Su anlaşmazlığı sürerken bir kültürel forum
Hindistan, 20 Kasım 2026 Cuma günü yaptığı açıklamada, Pakistan'ın İklim Değişikliği ve Çevre Koordinasyon Bakanı Musadik Masood Malik'in Yeni Delhi'deki üç günlük Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) forumuna katılmasına rağmen İndus Suları Antlaşması konusundaki tutumunun değişmediğini belirtti. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Randhir Jaiswal, Hindistan'ın tutumunun "çok net" olduğunu ve bunda "kesinlikle hiçbir değişiklik olmadığını" söyledi.
İçindekiler
Malik, tarihi Purana Qila'da düzenlenen ve 22 Kasım'a kadar sürecek olan ŞİÖ Medeniyetler Diyalog Forumu'nun açılış günü için Cuma günü erken saatlerde geldi. Toplantının açılışını Başbakan Narendra Modi yaptı. Gergin ilişkilerin gölgesinde bu nadir bir ziyaret oldu: Hindistan'ı ziyaret eden son Pakistanlı bakan, Mayıs 2023'te Goa'daki bir ŞİÖ toplantısına katılan Dışişleri Bakanı Bilawal Bhutto Zardari idi.
Forum, iki hükümeti aynı çok taraflı toplantıda bir araya getirdi ancak bu durum, su konusundaki anlaşmazlıklarında veya ilişkilerinin genel durumunda bir değişiklik olduğunun sinyalini vermedi. Hindistan, Hint kontrolündeki Keşmir'in Pahalgam bölgesinde 26 kişinin ölümüne yol açan 22 Nisan saldırısının ardından 1960 tarihli antlaşmayı 2025 yılında askıya aldığını belirtiyor. Pakistan ise Hindistan'ın tek taraflı eylemine itiraz ediyor ve antlaşmanın herhangi bir ihlalinin savaş eylemi olarak değerlendirileceğini uyarısında bulunuyor; bu tutum Pakistan'ın su uyarısında da yinelendi.
Hindistan antlaşma hakkında ne dedi?
Bir medya brifinginde Jaiswal'a, Malik'in Delhi'deki varlığının ve kendisine atfedilen antlaşma hakkındaki yorumlarının Hindistan'ın tutumunu etkileyip etkilemediği soruldu. Hükümetin tutumunu zaten net bir şekilde ortaya koyduğunu ve bunun değişmediğini söyledi.
Jaiswal'ın sözleri, forum katılımı ile su anlaşmazlığı arasında keskin bir çizgi çekti. Hindistan Dışişleri Bakanlığı, etkinlik düzenlenirken ŞİÖ çerçevesinin esas alındığını ve aralarında Pakistan'ın da bulunduğu tüm üye ülkelere davet gönderildiğini belirtti. ŞİÖ gözlemcileri ve Diyalog Ortakları da davet edildi. Hindistan, davetleri 28 Ekim'de kurulmuş uygulamalar çerçevesinde duyurmuştu.
Anlaşmazlığın daha uzun bir hukuki geçmişi var. Hindistan, 2025 yılında Pahalgam saldırısının ardından antlaşmayı askıya aldığını duyurmuştu. Pakistan ise anlaşmanın tek başına Hindistan tarafından askıya alınamayacağını savunuyor. Lahey'deki Daimi Tahkim Mahkemesi, 27 Haziran 2025'te İndus Suları Antlaşması davasında Ek Kararını açıkladı. Her iki taraf için de temyize kapalı ve bağlayıcı olan oy birliğiyle alınmış karar, Hindistan'ın antlaşmayı askıya alma yönündeki tek taraflı kararının, Lahey kararında açıklandığı üzere Mahkeme'nin konuyu karara bağlama yetkisini etkilemediğine hükmetti. İki hükümet, antlaşmanın nasıl uygulanması gerektiği ve anlaşmazlıkların nasıl çözüleceği konusunda anlaşmazlık yaşamaya devam ediyor.
Malik toplantıda neden bulunuyordu?
Pakistan, 14 Kasım'da Malik'in heyete başkanlık edeceğini duyurdu. İslamabad, forum medeniyetlere, tarihe ve kültürel alışverişe odaklanmasına rağmen, milli miras ve kültür bakanı yerine onu aday gösterdi. Malik'in portföyü iklim değişikliği ve çevre koordinasyonunu kapsıyor.
