15 Yıl Yurt Dışında Kaldıktan Sonra Ev Yabancı Gelebilir
Ayu Rosita, Suudi Arabistan'da 15 yıl ev işçisi olarak çalıştı. Endonezya'nın Batı Cava bölgesindeki köyüne döndüğünde, hatırladığı yer değişmişti. Yeni işletmeler açılmış, yollar daha kalabalık hâle gelmiş, arkadaşlarının çoğu ise taşınmış ya da hayatını kaybetmişti.
İçindekiler
- 15 Yıl Yurt Dışında Kaldıktan Sonra Ev Yabancı Gelebilir
- Dönüş Neden Yalnızlık ve Sıkıntı Getirebilir?
- Yurt Dışı Deneyimi İş Bulmayı Sağlamadığında
- Kadınlar ve Aileler Ek Baskılarla Karşılaşıyor
- Devlet Desteği Var, Ancak Erişim Sınırlı
- Topluluk Grupları Bağları Yeniden Kurmaya Yardım Ediyor
- Daha Kapsamlı Bir Yeniden Uyum Politikası Neleri İçermeli?
- Nepal, Mısır ve Doğu Timor'da Benzer Sorunlar Görülüyor
- Yüksek İşçi Dövizleri, Zorlu Eve Dönüşler
- Öne Çıkanlar
Rosita, dönüşünün ardından yaşadığı aşinalık ve gündelik amaç duygusunu yitirmesini şöyle anlattı:
Kendi köyümde kendimi yabancı gibi hissettim. Huzursuzdum çünkü her gün sıkı çalışmaya alışmıştım; şimdi ise bütün gün evde kalıyor ve yapacak pek az şey buluyorum,
Filipinli göçmen işçi Faye Miranda ise farklı bir nedenle Kuveyt'ten döndü: Oğlu ağır hastaydı. Miranda'nın gelişinden birkaç gün sonra oğlu hayatını kaybetti. Yas, suçluluk duygusu ve yurt dışındaki işinin aniden sona ermesi depresyona ve toplumundan uzaklaşmışlık hissine yol açtı.
Rosita ve Miranda'nın yaşadıkları, eve dönmenin göç sürecinin bir başka zorlu aşaması olabileceğini gösteriyor. Daha iyi fırsatlara ihtiyaç duydukları için ülkelerinden ayrılan işçiler, döndüklerinde tanımadıkları mahallelerle, zayıflamış ilişkilerle ve yurt dışındaki deneyimlerine pek değer vermeyen bir iş piyasasıyla karşılaşabiliyor.
Asya'da ve dünyanın başka yerlerinde yaşayan milyonlarca göçmen işçi için eve dönüş, sevdiklerine kavuşmaktan ibaret değil. Bu dönüş; yeniden gelir elde etmeyi, aileyle bağları tazelemeyi ve yokluklarında değişmeye devam etmiş bir toplumda kendilerine yer bulmayı gerektirebilir.
Değişen göç eğilimleri ve COVID-19 salgınının ardından toparlanma süreci, geri dönen işçilere yönelik desteği daha acil hâle getirdi. Kazançları aileleri ve ülke ekonomilerini ayakta tutan, ancak döndükten sonra kendi geçimlerini sağlamakta zorlanabilen kişilere yardım etmek için hükümetler, uluslararası kuruluşlar ve yerel topluluk örgütleri çalışıyor.
Dönüş Neden Yalnızlık ve Sıkıntı Getirebilir?
Uluslararası Göç Örgütü (IOM), göçmenin yurt dışında dönüşen benliği ile geri döndüğünde karşılaşması beklenen kişi arasında bir kopukluk olduğunu belirtiyor. Başka bir ülkede geçirilen çalışma ve yaşam yılları alışkanlıkları, beklentileri ve kimliği değiştirebilir. Akrabalar ve komşular ise kişinin ayrılmadan önceki hâlini bekliyor olabilir.
Bu beklentilerle karşı karşıya gelen geri dönen işçiler hayal kırıklığı, utanç ve kaygı yaşayabilir. Özellikle toplumlarının yanlarında getirmelerini beklediği birikim veya eşyalara sahip olmadan dönenler için kuşku ve damgalama, uyum sürecini zorlaştırabilir.
Bazı dönüş yapanlar kayda değer bir servet biriktiremedikleri için başarısız sayılıyor. Aksanları, tavırları veya görüşleri değiştiği için başkaları tarafından yabancı gibi görülebiliyorlar. Endonezya ve Filipinler'de dönüş yapan işçiler bu değişiklikler nedeniyle alaya maruz kaldı; yıllar süren ayrılığın ardından eşleri ve çocuklarıyla yeniden yakınlaşmakta zorlandı.
