Pakistan'da 419 bin çocuk rutin aşıların dışında: 2030 hedefleri yaklaşırken aşılama açıkları büyüyor

10 dakikalık okuma
Reaching Pakistan’s zero-dose children during the COVID-19 pandemic

Yüz binlerce çocuk rutin aşıları hâlâ olamıyor

The Lancet'te yayımlanan küresel bir aşı araştırmasına göre Pakistan'da 2023'te yaklaşık 419.000 çocuk sıfır dozlu olarak sınıflandırıldı. Bu, Hindistan'dan sonra Güney Asya'daki en yüksek ikinci sayı. Bu rakam, Pakistan'ı çocukluk çağı aşılamasındaki daha geniş çaplı yavaşlamanın merkezine yerleştiriyor; çocuklar kızamık, çocuk felci ve tüberküloz gibi hastalıklara karşı savunmasız kalıyor.

İçindekiler
  1. Yüz binlerce çocuk rutin aşıları hâlâ olamıyor
  2. Sıfır doz ne anlama geliyor?
  3. Salgın ilerlemeyi nasıl sekteye uğrattı?
  4. Çocuk felci, korumadaki açıkların bedelini gösteriyor
  5. Kent yerleşimleri erişimdeki başka bir açığı ortaya koyuyor
  6. Bazı ebeveynler aşıyı neden reddediyor?
  7. Lahor'daki ilerleme ne gösteriyor?
  8. Aşıların güvenilir taşınması ve daha adil erişim gerekiyor
  9. Pakistan'ın 2030 hedeflerine ulaşmak için yapması gerekenler
  10. Öne çıkanlar

Hastalık Yükü Küresel Aşı Kapsamı Araştırmacıları, 1980-2023 dönemindeki aşı eğilimlerini inceledi ve 2030'a kadarki kapsamı öngördü. Bulgular kaygı verici bir değişime işaret ediyor: On yıllar boyunca sağlanan kazanımların yerini duraklama, bazı yerlerde ise kapsamın gerilemesi aldı. Pakistan'ın karşı karşıya olduğu sorun özellikle acil; ülke, yabani poliovirüsün endemik olduğu yalnızca iki ülkeden biri.

Çocukluk çağı aşıları, çocukları ağır hastalığa veya ölüme yol açabilecek hastalıklardan koruyarak milyonlarca hayat kurtardı. Dünya Sağlık Örgütü'nün Genişletilmiş Bağışıklama Programı (EPI), 1974'te başlatılmasından bu yana tahminen 154 milyon hayat kurtardı. Buna rağmen son yirmi yılda bazı bölgelerde ilerleme yavaşladı veya geriledi.

COVID-19, bu sorunların üstesinden gelmeyi daha da zorlaştırdı. Sağlık hizmetlerindeki kesintiler, kaynakların salgınla mücadeleye yönlendirilmesi ve aşılara yönelik güvensizliğin artması, rutin koruyucu aşıları olamayan çocukların sayısını artırdı. Pakistan o tarihten bu yana sıfır dozlu çocuk sayısını düşürdü; ancak erişim açıkları, iller arasındaki eşitsiz kapsam ve aşı reddi toparlanmayı zorlaştırmayı sürdürüyor.

Aileler açısından sonuçlar somut ve acil. Aşı mevcut olsa da klinik çok uzakta olduğu, ulaşım masrafı karşılanamadığı, sağlık çalışanları mahalleye güvenli biçimde ulaşamadığı veya ebeveynler enjeksiyondan korktuğu için bir çocuk aşısız kalabilir. Pakistan'ın aşılama çabaları bu engellerin her birini ele almalı.

Reklam

Sıfır doz ne anlama geliyor?

Sıfır dozlu çocuklar, rutin bağışıklama hizmetlerine ulaşamayan çocuklardır. Bu durum, difteri, tetanos ve boğmaca aşısı olarak bilinen DTP1 gibi bir aşının ilk dozunun yapılmamış olmasıyla belirlenir. İlk doz, çocukları önlenebilir çeşitli hastalıklara karşı korumayı amaçlayan aşı takvimine giriş için önemli bir adımdır.

Küresel araştırma, 2023'te 15,7 milyon çocuğun sıfır dozlu olduğunu tahmin etti. Bu çocukların yarısından fazlası yalnızca sekiz ülkede yaşıyordu; Güney Asya ise dünya toplamının %13'ünü oluşturuyordu. Pakistan'daki yaklaşık 419.000 çocuk, bölgedeki bu yükün önemli bir bölümünü teşkil ediyordu.

