Tarihi karar, önünde hâlâ zorlu bir sınav var
Uluslararası Adalet Divanı, 19 Kasım 2026'da 9'a karşı 6 oyla Myanmar'ın Rakhine eyaletindeki askerî operasyonlar sırasında Rohingyalara soykırım uyguladığına hükmetti. Birleşmiş Milletler'in en yüksek mahkemesi, Myanmar'ın çoğunluğu Müslüman olan azınlığın önemli bir bölümünü yok etme kastıyla hareket ettiğini tespit etti ve ülkeye yasaklanmış eylemleri durdurması, sorumluları soruşturması ve mağdurlara tazminat sağlaması talimatını verdi.
İçindekiler
Karar, UAD'nin bir devleti soykırım işlemekten sorumlu tuttuğu ilk karar oldu. Gambiya'nın açtığı yedi yıllık davayı sona erdiriyor ancak mültecileri kendi evlerine döndürmüyor, tazminat ödemiyor veya askerî liderleri yargılamıyor. Myanmar, aldığı önlemleri Kasım 2028'e kadar mahkemeye bildirmek zorunda. Bu tarih, Myanmar'ın yanıtını açıklaması için belirlenmiş bir son tarih; tüm tazminatların o zamana kadar tamamlanması şartı değil.
Mahkemenin dava kaydı, süreci Gambiya'nın 11 Kasım 2019'da başvuru yapmasından karara kadar izliyor. Kayıtta ayrıca, Soykırım Sözleşmesi'nin nasıl yorumlanacağına ilişkin sınırlı sorularda 11 ülkenin daha müdahil olduğu belirtiliyor.
Rohingya aileleri açısından karar, yaşadıkları acılara hukuki tanınma ve güvenlik, haklar ve geri dönüş talepleri için yeni bir dayanak sağlıyor. Bu taleplerin sahada değişikliklere yol açıp açmayacağı, Myanmar'ın atacağı adımlara ve diğer hükümetlerin uygulayacağı baskıya bağlı.
Yargıçlar neye hükmetti?
UAD Başkanı Yuji Iwasawa, 15 yargıçlı heyetin kararını okudu. Mahkeme, Myanmar güvenlik güçlerinin Rohingyaları öldürdüğünü, ciddi bedensel ve ruhsal zarara yol açtığını ve topluluk içinde doğumları önlemeyi amaçlayan tedbirler uyguladığını tespit etti. Ayrıca köylerin sistematik biçimde yıkıldığını ve kaçan kişilerin evlerine dönme fırsatının çok az olduğunu ya da hiç olmadığını belirledi.
Yargıçlar, delillerin bütünü göz önünde bulundurulduğunda soykırım kastının tek makul çıkarım olduğu sonucuna vardı. Myanmar'ın, eylemlerinin isyancılara karşı meşru operasyonlar olduğu veya soykırım amacı taşımadan insanları bölgeden uzaklaştırmaya yönelik olduğu yönündeki savunmasını reddetti. Mahkeme, şiddetin boyutunun ve örüntüsünün, Rohingyaların hedef alınmasının ve çocuklara yönelik saldırıların değerlendirmesinin bir parçası olduğunu belirtti.
Karara ilişkin haberlerde aktarılan delillerde ölü sayısının yaklaşık 10 bin olduğu belirtildi. 2017'de askerî harekâtın başlamasının ardından 700 binden fazla Rohingya Bangladeş'e kaçtı. Mahkeme ayrıca cinsel şiddeti ve bunun topluluğun çocuk sahibi olma kapasitesi üzerindeki etkilerini, Rohingya ailelerine uygulanan iki çocuk sınırı da dâhil olmak üzere doğum kısıtlamalarını ele aldı.
Kararda ayrıca Myanmar'ın soykırımı önleme ve sorumluları cezalandırma yükümlülüklerini yerine getirmediği ve Soykırım Sözleşmesi'ni uygulamaya koyacak bir mevzuat çıkarmadığı tespit edildi. Mahkeme, silahlı siviller ve müttefik milisler harekâta katılırken Myanmar'ın riskin farkında olduğunu belirtti. Mahkemenin bulgularına ilişkin hukuki özet, önleme ve cezalandırma konusundaki tespitleri ve kastı ortaya koyan delilleri açıklıyor.
Dava bu noktaya nasıl geldi?
Gambiya, davasını 1948 tarihli Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi kapsamında açtı. Sözleşme, ulusal, etnik, ırksal veya dinî bir grubu kısmen ya da tamamen yok etmeye yönelik özel kastın kanıtlanmasını şart koşuyor. Korkunç suçların işlendiğini göstermek tek başına yeterli değil. Yargıçların ayrıca eylemlerin, bunların örüntüsünün ve diğer delillerin kast konusunda ne ortaya koyduğuna karar vermesi gerekiyor.