Rosita'nın yaşadığı huzursuzluk, alışılmış bir düzeni kaybetmenin kişinin amaç duygusunu da nasıl etkileyebileceğini gösteriyor. Yıllarca yoğun biçimde çalıştıktan sonra evde yapacak pek az şeyle kalmak, dinlendirici olmaktan çok yalnızlaştırıcı gelebilir. Miranda'nın yaşadıklarına ise yurt dışındaki işinin ardından hayatı yeniden kurma baskısına ek olarak yas ve suçluluk da eşlik ediyor.
Güçlü ilişkiler, insanların bu değişimlerle başa çıkmasına yardımcı olabilir. Güvenilir bir destek ağı olmadığında dışlanmışlık ve kayıp duyguları derinleşerek depresyona, ağır durumlarda ise ruh sağlığı krizine dönüşebilir. Bu nedenle yeniden uyum süreci, işe ve barınmaya ek olarak duygusal iyileşmeyi de kapsar.
Yurt Dışı Deneyimi İş Bulmayı Sağlamadığında
Rosita balık yetiştiriciliğini denedi, daha sonra küçük bir dükkân açtı. Her iki girişimi de yoğun rekabet ve düşük kâr marjları nedeniyle zorlandı. Bir işletme ancak yeterli sayıda müşteri, maliyetleri karşılayan fiyatlarla ürünlerini satın aldığında gelir sağlayabilir. İş kurmak, yurt dışındaki maaşın yerini kendiliğinden almaz.
Miranda da memleketinde iş bulmakta zorlandı. İşverenler resmî niteliklere sahip daha genç adayları tercih etti ve yurt dışında çalışarak geçirdiği yıllar yerel işe alım sürecinde ona sınırlı bir avantaj sağladı.
Göçmenler geri döndüklerinde çoğu zaman onları ülkelerinden ayrılmaya iten iş kıtlığıyla yeniden karşılaşıyor. Bazıları koşulların daha da kötüleştiğini görüyor. Yaş, sınırlı örgün eğitim ve işverenlerin yurt dışı deneyiminin ne kadar işe yaradığına ilişkin kuşkuları seçenekleri kısıtlayabiliyor.
IOM'un 2019 tarihli bir araştırmasına göre, Güneydoğu Asyalı göçmen işçilerin yüzde 31'i birikimlerinde değişiklik olmadan dönerken, yüzde 21'inin birikimleri azaldı ve yüzde 17'si borçlandı. Bu rakamlar, yıllarca yurt dışında çalışmanın bile bir işçiyi zorlu bir eve dönüş sürecinde kullanabileceği çok az mali imkânla baş başa bırakabileceğini gösteriyor.
Flinders Üniversitesi'nin Doğu Timor'da yaptığı araştırma, geri dönen işçilerin yarısından azının iyi olma hâlini koruyabildiğini ortaya koydu. Birçoğu yurt dışında edindikleri becerilere uygun iş bulamadı. Burada iyi olma hâli, istihdamın ve kişinin evdeki koşullarının etkileri de dâhil olmak üzere hayatını nasıl sürdürdüğünü ifade ediyor.
Deneyimlerini kullanamayan veya yerelde yeterli gelir elde edemeyen işçiler yeniden göç etmek isteyebilir. Böylece dönüş, kalıcı bir eve dönüş yerine yurt dışındaki çalışma dönemleri arasında bir molaya dönüşür. Bu karar, bir hanenin yakındaki işlerle ihtiyaçlarını karşılayıp karşılayamayacağıyla yakından ilişkilidir.
Kadınlar ve Aileler Ek Baskılarla Karşılaşıyor
Geri dönen kadınlar iş, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimde daha büyük zorluklarla karşılaşabilir. IOM'un bir araştırması, bu engellerin özellikle yurt dışında istismar veya sömürüye maruz kalan kadınlar için ağır olduğunu ortaya koydu. Bu deneyimlerin yarattığı travma, işçinin olayların yaşandığı ülkeden ayrılmasının ardından da sürebilir.
İstismara uğradıkları bir işten dönen kadınlar sağlıkları ve duygusal iyileşmeleri için desteğe ihtiyaç duyarken toplumsal damgalamayla da karşılaşabilir. Bu baskılar iş bulmayı, eğitime katılmayı ve ilişkileri yeniden kurmayı zorlaştırabilir.
Ev işçileri başka bir sorunla daha karşı karşıya: Yurt dışında edindikleri beceriler, ülkelerindeki resmî iş piyasalarında yeterince değer görmeyebiliyor. İşverenlerin niteliklere veya başka tür iş deneyimlerine daha fazla önem vermesi, yılların pratik deneyimine sahip bu kişilerin istikrarlı bir işe geçiş yollarını kısıtlayabiliyor.
Yıllarca yurt dışında kaldıktan sonra dönen çocuklar ve ergenler dil, kültürel uyum ve okul konularında zorlanabilir. Aileyle tanıdık bir bağın bulunması, hayatının büyük bölümünü başka bir yerde geçirmiş bir çocuk için sınıfı veya toplumu da tanıdık kılmayabilir.
Göç nedeniyle ayrı kalan ailelerin ilişkilerini yeniden kurmak için de zamana ihtiyacı var. Çocuklarda davranış sorunları görülebilir veya okul başarıları düşebilir. Uzun süre ayrı kalmak evlilikleri zorlayabilir; sadakatsizlik de az rastlanan bir durum değildir ve eve dönüş sürecine yeni bir çatışma kaynağı ekler.
Devlet Desteği Var, Ancak Erişim Sınırlı
Endonezya ve Filipinler, geri dönen göçmenlerin geçimlerini sağlamalarına yardımcı olmayı amaçlayan programlar başlattı. Destekler arasında nakit ödemeler, uygun koşullu krediler, girişimcilik eğitimi ve işçilerin yeni beceriler edinmesine yardımcı olan kurslar bulunuyor.
Endonezya düşük faizli işletme kredileri sunuyor ve eğitim kurumlarıyla birlikte çalışarak eğitim imkânı sağlıyor. Düşük faiz borçlanma maliyetini azaltırken eğitim, geri dönenlerin ülkelerinde işe veya ticari faaliyete hazırlanmasına yardımcı olabiliyor.
Filipinler'deki Denizaşırı İşçiler Refah İdaresi (OWWA) hibe ve kapasite geliştirme seminerleri sunuyor. Bu desteklerle işçilere geçim kaynaklarını yeniden kurarken kullanabilecekleri kaynak ve bilgi sağlanması amaçlanıyor.
Ancak 2023'te, Filipinler'e dönen yüz binlerce işçinin yalnızca küçük bir bölümü OWWA'nın nakit desteğinden veya eğitim programlarından yararlandı. Devlet desteğinin kapsamı ve etkililiği, geri dönenlerin sayısıyla karşılaştırıldığında sınırlı kalıyor.
Resmî olmayan kanallardan göç eden veya gerekli belgeleri bulunmayan işçiler destek alamayabiliyor. Benzer dışlanma Nepal ve Mısır'daki dönüş yapanları da etkiliyor. Programların dışında kalan kişiler akrabalarına bel bağlamak veya para kazanmak için yeniden yurt dışına gitmeyi düşünmek zorunda kalabiliyor.
Erişim ve desteğin uygunluğu birbirinden ayrı meseleler. İşçinin programa katılabilmesi gerekir; ancak yardımın koşullarına da uygun olması gerekir. Rosita'nın başarısız iş girişimleri, finansman ve girişimcilik kurslarının yerel rekabeti ve kazanç olasılıklarını dikkate almasının neden önemli olduğunu gösteriyor.
Topluluk Grupları Bağları Yeniden Kurmaya Yardım Ediyor
Endonezya'daki gayriresmî destek grupları ve güçlendirme atölyeleri, geri dönen işçilerin toplumsal bağlarını yeniden kurmalarına ve geçim yolları aramalarına yardımcı oldu. Bu girişimler, bir kredi veya eğitim kursunun tek başına çözemeyeceği bir eve dönüş meselesine, yani diğer insanlarla bağ kurma ihtiyacına odaklanıyor.
Filipinler'de Sandigan gibi kuruluşlar psikososyal destek ve geri dönenlerin deneyimlerini paylaşarak travmayla başa çıkabilecekleri ortamlar sunuyor. Psikososyal destek, duygusal iyi olma hâlinin yanı sıra ilişkileri ve kişinin toplumsal çevresini de ele alıyor.
Yargılandığını veya yalnız kaldığını hisseden geri dönen işçiler, yurt dışında yaşadıklarını ve ülkelerinde karşılaştıkları zorlukları konuşabilecekleri bir ortamdan yararlanabilir. Topluluk grupları, özgüven ve gündelik ilişkiler yeniden kurulurken kişilerin geçim seçeneklerini değerlendirmelerine de yardımcı olabilir.
