Hindistan, İndus Suları Anlaşması’na İlişkin Lahey Kararını Reddederken Pakistan Anlaşmanın Yeniden Yürürlüğe Girmesini İstiyor

10 dakikalık okuma
Indus Water Treaty: Hague Court of Arbitration Says It Is Competent To ...

27 Haziran kararı su anlaşmazlığını derinleştiriyor

27 Haziran 2025’te Lahey’de verilen ek karar, İndus Suları Anlaşması konusunda Hindistan ile Pakistan arasındaki gerilimi artırdı. Kararda, Hindistan’ın anlaşmayı tek taraflı olarak askıya alamayacağı ve yürürlüğünü durduramayacağı, mahkemenin de anlaşmazlığı ele alma yetkisinin sürdüğü belirtildi. Pakistan kararı memnuniyetle karşıladı. Hindistan ise hem kararı hem de kararı veren tahkim heyetinin meşruiyetini reddetti.

İçindekiler
  1. 27 Haziran kararı su anlaşmazlığını derinleştiriyor
  2. 1960 anlaşması neleri öngörüyor
  3. Gerilim nasıl gelişti
  4. Mahkeme ne karara bağladı
  5. Hindistan kararı neden reddediyor
  6. Pakistan anlaşmanın olağan işleyişine derhâl dönülmesini istiyor
  7. Davanın merkezindeki iki hidroelektrik projesi
  8. Paralel süreçler anlaşmazlığı neden karmaşıklaştırıyor
  9. Anlaşma ve uluslararası hukuk
  10. Su, geçim kaynakları ve bölgesel güvenlik
  11. Karardan sonra ne olacak
  12. Öne çıkanlar

Gerilimin arka planında, Hindistan yönetimindeki Keşmir’in Pahalgam bölgesinde 26 kişinin hayatını kaybettiği 22 Nisan saldırısı yer alıyor. Hindistan, sınır ötesi terörizme destek vermekle suçladığı Pakistan’a karşı anlaşmayı askıya alacağını duyurdu. İslamabad suçlamayı reddediyor ve su kararını yasa dışı olarak nitelendiriyor.

30 Haziran itibarıyla nükleer silahlara sahip iki komşu, hem anlaşmanın yürürlüğü hem de anlaşmazlıkların çözümüne yönelik hukuki süreç konusunda görüş ayrılığını sürdürüyor. Pakistan, anlaşmanın olağan düzenlemelerinin derhâl yeniden uygulanmasını istiyor. Hindistan ise terörizme karşı tutumunun egemenlik ve uluslararası hukuk meselesi olduğunu savunuyor.

Anlaşmazlık, Hindistan’ın Cammu ve Keşmir’deki Kishenganga ve Ratle hidroelektrik projelerinin tasarımını da kapsıyor. Pakistan, projelerin Hindistan’ın ağırlıklı olarak Pakistan’a tahsis edilen nehirleri kullanmasını düzenleyen anlaşma koşullarını ihlal ettiğini savunuyor. 27 Haziran kararı, mahkemenin yargı yetkisini ve anlaşmanın askıya alınması girişimini ele alırken, tahkimin bir sonraki aşamasında bu itirazların esası incelenecek.

1960 anlaşması neleri öngörüyor

Hindistan ile Pakistan, Dünya Bankası’nın arabuluculuğunda yürütülen dokuz yıllık müzakerelerin ardından 1960’ta İndus Suları Anlaşması’nı imzaladı. Anlaşma, İndus Havzası’ndaki altı nehrin kullanımını paylaştırıyor ve suların yönetimine ilişkin anlaşmazlıkların çözümü için kurallar belirliyor.

  • Doğu nehirleri Sutlej, Beas ve Ravi, kısıtlamasız kullanım için Hindistan’a tahsis edildi.
  • Batı nehirleri İndus, Jhelum ve Chenab, Pakistan’a tahsis edildi; Hindistan’a hidroelektrik üretimi gibi tüketim dışı amaçlar da dâhil olmak üzere sınırlı kullanım hakkı tanındı.