Rutin aşıları olamayan çocukların diğer sağlık hizmetlerine ulaşması da çoğu zaman daha zordur. Bu çocuklar kalabalık kent yerleşimlerinde, uzak kırsal topluluklarda veya çatışmalardan etkilenen bölgelerde yaşıyor olabilir. Aşılanmamak, onları önlenebilir hastalık ve ölüm karşısında özellikle savunmasız bırakır.

Washington Üniversitesi Sağlık Ölçümleri ve Değerlendirme Enstitüsü'nde araştırmanın kıdemli yazarı olan Dr. Jonathan Mosser, aşıya erişemeyen çocukların sayısının, geride bırakılan çocuklara daha fazla odaklanılmasını gerektirdiği uyarısında bulundu:

Çok sayıda çocuk eksik aşılı ya da hiç aşılanmamış durumda. En son tahminler, eşitlik konusunda köklü iyileştirmeler yapılmadığı takdirde 2030 küresel bağışıklama hedeflerine ulaşılamayacağına dair açık bir uyarı olarak görülmeli.

Bu bağlamda eşitlik, ailenin gelirine veya yaşadığı yere bakılmaksızın tüm çocukların koruyucu hizmetlere erişebilmesi anlamına geliyor. Ulusal aşı oranını yükseltmek için rutin hizmetlerin en zayıf olduğu topluluklara ulaşmak ve programların hâlihazırda iyi işlediği yerlerde kapsamı korumak gerekiyor.

Salgın ilerlemeyi nasıl sekteye uğrattı?

1980 ile 2019 arasında dünya genelinde sıfır dozlu çocukların sayısı yaklaşık %75 azaldı. Bu uzun süreli iyileşmenin ardından büyük bir gerileme yaşandı: 2020-2023 döneminde dünya genelinde tahminen 12,8 milyon çocuk daha sıfır dozlu hâle geldi.

Kapanmalar sağlık kuruluşlarına yapılan ziyaretleri aksatırken, personel ve diğer kaynaklar COVID-19 müdahalesine yönlendirildi. Aynı dönemde yanlış bilgiler yaygınlaştı ve rutin aşılamanın yeniden başlatılmasının önünde ek bir engel oluşturdu.

Pakistan'da aşı olamayan çocukların sayısı keskin biçimde arttı; ardından yürütülen toparlanma çalışmaları bu sayıyı düşürdü. Başlıca dönüm noktaları kesintinin boyutunu ortaya koyuyor:

  • 2019: Pakistan'da yaklaşık 639.000 çocuk sıfır dozlu durumdaydı.
  • 2020: Salgın sırasında rutin bağışıklama faaliyetlerinin durdurulmasıyla bu sayı 800.000'i aştı.
  • 2023: Toparlanma çalışmaları tahmini sayıyı yaklaşık 419.000'e düşürdü.

Pakistan'ın 2023 sıfır doz tahmini, 2019'daki rakamın altındaydı; ancak aşılama kapsamı henüz salgın öncesi düzeyine dönmemişti. İlk dozunu olamayan çocuk sayısı ile aşı takvimleri genelindeki kapsam, toparlanmanın farklı yönlerini gösteriyor.

UNICEF'in aşı güvenine ilişkin 2023 tarihli raporuna göre salgın sırasında incelenen 55 ülkenin 52'sinde halkın çocukluk çağı aşılarının önemine ilişkin algısı geriledi. Pakistan'da korku ve yanlış bilgiler; yoksulluk, ulaşım, sağlık hizmetlerine sınırlı erişim, güvenlik ve okuryazarlık düzeyinin düşüklüğü gibi uzun süredir var olan sorunlara eklendi.

Reklam

Çocuk felci, korumadaki açıkların bedelini gösteriyor

Yabani poliovirüsün endemik olduğu, yani nüfus içinde bulaşmanın sürdüğü yalnızca iki ülke Pakistan ve Afganistan. Pakistan'da vakaların tekrar tekrar artması, bazı topluluklarda aşılama kapsamı düşük kaldığında korumanın sürdürülmesinin ne kadar zor olduğunu gösteriyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerine göre Pakistan'da 2021'de bir yabani poliovirüs vakası bildirildi; 2022'de ise yalnızca dört ay içinde 14 vaka görüldü. Vakaların çoğu bağışıklama düzeyi yetersiz topluluklardaydı.