Gambiya, Birleşmiş Milletler soruşturmaları, uydu görüntüleri, insan hakları araştırmaları ve Rohingya tanıkların ifadeleri dâhil çeşitli delillere dayandı. Bazı tanıklar, mahkemedeki kapalı oturumlara katılmak için Bangladeş'teki mülteci kamplarından geldi. Dava geçmişi, ilk koruyucu tedbir kararı da dâhil olmak üzere nihai karara giden aşamaları açıklıyor.
- 11 Kasım 2019: Gambiya, Myanmar aleyhinde dava açtı.
- 23 Ocak 2020: Mahkeme, Rohingyaları korumak ve delilleri muhafaza etmek için geçici tedbirler alınmasına hükmetti; Myanmar'ın bu tedbirlere uyum konusunda altı ayda bir rapor vermesi gerekiyordu.
- 22 Temmuz 2022: Mahkeme, yargı yetkisi bulunduğuna ve davanın devam edebileceğine hükmetti.
- 12-29 Ocak 2026: Mahkeme, davanın esasıyla ilgili duruşmalar yaptı.
- 19 Kasım 2026: Mahkeme nihai kararını açıkladı.
Mahkemenin bu tespiti, 2007'de Sırbistan ve Srebrenitsa katliamına ilişkin verdiği karardan farklı bir noktaya işaret ediyor. Mahkeme o davada Sırbistan'ın soykırımı önleme veya sorumluları cezalandırma yükümlülüklerini yerine getirmediğine hükmetmiş, ancak devleti soykırım işlemekten sorumlu tutmamıştı. Myanmar kararı ise devletin soykırım işlemekten sorumluluğu meselesini doğrudan ele alıyor.
Myanmar mağdurlar için ne yapmak zorunda?
Mahkeme, Myanmar'a Soykırım Sözleşmesi ihlallerini sona erdirmesi, şüpheli suçları soruşturması, sorumlu bulunan kişileri yargılayıp cezalandırması ve benzer suçların yeniden işlenmesini önlemek için adımlar atması talimatını verdi. Ayrıca ülkenin tazminat sağlaması gerektiğini belirtti. Gambiya, Rohingya mağdurları adına tazminat talep etme hakkına sahipti.
Muhtemel giderimler arasında mültecilerin güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde geri dönmelerine izin verilmesi, ayrı düşen ailelerin bir araya getirilmesi ve mülklerin iade edilmesi ya da yerine yenilerinin verilmesi bulunuyor. Mahkeme ayrıca kayıp kişilerin bulunmasına yardımcı olunmasını, uygun defin işlemlerini ve hayatta kalanlara fiziksel ve psikolojik rehabilitasyon sağlanmasını ele aldı. Mülklerin iadesi veya mağdurların kaybettiklerinin başka şekilde geri verilmesi maddi açıdan mümkün değilse Myanmar tazminat ödemek zorunda.
Yargıçlar toplam tazminat miktarını veya ödeme takvimini belirlemedi. Myanmar'ın, karardan sonraki iki yıl içinde, Kasım 2028'de, uyum için attığı adımları açıklayan bir rapor sunması gerekiyor. Mahkemenin kararı güvenli geri dönüşü hukuki bir yükümlülük hâline getiriyor; ancak fiilî geri dönüş, insanların yeniden şiddet veya zulümle karşılaşmadan oraya seyahat edip yaşayabilmelerini sağlayacak koşullara bağlı.
Rohingya toplumunun liderlerinden Mohammad Rofik için karar, adalet mücadelesi devam ederken tanınma anlamına geliyordu. Kararı zafer olarak nitelendiren Rofik, topluluğun önünde hâlâ uzun bir yol olduğunu söyledi. Rofik, Cox's Bazar'daki mültecilere şöyle seslendi:
Adalet başladı.
Toplum lideri Sayed Ullah, kararın Rohingyaları ayrı bir etnik grup olarak tanıdığını ve Myanmar'ın bu kimliği uzun süredir inkâr etmesine karşı çıktığını söyledi. Mülteci Mohammad Osman, diğer ülkeleri açıklamaların ötesine geçerek Myanmar yetkililerini cezalandırmaya çağırdı.
Bu karar doğrultusunda tüm Rohingya toplumu, dünyaya Myanmar'a ağır cezalar uygulaması çağrısında bulunuyor.