Hindistan, davetiyenin ikili bir toplantının parçası olarak değil, bir ŞİÖ üyesi olarak Pakistan'a uzatıldığını belirtti. Forumun ev sahipliğini Dışişleri Bakanlığı ile Kültür Bakanlığı üstlendi. Etkinliğin temaları arasında kültürel ifade, sanat ve mimari, dil ve edebiyat ile dini ve felsefi gelenekler yer aldı.
ŞİÖ, 2001 yılında Şanghay'da Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan tarafından kuruldu. Hindistan ve Pakistan 2017 yılında kalıcı üyeler haline geldi. Grubun şu anda 10 üye devletinin yanı sıra bazı faaliyetlerine katılabilecek gözlemcileri ve Diyalog Ortakları bulunuyor. Forum zamanında, davet edilen 25 ülkeden 15'i katılımını teyit etmişti.
Medeniyetler diyalogu fikri 2025 yılındaki bir ŞİÖ zirvesinde Modi tarafından önerilmişti. Forum, Hindistan ve Pakistan'ın anlaşmazlıklarını müzakere etmesi için resmi bir mekandan ziyade bölgesel bir etkinlik olarak tasarlandı. Pakistan, 2026–27 dönemi için ŞİÖ Devlet Başkanları Konseyi'ne başkanlık ediyor ve gelecek yıl grubun İslamabad'daki zirvesine ev sahipliği yapmaya hazırlanıyor.
Malik ilişkiler hakkında ne söyledi?
Malik gazetecilere kültürün ilişkilerin gelişmesinde bir rol oynayabileceğini söyledi ve Hindistan ile Pakistan arasındaki de dahil olmak üzere bölge genelindeki ilişkilerin iyileşmesini umduğunu ifade etti. Toplantıyı ülkelerin ortak tarihi ve kültürü tartışması için bir fırsat olarak nitelendirdi.
Malik ayrıca forumun doğrudan ikili tartışmaların yeri olmadığını, çok taraflı olduğunu vurguladı. Modi ile herhangi bir toplantı planlanmamıştı ve Malik'in 21 Kasım Cumartesi günü forumda bir konuşma yapması bekleniyordu. Bölgenin hızla değiştiğini belirterek siyasi ve sosyal meselelere daha geniş bir perspektiften bakılması çağrısında bulundu.
Malik, diyaloğu, ülkelerin her konuda anlaşmasını zorunlu kılan değil, onları bir araya getiren bir yol olarak tanımladı. Hükümetlerin antlaşmaya ilişkin resmi tutumları birbirinden çok uzak kalmaya devam ederken, onun açıklamaları umut verici bir ton ortaya koydu.
Açılışta konuşan Modi şunları söyledi: "Bugün ihtiyaç duyulan şey, aramızdaki ortak noktalara odaklanmaktır." Kültürel alışverişi barışla ilişkilendirerek ticaret, Budist fikirlerin yayılımı, edebiyat ve matematik dahil olmak üzere bölge genelindeki tarihi bağlantılara işaret etti.
Forum geçmişi ve bugünü nasıl birleştirdi?
Modi, fikirlerin ve geleneklerin yüzyıllar boyunca sınırları aşmasına dair örnekler verdi. Budist düşüncenin, günümüz Pakistan sınırları içinde yer alan Gandhara'yı da içeren rotalar üzerinden Çin'e ve Orta Asya'ya yayıldığını söyledi. Ayrıca Pançatantra'nın Farsça ve Arapçadaki sonraki versiyonlarına, Ramayana'nın Kamboçya formuna ve matematiksel bilginin Bağdat'a taşınmasına değindi.
Bu örnekler forumun pratik tekliflerini şekillendirdi. Modi, ŞİÖ ülkelerine eski el yazmalarını dijitalleştirme ve tercüme etme, ortak tarih üzerine ortak araştırmalar yürütme, sergiler, akademisyen değişimleri ve kültür festivalleri düzenleme çağrısında bulundu. Ayrıca İpek Yolu ve Budist sit alanlarını birbirine bağlayan miras rotaları önerdi ve yapay zekanın yalnızca birkaç dilde mevcut olan eserlerin çevrilmesine yardımcı olabileceğini belirtti.
Bu teklifler, diyaloğa konuşmaların ötesinde bir amaç kazandırıyor: Kültürel kurumlar ve araştırmacılar, birkaç ülkeyi kapsayan materyaller ve sit alanları üzerinde birlikte çalışabilir. Forumun üç günlük programı, katılımcı heyetlerin kendi perspektiflerini sunabilecekleri tematik oturumları içeriyordu.