Hidroelektrik üretimi, hareket hâlindeki suyun enerjisinden elektrik elde edilmesidir. Bu bağlamda tüketim dışı kullanım, suyu tüketmek üzere çekmek yerine enerjisinden yararlanmak anlamına gelir. Bununla birlikte anlaşma, projelere koşullar getiriyor ve tasarımlarını mevcut anlaşmazlığın temel unsurlarından biri hâline getiriyor.

Reklam

Anlaşmada veri paylaşımı, baraj inşası ve uyuşmazlıkların çözümüne ilişkin hükümler de bulunuyor. Öngörülen süreçler, tarafsız bir uzmanı ve gerektiğinde bir Tahkim Mahkemesini kapsıyor. Bu düzenlemeler, ülkelerin genel ilişkileri gergin olsa bile teknik ve hukuki anlaşmazlıkları ele alabilmesine imkân sağlıyor.

Anlaşma, altı yılı aşkın süre boyunca savaşlara ve siyasi krizlere dayandı. Kalıcı bir su anlaşmasına ve Hindistan ile Pakistan arasında diyaloğun sürdüğü nadir kanallardan birine dönüştü. Mevcut gerilim, her iki işlevi de sınava sokuyor: su kullanımını düzenleyen kuralları ve bu kurallara ilişkin anlaşmazlıkları çözmek üzere tasarlanan süreci.

Gerilim nasıl gelişti

22 Nisan’da Pahalgam’da düzenlenen saldırı, hidroelektrik projelerine ilişkin mevcut anlaşmazlığı, anlaşmanın yürürlükte kalıp kalmayacağı konusunda daha geniş bir gerilime dönüştürdü. Hindistan, Pakistan “sınır ötesi terörizme verdiği desteği inandırıcı ve geri dönülmez biçimde sona erdirene kadar” anlaşmayı askıda tutacağını açıkladı. Pakistan, sınır ötesi terörizme destek verdiği yönündeki Hindistan suçlamasını reddediyor.

Hindistan’ın açıklaması, anlaşma tarihinde taraflardan birinin anlaşmayı askıya alma ya da işleyişini tek taraflı değiştirme yönündeki ilk girişimiydi. Pakistan bu adımı “savaş ilanı” ve uluslararası hukukun ihlali olarak nitelendirdi. Anlaşmada tek taraflı askıya almaya izin veren bir hüküm bulunmadığını belirten Pakistan, 1969 tarihli Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi kapsamında hukuki yollara başvurmakla tehdit etti.

Başlıca tarihler ve aşamalar şöyle:

  • 1960: Hindistan ve Pakistan, Dünya Bankası’nın arabuluculuğunda yürütülen dokuz yıllık müzakerelerin ardından İndus Suları Anlaşması’nı imzaladı.
  • 2022: Dünya Bankası, hidroelektrik projelerine ilişkin anlaşmazlık için hem tarafsız bir uzman hem de Tahkim Mahkemesi atayarak paralel süreçler başlattı.
  • 22 Nisan 2025: Pahalgam saldırısında 26 kişi hayatını kaybetti. Hindistan daha sonra anlaşmayı askıya alacağını duyurdu.
  • 27 Haziran 2025: Ek kararla mahkemenin yargı yetkisi teyit edildi; anlaşmanın tek taraflı olarak askıya alınması ya da yürürlüğünün durdurulması reddedildi.
  • 30 Haziran 2025: Hindistan kararı reddetmeyi sürdürürken Pakistan, anlaşmanın olağan işleyişine dönülmesini istedi.

Mahkeme ne karara bağladı

Pakistan, Hindistan’ın eylemlerine itiraz etmek ve mahkemenin yargı yetkisinin kapsamına açıklık getirilmesini istemek üzere Lahey’deki Daimi Tahkim Mahkemesinde resmen tahkim süreci başlattı. Yargı yetkisi, bir uyuşmazlığı ele alıp karara bağlama konusundaki hukuki yetki anlamına geliyor.