Hayber Pahtunhva ve Belucistan özellikle kaygı yaratan bölgeler. Sağlık çalışanları uzak topluluklara ve çatışmalardan etkilenen yerlere ulaşmakta lojistik güçlüklerle karşılaşıyor. Aşı çalışanlarına yönelik hedefli saldırılar da dâhil olmak üzere güvenlik tehditleri, erişimi daha da kesintiye uğratabiliyor.

Aşıların sürekli reddedilmesi de çocuk felcinin ortadan kaldırılması çabalarını aksatıyor. Güvensizlik ve yanlış bilgiler, ekipler evlere ulaşsa bile ebeveynlerin aşıyı reddetmesine yol açabiliyor. Bu engeller birbiriyle örtüşüyor: Bir topluluk aynı anda düzensiz hizmetlerle, güvenlik sorunlarıyla ve aşılara yönelik şüphelerle karşı karşıya kalabiliyor.

Dolayısıyla çocuk felci, çocukluk çağı bağışıklamasındaki daha geniş bir sorunu yansıtıyor. Bir çocuğa bir kez ulaşmak, görevin yalnızca bir parçası. Programların çocukların zaman içinde ihtiyaç duyduğu dozlara güvenilir erişim sağlaması ve ailelerin aşıları kabul etmesini mümkün kılacak güven ortamını koruması da gerekiyor.

Kent yerleşimleri erişimdeki başka bir açığı ortaya koyuyor

Sabin Aşı Enstitüsü ve Pakistan Ulusal Sağlık Enstitüleri tarafından yapılan bir araştırmada, incelenen gecekondu bölgelerinde iki yaşından küçük çocukların %11,3'ünün sıfır dozlu olduğu belirlendi. Bu topluluklar içinde en yüksek oran Karaçi'deydi.

Birçok ebeveyn çocuklarını aşılatmak istediğini belirtti. Buna rağmen aşılara güvensizlik, komplo teorilerine inanılması ve ekonomik güçlükler bazı ailelerin aşı hizmeti almasını engelledi. Kentte yaşamak, rutin hizmetlere pratikte ulaşılabileceği anlamına gelmiyordu.

Sağlık çalışanları ve program yöneticileri, aşılanma oranlarını düşüren lojistik sorunların, yanlış bilgilerin ve karmaşık toplumsal ilişkilerin bir arada bulunduğunu anlattı. Maddi sıkıntı yaşayan aileler için sağlık hizmetine ulaşmanın maliyeti ve zorluğu, aşıya ilişkin kaygıları daha da artırabiliyor.

Araştırmada toplum sağlığı çalışanlarının eğitiminin güçlendirilmesi, yerel liderlerle iş birliği yapılması ve hizmet verilen topluluklara uygun iletişim kurulması önerildi. Bu önlemler, hizmetleri daha erişilebilir kılmayı ve ebeveynlere anlayıp güvenebilecekleri açıklamalar sunmayı amaçlıyor.

Pakistan'daki kent ve kırsal bölgelerin sorunları ortak bir noktada buluşuyor: Aşılama programları mevcut olsa bile çocuklar rutin sağlık hizmetlerinin dışında kalabiliyor. Her topluluğun neden hizmetlerden yararlanamadığını belirlemek, etkili bir müdahale seçmek için şart.

Reklam

Bazı ebeveynler aşıyı neden reddediyor?

Peşaver'de 2024'te yapılan bir araştırma, ebeveynlerin %22'sinin çocuklarına aşı yaptırmayı reddettiğini ortaya koydu. Aşı reddi çalışan anneler arasında ve yüksek riskli kabul edilen bazı bölgelerde daha yaygındı.

Aşı tereddüdü, aşılar mevcut olduğu hâlde aşı yaptırmaya isteksiz olma veya bunu reddetme anlamına geliyor. Peşaver araştırmasında dile getirilen kaygılar arasında aşı güvenliği ve yan etkileri, hükümete ve sağlık yetkililerine güvensizlik ile dinî veya toplumsal liderlerin etkisi yer aldı.

Yan etki korkusu, muhafazakâr topluluklarda ve okuryazarlık düzeyi düşük kesimlerde özellikle belirgindi. Ebeveynler ayrıca sağlık kuruluşlarına uzaklık ve oraya ulaşmanın maliyeti gibi pratik engellerle de karşılaşıyordu.