Hindistan ve Pakistan için bu tür bir alışveriş, yürürlükte kalan kısıtlamalarla birlikte gerçekleşiyor. Hindistan'ın Sindoor Operasyonu'nu izleyen 7-10 Mayıs 2025 tarihlerindeki askeri çatışmadan bu yana diplomatik ve ticari sınırlar ile hava sahası kullanımındaki karşılıklı yasaklar devam ediyor. Hiçbir hükümet daha geniş anlaşmazlıkları çözmek için görüşmeler duyurmamıştı. Bu nedenle Malik'in ziyareti ve forumun kültürel gündemi, ilişkilerde ilan edilmiş bir sıfırlama değil, bir temas noktası yarattı.
Ziyaret neyi değiştiriyor ve ne çözümsüz kalıyor?
Ziyaret, Mayıs 2025 çatışmalarından bu yana bir Pakistanlı bakanın Hindistan'a yaptığı ilk ve üç yılı aşkın süredir gerçekleşen ilk ziyaret olarak nitelendirildi. Malik, havalimanında Pakistan'ın Hindistan Maslahatgüzarı Saad Warraich tarafından karşılandı. Ayrıca kulislerde ŞİÖ temsilcileriyle görüşmesi ve Pakistan Yüksek Komisyonu'nu ziyaret etmesi bekleniyordu.
Hindistan, Nizamuddin ziyaretini etkilemiş olabilecek bir güvenlik meselesine dikkat çekerken, Malik'in ülkedeki hareketine hiçbir kısıtlama getirilmediğini belirtti. Forumun kendisi ilan edilmiş ikili bir toplantı veya antlaşma konusunda bir anlaşma üretmedi. Su anlaşmazlığında bir sonraki adım belirsizliğini koruyor: Hindistan konumunun değişmediğini söylerken, Pakistan antlaşmanın yeniden yürürlüğe konulmasını istiyor ve Hindistan'ın tek taraflı askıya alma kararını reddediyor.
Diplomatik önem, ortaya çıkan tezzatta yatıyor. Pakistanlı bir federal bakan Hindistan'ın ev sahipliği yaptığı bir etkinlikte yer aldı ve her iki taraf da diyalogdan bahsetti, ancak her ikisi de su anlaşmazlığını kültürel programdan ayrı tuttu. Foruma damgasını vuran önceki terörizm tartışması da güvenlik endişelerinin Malik'in ziyaretini çevreleyen atmosferin bir parçası olmaya devam ettiğini gösterdi.
Ziyaret ve anlaşmazlıktaki kilit tarihler
22 Nisan 2025: Pahalgam'da düzenlenen bir saldırıda 26 kişi hayatını kaybetti.
2025: Hindistan, saldırının ardından İndus Suları Antlaşması'nı askıya aldı.
27 Haziran 2025: Daimi Tahkim Mahkemesi, Hindistan'ın tek taraflı askıya alma kararının Mahkeme'nin yetkisini etkilemediğine hükmeden oy birliğiyle alınmış bağlayıcı bir Ek Karar yayınladı.
28 Ekim 2026: Hindistan, ŞİÖ diyaloğu için davetiyelerin tüm üye ülkelere gönderildiğini açıkladı.
14 Kasım 2026: Pakistan, Malik'in katılımını teyit etti.
20-22 Kasım 2026: İlk ŞİÖ Medeniyetler Diyalog Forumu Yeni Delhi'deki Purana Qila'da gerçekleştirildi.
Sonuç
Hindistan, Malik'in ziyareti sırasında İndus Suları Antlaşması hakkındaki tutumunun değişmediğini belirtti.
Malik, ŞİÖ diyaloğuna Pakistan'ın iklim ve çevre koordinasyon bakanı olarak katıldı.
Hindistan, tüm ŞİÖ üyelerinin davet edildiğini ve bunun ikili bir toplantıdan ziyade çok taraflı bir etkinlik olduğunu vurguladı.
Malik ve Modi diyalog ve kültürel bağlar lehinde konuşmalar yaptı, ancak herhangi bir Hindistan-Pakistan toplantısı veya antlaşma anlaşması duyurulmadı.
Antlaşmanın statüsü tartışmalı kalmaya devam ediyor; Hindistan 2025'teki tutumunu korurken Pakistan yeniden yürürlüğe konulmasını talep ediyor; Haziran 2025 tarihli Ek Karar, Hindistan'ın tek taraflı askıya alma kararının Mahkeme'nin yetkisini etkilemediğine hükmetmişti.