Yerel girişimlerin kaynakları yetersiz ve çalışmaları daha geniş kapsamlı sorunları çözmeyecek kadar sınırlı ölçekte. Bu çalışmalar kamu desteğindeki boşlukları doldurmaya yardımcı oluyor, ancak desteğe ihtiyaç duyanların sayısı bu grupların ulaşabileceği kitlenin ötesinde.
Daha Kapsamlı Bir Yeniden Uyum Politikası Neleri İçermeli?
IOM ve Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), ekonomik, toplumsal ve psikososyal ihtiyaçları birlikte ele alan eşgüdümlü stratejiler çağrısında bulunuyor. Başarılı bir yeniden uyum, kişinin kararlılığından veya birbirinden kopuk desteklerden fazlasını gerektiriyor.
Yurt dışında edinilen becerilerin tanınması bu yaklaşımın bir parçası. Akreditasyon, işverenlerin deneyimini anlayabilmesi için kişinin becerilerinin resmî olarak kayda geçirilmesi veya kabul edilmesi anlamına geliyor. Pratik bilgileri göz ardı edilen işçiler için becerilerin tanınması, uygun işlere erişimi artırabilir.
Filipinler'de önerilen 11130 sayılı Temsilciler Meclisi Tasarısı, kapsamlı yeniden uyum programlarını kamu politikasının yerleşik bir parçası hâline getirmeyi amaçlıyor. Tasarı; iş fuarlarını, geçim desteğini, psikososyal danışmanlığı ve toplulukların katılımını kapsıyor. 15 Haziran 2025'te yayımlanan haberde tasarı hâlâ öneri aşamasındaydı; bir sonraki yasama adımının ne zaman atılacağı belirtilmemişti.
IOM ve ILO'nun belirlediği önlemler, birbiriyle bağlantılı çeşitli ihtiyaçları kapsıyor:
- İstihdam olanaklarını artırmak için yurt dışında edinilen becerileri tanımak ve akredite etmek.
- Geri dönen işçilerin ruh sağlığı hizmetlerine ve danışmanlığa erişimini sağlamak.
- Finansal okuryazarlık ve girişimcilik eğitimini yerel piyasa koşullarına uygun hâle getirmek.
- Damgalamayı azaltmak ve geri dönenleri kabul etmek için toplulukları sürece katmak.
- İşçilerin becerilerini mevcut fırsatlarla eşleştiren güvenilir veri sistemleri geliştirmek.
Finansal okuryazarlık, para, borçlanma ve birikimlerin nasıl yönetileceğini anlamak demektir. Yerel piyasa koşullarını temel alan eğitimler, işçilerin planladıkları işletmenin müşterisi olup olmadığını ve ayakta kalmaya yetecek kadar kazanç sağlayıp sağlayamayacağını değerlendirmelerine de yardımcı olmalı.
Sınırlı kaynaklar, idari engeller ve kurumlar arasındaki eşgüdüm eksikliği uygulamayı zorlaştırmaya devam ediyor. Bir işçinin ihtiyaçları, istihdam ve eğitimden sağlık hizmetlerine kadar devletin farklı sorumluluk alanlarını kapsayabilir. Desteğin kişinin koşullarını bir bütün olarak ele alabilmesi için programların bu hizmetleri birbirine bağlaması gerekiyor.
Nepal, Mısır ve Doğu Timor'da Benzer Sorunlar Görülüyor
COVID-19 salgını yüz binlerce işçiyi Nepal'e dönmeye zorladı. Birçoğunun devlet desteğine erişmek için gerekli belgeleri yoktu. Bu deneyim, büyük çaplı bir dönüş dalgasının, program kuralları kişileri dışarıda bırakırken onları yardım aramak zorunda bırakabileceğini gösteriyor.
Mısır'da başarısız yeniden uyum süreci döngüsel göçe yol açtı; işçiler geçimlerini sağlamak için tekrar tekrar yurt dışına çıkıp ülkelerine dönüyor. Evlerinde geçimlerini sağlayamayan haneler için yurt dışında yeni bir çalışma dönemi, geçim stratejisinin parçası hâline geliyor.
Doğu Timor'da yurt dışında edinilen deneyim ile bu deneyimin ülkede tanınması arasında bir uçurum var. Becerileri resmen tanınmadığında birçok dönüş yapan kişi eksik istihdam ediliyor; yani yeteneklerinden tam olarak yararlanabilecekleri bir iş bulamıyor. Birçoğu yeniden göç etmeye istekli.
Bu haberde yer alan tarihli veriler şöyle:
- 2019: IOM araştırmasında Güneydoğu Asyalı göçmen işçilerin yüzde 31'inin birikimlerinde değişiklik olmadığı, yüzde 21'inin birikimlerinin azaldığı ve yüzde 17'sinin borçlandığı kaydedildi.