Araştırmada gezici bağışıklama birimleri, kliniklerin daha uzun saatler açık tutulması ve toplum liderleriyle iletişim kurulması önerildi. Gezici ekipler aşı hizmetini ailelere yaklaştırabilir; uzun çalışma saatleri ise ebeveynlere kliniğe gitmek için daha fazla fırsat sunabilir. Güven duyulan yerel kişilerle çalışmak farklı bir ihtiyaca, sunulan hizmete duyulan güvene yanıt veriyor.

Bu nedenle Pakistan'ın müdahalesi hem erişimi hem de güveni hesaba katmalı. Kliniğe gidemeyen bir ebeveyn için hizmet sunumunda pratik bir değişiklik gerekiyor. Yan etkilerden kaygı duyan bir ebeveyn içinse açık bilgiye ve bu kaygıları konuşabilecek, güven duyulan bir kişiye ihtiyaç var.

Lahor'daki ilerleme ne gösteriyor?

Lahor ilçesi, hedefli çalışmalarla sağlanan iyileşmeye örnek oluşturuyor. Ulaşılması zor kentsel bölgelerin haritası çıkarılıp dijital araçlarla donatılmış aşı ekipleri görevlendirildikten sonra aşılanma oranı birkaç ay içinde %69'dan %85'e yükseldi.

Bu, 16 yüzde puanlık bir artış demekti. Haritalama, programların hizmet dışı kalan toplulukların yerini belirlemesine; dijital araçlar ise rutin aşılarını olamayan çocukların izlenmesine yardımcı oldu.

Pencap Genişletilmiş Bağışıklama Programı Direktörü Dr. Mukhtar Ahmed, bu ilerlemeyi gezici sağlık birimlerine, daha iyi altyapıya ve kamu kurumları, uluslararası ortaklar ve yerel topluluklar arasındaki yakın iş birliğine bağladı.

Tekerlekli Kliniklerin hizmete alınması ve binlerce yeni aşı görevlisi kadrosunun oluşturulması, bağışıklama hizmetlerinin erişimini genişletti. Bu girişimler, personelin ve aşıların aksi takdirde hizmet almakta zorlanacak ailelere ulaştırılması sorununu ele alıyor.

Toplumla kurulan iletişim de bu çalışmaları destekledi. Sağlık çalışanları, güven oluşturmak ve yanlış bilgilerle mücadele etmek için yerel liderler ve etkili topluluk üyeleriyle iş birliği yaptı. Dijital takip sistemleri, aşı kampanyaları sırasında gözden kaçabilecek sıfır dozlu çocukların belirlenmesine de yardımcı oldu.

Reklam

Aşıların güvenilir taşınması ve daha adil erişim gerekiyor

UNICEF ve Gavi, Pakistan'ın aşı taşıma sistemini güçlendirmek için 31 soğutuculu kamyon sağladı. Araçlar, aşıların alıcılara ulaştırılırken etkisini koruması için gereken sıcaklık kontrollü depolama ve taşımayı, yani soğuk zinciri destekliyor.

Güvenilir soğutma, sıcak bölgelerde ve uzak topluluklara yapılan yolculuklarda özellikle önemli. Aşılamayı yaygınlaştırmak için hem yeterli doz hem de bu dozları kullanılabilir durumda ulaştıracak güvenilir bir sistem gerekiyor.

İller arasındaki farklar, erişimin ne kadar eşitsiz olduğunu gösteriyor. 2021'de Belucistan'daki çocukların yalnızca %45'i çocuk felcine karşı üç doz ağızdan aşı olurken Pencap'ta bu oran yaklaşık %95'ti. Aradaki fark yaklaşık 50 yüzde puandı.

Bu karşıtlık, yönetim, altyapı ve toplumsal eşitsizliklerdeki daha geniş farkları yansıtıyor. Pencap'ın daha yüksek kapsamı ve Lahor'daki yakın dönem kazanımları ilerleme örnekleri sunarken Belucistan'ın verileri başka yerlerde yapılması gereken çalışmaların boyutunu gösteriyor.

Eski federal sağlık bakanı ve Dünya Sağlık Örgütü Sağlık Sistemleri Direktörü Dr. Zafar Mirza, yoksulluk içinde yaşayan çocuklara daha fazla odaklanılması gerektiğini söyledi:

Yoksulluk ile sağlık birbiriyle yakından bağlantılı olduğu için yoksulluk içinde yaşayan çocukların bağışıklanmasına hâlâ daha fazla önem verilmesi gerekiyor. Bu eşitsizliği sona erdirmek için bu toplulukları hedef alan, daha fazla finansman ve sorumluluk içeren adımlar atmalıyız.

Bu farkları azaltmak için hedefli yatırımlar, yerel ihtiyaçlara uygun iletişim ve dışlanmış topluluklara yönelik kararlı bir yaklaşım temel önem taşıyor. Ülke genelinde ilerleme sağlamak, çocukların en savunmasız kaldığı yerlerde korumayı artırmaya bağlı.

Pakistan'ın 2030 hedeflerine ulaşmak için yapması gerekenler

Dünya Sağlık Asamblesi tarafından onaylanan 2030 Bağışıklama Gündemi (IA2030), temel aşılarda %90 kapsama ulaşılmasını ve sıfır dozlu çocuk sayısının 2019'a kıyasla 2030'a kadar %50 azaltılmasını hedefliyor.

Küresel araştırma, acil ve geniş kapsamlı adımlar atılmadığı takdirde Pakistan'ın bu hedeflere ulaşmasının zor olduğu uyarısında bulundu. İncelenen 204 ülke ve bölgeden yalnızca 18'i 2023 itibarıyla 2030 hedefini karşılamıştı.

Pakistan'ın bağışıklama kapsamını her yıl en az iki yüzde puan artırması gerekiyor; tarihsel olarak çok az ülke bu hıza ulaşabildi. İyileşmenin sürdürülmesi, aşılama programının birbiriyle bağlantılı çeşitli alanlarında ilerleme sağlanmasını gerektiriyor:

  • Kanıta dayalı eğitim ve topluluklarla iletişim yoluyla aşı tereddüdünü ele almak.
  • Gezici birimler, daha uzun klinik saatleri ve iş yerlerinde aşılama programlarıyla erişimi artırmak.
  • Özellikle yetersiz hizmet alan bölgelerde sağlık altyapısına yatırım yapmak.
  • Sıfır dozlu çocukları belirlemek ve aşı ekiplerinin onlara ulaşmasına yardımcı olmak için veri sistemlerini güçlendirmek.

UNICEF ve diğer küresel ortaklar, hükümetlere taahhütlerini güçlendirme, kaynakları erişilebilir kılma ve telafi aşılarını hızlandırma çağrısında bulundu. Telafi çalışmaları, planlanan dozları kaçıran çocuklara koruyucu aşılarını olabilmeleri için yeni bir fırsat sunuyor.

Pakistan'ın deneyimi hem sorunun boyutunu hem de ilerleme örneklerini bir arada gösteriyor: 2023'te yaklaşık 419.000 sıfır dozlu çocuk, çocuk felci aşısı kapsamındaki büyük iller arası fark ve Lahor ilçesindeki aşılanma oranının %69'dan %85'e çıkması. Rutin hizmetlerin dışında kalan çocukları korumak için pratik erişimi genişletmek ve güven oluşturmak büyük önem taşıyor.

Reklam

Öne çıkanlar

  • Pakistan'da 2023'te yaklaşık 419.000 çocuk sıfır dozlu durumdaydı; bu, Hindistan'dan sonra Güney Asya'daki en yüksek ikinci sayıydı.
  • Küresel araştırma, 2023'te 15,7 milyon sıfır dozlu çocuk bulunduğunu ve bunların %13'ünün Güney Asya'da yaşadığını tahmin etti.
  • Pakistan'daki sayı 2019'da 639.000'den 2020'de 800.000'in üzerine çıktı, ardından toparlanma çalışmalarıyla geriledi.
  • Yabani poliovirüsün endemik olduğu tek ülkeler Pakistan ve Afganistan.
  • Araştırmalar, kentteki gecekondu topluluklarında aşıya erişemeyen çocuklar bulunduğunu ve Peşaver'de ebeveynlerin %22'sinin aşıyı reddettiğini ortaya koydu.
  • Lahor ilçesindeki aşılanma oranı %69'dan %85'e yükselirken iller arasındaki büyük farklar sürdü.
  • Aşı olamayan çocuklara ulaşmada gezici hizmetler, toplumla iletişim, aşıların güvenilir biçimde taşınması ve daha iyi takip sistemleri temel önem taşıyor.
  • 2030 hedefleri, temel aşılarda %90 kapsama ulaşılmasını ve sıfır dozlu çocuk sayısının 2019'daki düzeyin yarısına indirilmesini öngörüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir