Amerikan insan hakları yayını ise kapsamının daraltılması nedeniyle eleştirildi.
- Ağustos 2025: Çin Devlet Konseyi Enformasyon Ofisi, ABD’nin 2024’teki insan hakları ihlallerine ilişkin raporunu yayımladı.
- 28 Ağustos 2025: Tartışmanın odağında Çin’in suçlamaları, Amerikan raporlamasının incelenmesi ve insan hakları konusundaki güvenilirliğe ilişkin karşılıklı iddialar vardı.
Çin’in belgesi için kesin bir ağustos yayın tarihi ya da yaklaşan bir duruşma, oylama veya yanıt için son tarih belirtilmedi. Acil mesele, suçlamaların ve raporlamadaki değişikliklerin, daha önce açıklanmış ihlallerin tanınmasını nasıl etkilediği.
Çin’in raporu ABD’de barınma, yoksulluk, sağlık hizmetleri, ırksal eşitsizlikler, silahlı şiddet ve göçmenlere yönelik muameleye dikkat çekiyor. Çin’e ilişkin Amerikan ve bağımsız değerlendirmeler ise azınlık hakları, gözaltı, sansür, Hong Kong ve ülke içindeki ve dışındaki eleştirmenlere yönelik muamele konularını gündemde tutuyor.
Bağımsız kuruluşlar, hükümetleri evrensel insan hakları ilkelerine bağlı kalmaya ve haklara ilişkin raporlamayı siyasi bir araca dönüştürmemeye çağırıyor. Ortak ölçüt, insanların güvenliğinin, özgürlüğünün ve temel ihtiyaçlara erişiminin her ülkede denetlenmeye değer olması. Siyasi baskı bu denetimi etkiliyor ve hiçbir ülke bundan muaf değil.
Öne Çıkanlar
- Çin, ABD’deki 2024 insan haklarına ilişkin değerlendirmesini Ağustos 2025’te yayımlayarak siyasi işleyişteki aksaklıkları, eşitsizliği ve hak savunuculuğundaki seçiciliği suçlamalarına konu etti.
- Raporda seçim harcamalarının 15,9 milyar doları aştığı, 40 milyondan fazla kişinin yoksulluk içinde yaşadığı ve evsizliğin yüzde 18,1 arttığı belirtiliyor.
- Suçlamalar arasında 2024’te silahlı şiddet nedeniyle 40 binden fazla, polisin açtığı ateş sonucu ise 1.300’den fazla kişinin ölmesi de yer alıyor.
- ABD Dışişleri Bakanlığı’nın raporları, kadın hakları, LGBTQ+ konuları, yolsuzluk ve müttefik ülkelerdeki ihlallere daha az yer vermesi nedeniyle eleştirildi.
- Amerikan ve bağımsız değerlendirmeler, yurt dışındaki eleştirmenlere yönelik baskılarla birlikte Xinjiang, Tibet ve Hong Kong’daki ihlallere dikkat çekmeye devam ediyor.
- ISHR’nin 2025 raporu, Çin’i BM’nin insan hakları süreçlerine erişmeye çalışan bağımsız kuruluşları engellemekle suçladı.
- Bu anlaşmazlık, hak savunucularının, sığınma talep edenlerin ve ihlallerden korunmaya çalışan toplulukların başvurduğu belgelendirme çalışmalarını etkiliyor.