Osman'ın çağrısı, karar ile onun uygulanması arasındaki mesafeyi ortaya koyuyor. Mülteci nüfusuna ilişkin verilerde yaklaşık 1,2 milyon olarak belirtilen bir milyondan fazla Rohingya, Bangladeş'in Cox's Bazar bölgesindeki kalabalık kamplarda yaşamayı sürdürüyor. Myanmar'da ise hareket özgürlüğünün ve temel haklara erişimin kısıtlandığı koşullarda 600 binden az Rohingyanın kaldığı tahmin ediliyor.
Kararın uygulanması neden zor olabilir?
UAD kararları davaya taraf ülkeler için nihai ve bağlayıcıdır; Myanmar bu karara itiraz edemez. Mahkemenin kendi polis gücü veya bir hükümeti kararlarını uygulamaya zorlayacak bir yöntemi yok. Bir ülke diğer tarafın karara uymadığını öne sürerse konuyu, tavsiyelerde bulunabilecek veya tedbirlere karar verebilecek Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyine taşıyabilir.
Gambiya, Konseyden harekete geçmesini isteyebilir. Ancak daimi üyeler Çin ve Rusya'nın Myanmar'la yakın ilişkileri var ve esasa ilişkin bir kararı veto edebilirler. ABD'nin de veto hakkı bulunuyor. Dolayısıyla Konseye başvuru, harekete geçilmesini talep etmenin bir yolunu oluşturuyor ancak bunun gerçekleşmesini garanti etmiyor. Konsey, UAD kararını uygulamak için bu yetkisini bugüne kadar hiç kullanmadı.
Konu, 193 üyeli Birleşmiş Milletler Genel Kuruluna da taşınabilir. Burada kabul edilecek bir karar hukuken bağlayıcı olmaz ancak uyum yönünde geniş destek, diplomatik baskıyı artırabilir. Hükümetler ayrıca yaptırımlar, resmî temasların sınırlandırılması ve silah ya da güvenlik desteğinin kısıtlanması dâhil olmak üzere Myanmar'la ilişkilerini kullanarak da harekete geçilmesi için baskı yapabilir.
Myanmar hükümeti kararı adaletsiz olarak nitelendirerek reddetti. Cumhurbaşkanlığı sözcüsü Khaing Khaing Soe, 9'a karşı 6 oyla alınan karara işaret ederek kararın oybirliğiyle verilmediğini söyledi. Şu ifadeleri kullandı:
Ülkemiz haksız yere suçlandı.
Myanmar, askerî harekâtın Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu'nun saldırılarına yanıt ve bir güvenlik operasyonu olduğunu savundu. UAD, bu açıklamanın değerlendirdiği delilleri makul biçimde açıklamadığına hükmetti. Hükümetin kararı reddetmesi, uygulamaya uyulup uyulmayacağının tartışmalı olabileceğine işaret ederken mahkemenin bağlayıcı kararı yürürlükte kalıyor.
Diğer hükümetler hangi baskı yollarını değerlendiriyor?
Birleşik Krallık, Myanmar'ın Londra'daki savunma ataşesini sınır dışı edeceğini açıkladı ve Güvenlik Konseyinde acil görüşme yapılması çağrısında bulundu. Konsey, kararın ardından istişareler ve kapalı bir toplantı planladı. İnsan hakları örgütleri hükümetlere yaptırımları, küresel silah ambargosunu ve silah, gözetleme ekipmanı ile askerî yardım transferlerine kısıtlama getirilmesini değerlendirme çağrısı yaptı.
Hindistan, kararı not ettiğini belirtti ve yerinden edilmiş Rohingyaların güvenli, hızlı ve sürdürülebilir biçimde geri dönmesine verdiği desteği yineledi. Hindistan, Operation Insaniyat aracılığıyla Bangladeş'teki mülteci kamplarına yardım gönderdi ve Rakhine eyaletindeki bir kalkınma programını destekledi. Bangladeş kararı memnuniyetle karşıladı. Myanmar'dan kaçan Rohingyaların büyük çoğunluğuna ev sahipliği yapan ülke, güvenli geri dönüş çağrısını defalarca yineledi.
Aynı zamanda BM Genel Kurulu Başkanı olan Bangladeş Dışişleri Bakanı Khalilur Rahman, kararın ardından Cox's Bazar'ı ziyaret ederek yargılamalar, tazminat ve yeni suçların işlenmesini önleyecek güvenceler çağrısında bulundu. BM Sözcüsü Melissa Summers'ın aktardığı açıklamada mültecilere destek sözü verdi:
Tek başınıza mücadele etmeyeceksiniz.
Myanmar'da 219 sivil toplum kuruluşu kararı memnuniyetle karşıladı ve Rohingya kimliğinin tanınması, vatandaşlık haklarının iade edilmesi ve güvenli, gönüllü ve onurlu bir geri dönüş çağrısında bulundu. Ayrıca uluslararası toplumu Min Aung Hlaing ve diğer askerî liderler hakkında ceza sorumluluğunun sağlanması için çaba göstermeye çağırdılar.
Bölgesel diplomasi de bir başka baskı noktası olmaya devam ediyor. Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN), 2021 darbesinden bu yana Beş Maddeli Uzlaşı'da ilerleme kaydedilmediği gerekçesiyle Myanmar'ın bazı üst düzey toplantılardaki siyasi temsilini kısıtladı. Plan; şiddetin sona erdirilmesi, tüm taraflar arasında diyalog, bir ASEAN özel elçisinin arabuluculuğu, insani yardım ve elçinin ilgili kişilerle görüşmek üzere ziyaret gerçekleştirmesi çağrısında bulunuyor. UAD'nin Kasım 2028'deki rapor sunma tarihi, ASEAN'ın yanıtı üyelerinin siyasi tercihlerine bağlı olsa da hükümetlere Myanmar'ın açıkladığı adımları değerlendirebilecekleri bir tarih veriyor.
Karar Rohingyaların gündelik yaşamını değiştirecek mi?
Hemen değil. Rohingyalar hâlâ yerinden edilme, kısıtlı haklar ve yeni şiddet riskiyle yaşıyor. Rakhine eyaleti, Myanmar'da devam eden iç savaşın bir parçası. Ordu ve Arakan Ordusu kontrol için savaşıyor; eyaletin büyük bölümünü kontrol eden Arakan Ordusu da Rohingyalara yönelik ihlallerle suçlanıyor. Bu koşullar, güvenli geri dönüşü ve mülklerin iadesini kısa vadede özellikle zorlaştırıyor.
Mahkemenin kararına uygun bir geri dönüş, sınırı geçmekten fazlasını gerektiriyor. Rohingyaların fiziksel güvenliğe, zulümden uzak yaşama özgürlüğüne, aile bağlarının yeniden kurulmasına ve kendi topluluklarında yaşayabilme imkânına ihtiyacı olacak. Sivil toplum kuruluşları ve toplum liderleri vatandaşlık hakları ve Rohingya kimliğinin resmen tanınması çağrısında da bulundu. Bu tür güvenceler olmadan geri dönmeye zorlanan kişiler, kaçmalarına yol açan güvensizlikle yeniden karşı karşıya kalabilir.
UAD, devletler arasındaki anlaşmazlıklara hükmediyor. Bireysel liderleri suçlu bulamaz veya hapse atamaz. Buna karşılık Uluslararası Ceza Mahkemesi, bireylerin cezai sorumluluğunu ele alıyor. Savcıları, Rohingyalara yönelik insanlığa karşı suç iddiaları nedeniyle 2024'te Min Aung Hlaing hakkında tutuklama emri çıkarılmasını talep etmişti ancak UAD'nin kararı bu ayrı mesele hakkında hüküm vermiyor.
Bu soykırım kararı, Güney Afrika'nın Gazze konusunda İsrail'e karşı açtığı dava da dâhil olmak üzere başka davalarda yargıçların sözleşmeyi yorumlama biçimini etkileyebilir. Ancak başka bir davanın sonucunu belirlemez: Yargıçların delilleri ve koşulları ayrı ayrı değerlendirmesi gerekir. Myanmar kararı, bir plana ilişkin doğrudan delil bulunmadığında eylem örüntüsünden kastın nasıl çıkarılabileceğine dair ayrıntılı bir örnek sunuyor.
Özetle
- UAD, Myanmar'ın Rakhine eyaletindeki askerî harekât sırasında Rohingyalara soykırım uyguladığına 9'a karşı 6 oyla hükmetti.
- Mahkeme, Myanmar'a yeni ihlalleri önlemesi, sorumluları soruşturup cezalandırması ve tazminat sağlaması talimatını verdi.
- Myanmar, aldığı önlemleri Kasım 2028'e kadar bildirmek zorunda; bu tarih, tüm tazminatların o zamana kadar ödenmesini gerektirmiyor.
- UAD'nin kararı bağlayıcı ve nihai ancak mahkeme kararı doğrudan uygulayamıyor. Güvenlik Konseyinin harekete geçmesi veto engeliyle karşılaşabilir.
- Yaklaşık 1,2 milyon Rohingya Bangladeş'te yaşamayı sürdürüyor; güvenli geri dönüş, Myanmar'daki güvenlik ve hak güvencelerine bağlı.