- 2023: Filipinler'e dönen yüz binlerce işçinin yalnızca küçük bir bölümü OWWA'nın nakit desteğinden veya eğitiminden yararlandı.
- 2023: Yurt dışındaki Filipinliler ülkelerine 40 milyar dolardan fazla para gönderirken, yurt dışındaki Endonezyalı işçiler 11 milyar dolarlık katkıda bulundu.
Bu ülkelerde dönüş sonrasında mevcut seçenekleri belgeler, hizmetlere erişim ve iş deneyiminin tanınması belirliyor. İhtiyaçların tamamını ele alan politikalar, insanların ülkelerinde bir yaşam kurmasına yardımcı olabilir. Bu destek olmadığında tekrarlanan göç, işçiler ve aileleri için toplumsal ve ekonomik maliyetler doğurmaya devam ediyor.
Yüksek İşçi Dövizleri, Zorlu Eve Dönüşler
Yurt dışındaki Filipinliler 2023'te ülkelerine 40 milyar dolardan fazla para gönderdi; bu tutar Filipinler'in gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) yaklaşık yüzde 10'una denk geliyor. Yurt dışındaki Endonezyalı işçiler ise 11 milyar dolar göndererek ülkelerinin GSYH'sinin yüzde 0,8'ine katkıda bulundu. GSYH, bir ülkede üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer.
Göçmenlerin ülkelerine gönderdiği para olan işçi dövizleri aileleri ve yerel ekonomileri destekliyor. Bazı durumlarda bütün toplulukların yoksulluktan çıkmasına yardımcı oluyor. GSYH rakamları, bu para transferlerinin Filipinler ekonomisinde Endonezya ekonomisine kıyasla çok daha büyük bir ağırlık taşıdığını da gösteriyor.
Filipinler Üniversitesi rektörü ve işçi hakları savunucusu Angelo Jimenez, işçi dövizlerinin ekonomik yararlarının hükümetlerin dikkatini ülke içinde istihdam yaratmaktan uzaklaştırabileceğini savunuyor:
Göçmen işçilerin gönderdiği para, bu ülkelerin ekonomilerine o kadar büyük katkı sağladı ki bazı hükümetler kendi sanayilerini geliştirmek yerine insanları yurt dışında çalışmaya teşvik edip yönlendirmeye daha fazla zaman ayırıyor. Bir ülke için en önemli şey iş olanakları yaratmak; böylece göç bir zorunluluk değil, yalnızca bir tercih hâline gelir.
Endonezya ve Filipinler, göçün yararlarını korurken ülkelerinde sürdürülebilir fırsatlar yaratma göreviyle karşı karşıya. Ülke içindeki işlere, eğitime ve sosyal korumaya yapılacak yatırımlar hem gidenleri hem de geri dönenleri destekleyebilir.
Rosita ve Miranda gibi işçiler için bu denge somut sonuçlar doğuruyor: Geçimini sağlayabileceği bir gelire erişim, yas veya travmayla başa çıkma desteği ve hayatını yeniden kurabileceği bir topluluk. Kalıcı bir eve dönüş, yalnızca eve varmaya değil, bu üç unsurun tamamına bağlı.
Öne Çıkanlar
- Geri dönen göçmen işçiler yalnızlık, damgalama, zedelenmiş ilişkiler ve sınırlı iş olanaklarıyla karşılaşabilir.
- Kadınlar, ev işçileri ve gerekli belgeleri bulunmayan göçmenler iş, sağlık hizmetleri ve desteğe erişimde ek engellerle karşılaşıyor.
- IOM'un 2019 tarihli araştırmasına göre, Güneydoğu Asyalı göçmen işçilerin yüzde 31'inin birikimleri değişmedi, yüzde 21'inin birikimleri azaldı ve yüzde 17'si borçlandı.
- Endonezya ve Filipinler yeniden uyum desteği sunuyor, ancak bu desteğe erişim ve desteğin kapsamı sınırlı kalıyor.
- Topluluk grupları toplumsal ve duygusal destek sağlıyor, ancak çoğu zaman kaynakları yetersiz.
- Filipinler'de önerilen 11130 sayılı Temsilciler Meclisi Tasarısı iş fuarları, geçim desteği, danışmanlık ve topluluk katılımını kapsıyor.
- Yurt dışında edinilen becerilerin tanınması ve işlere, eğitime ve sosyal korumaya yatırım yapılması, göçün zorunluluk değil tercih hâline gelmesine yardımcı olabilir.