27 Haziran tarihli ek karar iki temel soruyu ele aldı: Hindistan’ın anlaşmayı askıya alma açıklamasına rağmen mahkemenin davayı görmeye devam edip edemeyeceği ve Hindistan’ın anlaşmayı tek taraflı olarak askıya alıp yürürlüğünü durdurup durduramayacağı.

Reklam

Mahkeme oybirliğiyle anlaşmanın geçerliliğini ve yürürlükte olduğunu, Hindistan’ın tek taraflı kararının ise hukuki sonuç doğurmadığını belirtti. Anlaşmada tek taraflı askıya alma ya da yürürlüğü durdurma hükmü bulunmadığını ve Hindistan ile Pakistan karşılıklı olarak sona erdirme kararı alana kadar yürürlükte kalacağını tespit etti.

Daimi Tahkim Mahkemesinin basın açıklamasında, bu sonuca temel oluşturan anlaşma hükümleri şöyle açıklandı:

Mahkeme önce Anlaşma’nın (İSA) hükümlerini inceledi. Anlaşma, tek taraflı olarak “askıya alınmasına” veya “yürürlüğünün durdurulmasına” izin vermiyor; aksine, hükümlerine göre Hindistan ile Pakistan karşılıklı rıza göstererek sona erdirene kadar yürürlükte kalıyor.

Mahkeme, tek taraflı askıya almaya izin verilmesinin uyuşmazlıkların üçüncü taraf aracılığıyla çözülmesini öngören zorunlu süreci zayıflatacağını da belirtti. Hindistan’ın uluslararası hukuk çerçevesinde eylemlerini nasıl tanımladığından bağımsız olarak, davayı görme yetkisinin sürdüğünü ifade etti.

Hindistan kararı neden reddediyor

Hindistan Dışişleri Bakanlığı, ek kararı ve “sözde Tahkim Mahkemesi” olarak adlandırdığı yapının hukuken var olduğu iddiasını kesin bir dille reddetti. Bakanlık, heyetin oluşturulmasının başlı başına İndus Suları Anlaşması’nın ciddi bir ihlali olduğunu savunuyor; yürütülen süreci ve verilen kararları yasa dışı ve hükümsüz kabul ediyor.

Hindistan’ın itirazı, haziran ayında verilen karardan daha geniş kapsamlı. Hindistan, anlaşmazlığın bir tahkim mahkemesi yerine anlaşmanın tarafsız uzman mekanizması kapsamında ele alınması gerektiğini savunuyor. Hindistan’a göre Pakistan’ın tahkime başvurması ve mahkeme süreci anlaşmanın usullerini ihlal ediyor.

Bakanlık ayrıca egemen bir ülke olarak Hindistan’ın terör eylemlerine karşılık uluslararası hukuk uyarınca anlaşma yükümlülüklerini askıya alma hakkı bulunduğunu öne sürüyor. Süreci “Pakistan’ın talimatıyla yürütülen bir göstermelik oyun” diye nitelendiren bakanlık, İslamabad’ı terörizmin hesabını vermekten kaçınmak için uluslararası platformları kullanmakla suçladı.

Dolayısıyla Hindistan’ın tutumu iki savı bir araya getiriyor: Bu mahkemenin meşru yetkisi olmadığı ve Pahalgam saldırısının ardından oluşan koşulların anlaşma yükümlülüklerini askıya almayı haklı kıldığı. Mahkemenin kararı, bu askıya alma girişiminin anlaşma ve mahkemenin yargı yetkisi üzerindeki etkisini reddediyor; Hindistan ise bu konularda karar verme yetkisini mahkemeye tanımamayı sürdürüyor.

Pakistan anlaşmanın olağan işleyişine derhâl dönülmesini istiyor

Pakistan Dışişleri Bakanlığı kararı hukuki ve diplomatik bir zafer olarak memnuniyetle karşıladı. Bakanlık, kararın “İndus Suları Anlaşması’nın geçerliliğini ve yürürlüğünü koruduğu, Hindistan’ın bu konuda tek taraflı adım atma hakkı bulunmadığı yönündeki Pakistan tutumunu doğruladığını” belirtti.

Reklam

Pakistan Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı Ishaq Dar, kararı devletlerin uluslararası anlaşmalara uyma sorumluluğuyla ilişkilendirdi:

Karar, İndus Suları Anlaşması’nın (İSA) tamamen geçerli olduğunu teyit ediyor. Hindistan, anlaşmayı tek taraflı olarak “askıya alamaz”. Devletler, uluslararası anlaşmalara bağlılıklarıyla değerlendirilir. İSA’nın hem lafzına hem ruhuna uyulmalıdır.

Pakistan, Hindistan’dan anlaşmanın olağan işleyişini derhâl yeniden başlatmasını ve yükümlülüklerini yerine getirmesini istedi. Pakistan’ın açıklaması, kararı yalnızca davayı hangi merciin görebileceğine ilişkin bir karar olarak ele almak yerine anlaşmanın yürürlükte kalmasını diplomatik anlaşmazlığın merkezine yerleştiriyor.

İslamabad, çözüme kavuşmamış tüm meseleler hakkında anlamlı bir diyaloğa hazır olduğunu da yineledi. Pakistan’ın açıkladığı gündem su, ticaret, terörizm ve Cammu ile Keşmir’in statüsünü kapsıyor. Tahkim süreci anlaşmanın hukuki mekanizmaları üzerinden devam ederken bu öneri, su anlaşmazlığını daha geniş kapsamlı ikili ilişkilere bağlıyor.

Davanın merkezindeki iki hidroelektrik projesi

Kishenganga Hidroelektrik Projesi, Jhelum Nehri’nin bir kolu üzerinde kuruldu. Pakistan, kendi topraklarına ulaşan su akışının azalmasından endişe ettiği için projenin tasarımına itiraz ediyor. Ratle Hidroelektrik Projesi ise Chenab Nehri üzerinde bulunuyor; Pakistan burada da suyun başka yöne çevrilmesi ve depolama kapasitesi konusunda benzer kaygılar dile getiriyor.

Her iki anlaşmazlık da Hindistan’ın batı nehirlerini kullanma hakkıyla ilgili. Pakistan, proje tasarımlarının anlaşma hükümlerini ihlal ettiğini savunuyor. Hindistan ise anlaşmazlığın ele alınması için anlaşmadaki tarafsız uzman sürecine dayanıyor.

Pakistan başlangıçta tarafsız uzman süreciyle çözüm aradı, ancak meselelerin yalnızca bir teknik uzman tarafından ele alınamayacak kadar karmaşık olduğunu düşünerek tam tahkim talep etti. Hindistan tarafsız uzman sürecinde ısrar ediyor ve Pakistan’ın tahkime yönelmesini anlaşmanın ihlali olarak görüyor.

Tasarım konuları önem taşıyor; çünkü bir hidroelektrik projesi, suyun nehirdeki akışını etkileyebilir. Bu davada tartışmalı meseleler Pakistan’a ulaşan su miktarı, suyun başka yöne çevrilmesi ve depolanabilecek su miktarı. Bu pratik kaygılara, konuyu hangi anlaşma usulünün karara bağlaması gerektiğine ilişkin hukuki tartışma da eşlik ediyor.

Paralel süreçler anlaşmazlığı neden karmaşıklaştırıyor

Dünya Bankası 2022’de hem tarafsız bir uzman hem de Tahkim Mahkemesi atadı. Böylece hidroelektrik anlaşmazlığıyla ilgili paralel süreçler başladı ve karara ulaşmak için izlenecek doğru yol konusunda yeni bir görüş ayrılığı ortaya çıktı.

Tarafsız uzman süreci teknik meselelere odaklanıyor. Tahkim ise anlaşma kapsamındaki hukuki uyuşmazlıkların karara bağlanması için bir merci sunuyor. Hindistan ile Pakistan, kendi itirazlarının hangi süreç kapsamında ele alınması gerektiği konusunda anlaşamıyor; dolayısıyla usul seçimi de çatışmanın bir parçası hâline geldi.

Reklam

Haziran ayındaki ek karar, Hindistan’ın askıya alma açıklamasına rağmen mahkemenin yargı yetkisini teyit ederek tahkim sürecinin ilerlemesini sağlıyor. Hindistan’ın kararı reddetmeyi sürdürmesi, hukuki süreç ile diplomatik anlaşmazlığı farklı yönlere taşıyor: Mahkeme yargı yetkisinin bulunduğunu savunurken Hindistan bu yetkiyi tanımıyor.

Tahkimin bir sonraki aşamasında Pakistan’ın Kishenganga ve Ratle projelerine yönelik itirazlarının esası ele alınacak. Burada “esas”, davanın özünü, yani itiraz edilen proje tasarımlarının anlaşma koşullarına uyup uymadığını ifade ediyor.

Anlaşma ve uluslararası hukuk

Pakistan, uluslararası anlaşmaların yapılmasını, yorumlanmasını ve sona erdirilmesini düzenleyen 1969 tarihli Viyana Antlaşmalar Hukuku Sözleşmesi’ne başvurdu. Pakistan’ın savı, anlaşmada buna izin veren bir hüküm yoksa bir ülkenin anlaşmayı uygulamayı öylece bırakamayacağı yönünde.

Pakistan’ın dayandığı sözleşme çerçevesinde, tek taraflı askıya alma ya da sona erdirme için anlaşmadaki bir hüküm veya esaslı bir ihlal gibi hukuki bir dayanak gerekiyor. Esaslı ihlal, anlaşmanın ciddi biçimde çiğnenmesi anlamına geliyor. Hindistan ise uluslararası hukukun terörizme karşılık verme hakkı tanıdığını savunuyor.

Mahkemenin gerekçesi, doğrudan İndus Suları Anlaşması’nın kendi hükümlerine dayanıyor: Anlaşmada tek taraflı olarak yürürlüğü durdurmaya ya da askıya almaya izin veren bir hüküm bulunmuyor ve karşılıklı rızayla sona erdirilene kadar yürürlükte kalıyor. Karar, anlaşmayı değiştirmek ya da sona erdirmek için iki ülkenin mutabakatı gerektiğini vurguluyor.

Zorunlu uyuşmazlık çözüm süreci de bu gerekçenin bir parçası. Taraflardan biri anlaşmayı askıya alarak bir anlaşmazlık sırasında mahkemenin yetkisini ortadan kaldırabilseydi, anlaşmazlıkları çözmek üzere tasarlanan mekanizma tam da ülkelere gerektiği anda işlevini yitirirdi.

Su, geçim kaynakları ve bölgesel güvenlik

Pakistan tarım ve ekonomisi için İndus Havzası’na bağımlı. Hindistan ise kuzey eyaletlerinde hidroelektrik ve sulama için nehirlerinden yararlanıyor. Dolayısıyla bu sulara ilişkin işbirliğindeki değişiklikler, hükümet açıklamaları ve mahkeme süreçlerinin ötesinde gıda üretimini, elektriği ve geçim kaynaklarını etkiliyor.

Her iki ülke de gıda güvenliği, enerji ve günlük ekonomik faaliyetler açısından havzaya büyük ölçüde bağımlı. Anlaşmanın aksaması, özellikle su yönetimini daha öngörülemez hâle getirmesi durumunda insani, ekonomik ve güvenlik sonuçları doğurabilir.

Reklam

İklim değişikliği, nehir akışındaki değişimler, buzulların erimesi ve yağış düzenleri üzerinden baskıyı artırıyor. Bu değişimler, nüfus artışı ve derin siyasi rekabetin yaşandığı bir bölgede su kıtlığı ve çatışma riskini yükseltiyor.

Olası bir “su savaşı”, milyonlarca insan için yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Anlaşmanın uyuşmazlık çözüm mekanizmaları, geçmişte nehirler üzerindeki anlaşmazlıkların açık çatışmaya dönüşmesini önlemeye yardımcı oldu. Mevcut çıkmaz, bir ülkenin mahkemeyi reddettiği ve anlaşmanın işleyişini askıya aldığı koşullarda bu mekanizmaların aynı rolü sürdürüp sürdüremeyeceğini sınava sokuyor.

Karardan sonra ne olacak

Ek karar bağlayıcı olsa da uygulanması, Hindistan ile Pakistan’ın karara göre hareket etme iradesine bağlı. Hindistan’ın kararı reddetmesi, mahkemenin hukuki kararı ile anlaşmanın olağan düzenlemelerinin yeniden yürürlüğe girmesi arasında bir boşluk bırakıyor.

Pakistan, kararın anlamlı bir diyaloğa dönülmesini desteklemesini umuyor. Hindistan ise mahkemenin meşruiyetine itiraz etmeyi ve tarafsız uzman sürecini savunmayı sürdürüyor. Bu tutumlar, hukuki usule ilişkin anlaşmazlığı Pahalgam saldırısının ardından yaşanan daha geniş gerilimlere bağlı tutuyor.

Pakistan’ın hidroelektrik projelerine yönelik itirazlarının ele alınacağı tahkim sürecinin bir sonraki aşaması için Lahey’de duruşma planlanıyor, ancak tarih verilmedi. Sonuç, anlaşmanın yorumlanması ve uluslararası su hukuku açısından emsal oluşturabilir.

Acil mesele, teknik ve hukuki sorular incelenirken anlaşmanın olağan işleyişine dönülüp dönülmeyeceği. Mahkeme, anlaşmanın yürürlükte olduğunu teyit etti. Hindistan ile Pakistan ise sürecin yetkisi ve bu yetkiden doğan yükümlülükler konusunda hâlâ anlaşamıyor.

Öne çıkanlar

  • 27 Haziran 2025 tarihli ek karar, Hindistan’ın İndus Suları Anlaşması’nı tek taraflı olarak askıya almasını reddetti ve mahkemenin yargı yetkisini teyit etti.
  • Dünya Bankası’nın arabuluculuğundaki dokuz yıllık müzakerelerin ardından 1960’ta imzalanan anlaşma, altı nehrin kullanımını paylaştırıyor.
  • Hindistan, 26 kişinin hayatını kaybettiği 22 Nisan Pahalgam saldırısının ardından anlaşmayı askıya alacağını duyurdu. Pakistan, Hindistan’ın teröre destek verdiği suçlamasını reddediyor.
  • Hindistan, anlaşmazlığın tarafsız bir uzman tarafından ele alınması gerektiğini ve uluslararası hukukun terörizme karşılık vermesine izin verdiğini savunarak mahkemeyi ve kararını reddediyor.
  • Pakistan kararı memnuniyetle karşıladı, anlaşmanın olağan işleyişine dönülmesini istedi ve su ile diğer çözüme kavuşmamış meseleler hakkında diyalog önerdi.
  • Tahkim, Kishenganga ve Ratle hidroelektrik projelerinin tasarımlarını da kapsıyor. Yeni bir duruşma planlanıyor, ancak tarih henüz açıklanmadı.
  • İklim değişikliği İndus Havzası üzerindeki baskıyı artırırken su işbirliği tarımı, elektriği, geçim kaynaklarını ve bölgesel güvenliği etkiliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir