Afganistan'ın BM'deki Koltuğu, Üyeliğinin 80. Yılında Eski Hükümetin Diplomatlarında Kaldı

7 dakikalık okuma
Afghanistan's UN Seat Stays With Former Government Diplomats 80 Years After Joining

Üyelik yıl dönümü, çözüme kavuşmamış temsil sorunuyla kesişiyor

Afganistan, 19 Kasım 2026'da Birleşmiş Milletler üyesi olarak 80. yılını kutladı. Ülke örgütteki üyeliğini sürdürüyor ancak BM, Taliban'ın ülkeyi temsil etmesi için önerdiği kişiyi kabul etmedi. Bunun yerine, eski Afgan hükümeti tarafından atanan diplomatlar New York, Cenevre ve Viyana'daki BM misyonlarında Afganistan'ın koltuklarını işgal etmeye devam ediyor.

İçindekiler
  1. Üyelik yıl dönümü, çözüme kavuşmamış temsil sorunuyla kesişiyor
  2. BM neye karar veriyor?
  3. Anlaşmazlık nasıl gelişti?
  4. Afganistan'ın diplomatik geçmişi koltuk meselesinin ötesine uzanıyor
  5. Haklar ve tanınma birbiriyle yakından bağlantılı
  6. Yıl dönümü BM'nin rolü hakkında ne söylüyor?
  7. Hangi konular karara bağlanmadı?
  8. Öne Çıkan Noktalar

Anlaşmazlık, Afganistan'ın üye olup olmadığıyla değil, ülke adına kimin konuşabileceğiyle ilgili. BM kayıtlarında üyeliğe kabul tarihi 19 Kasım 1946 olarak yer alıyor. Bazı kaynaklarda 1947 tarihi verilmiş olsa da 80. yıl dönümü için kullanılan ve ülkenin kabul tarihi olarak kaydedilen tarih 1946.

Aralık 2021'den bu yana Afganistan'ın New York misyonuna maslahatgüzar olarak başkanlık eden Nasir Ahmad Faiq, VOA'ya BM'nin Taliban'ın koltuğu devralma girişimini reddettiğini söyledi. BM Yetki Belgeleri Komitesi, Ağustos 2021'den bu yana Taliban'ın adayı hakkında nihai bir karar vermedi; Genel Kurul da rakip yetki belgelerini değerlendirmeyi defalarca erteledi. Böylece konu çözüme kavuşmamışken eski hükümetin atadığı temsilciler görevde kalıyor.

Faiq, kararın hükümetlerin Taliban'ı Afganistan'ın meşru hükümeti olarak tanımaya veya onunla ilişkileri normalleştirmeye hazır olmadığını gösterdiğini söyledi. Çeşitli ülkeler Taliban'la çalışma ilişkilerini sürdürse de, kaynaklarda Taliban hükümetini resmen tanıdığı belirtilen tek ülke Rusya. Taliban, BM'nin koltuğu devretmeyi reddetmesini haksız olarak nitelendirerek örgüte kendi yönetimini tanıma çağrısında bulundu.

BM neye karar veriyor?

Her üye devletin BM'de bir yeri vardır, ancak hükümetinin ülkeyi temsil etme yetkisi olan kişileri belirlemesi gerekir. Yetki belgeleri, temsilcilerin bu yetkiye sahip olduğunu göstermek için kullanılan belgeler ve iddialardır. Rakip gruplar aynı koltuk için hak iddia ettiğinde BM kararı erteleyebilir. Afganistan örneğinde bu, Taliban'ın iktidara dönüşünden önce atanan diplomatların ülkeyi temsil etmeyi sürdürmesi anlamına geldi.

Bu ayrım uygulamada önem taşıyor. Hükümet değişikliklerine rağmen Afganistan'ın üyeliği devam etti, ancak Taliban BM'deki temsilin kontrolünü ele geçiremedi. Faiq New York'ta görev yaparken Nasir Ahmad Andisha, Afganistan'ın Cenevre'deki daimî temsilcisi olmayı sürdürüyor. Viyana ve Cenevre'deki misyonlara da son anayasal hükümet tarafından akredite edilen diplomatlar başkanlık ediyor.

Afganistan'ın New York misyonuna bir büyükelçilik veya misyonu tam büyükelçi unvanı taşımadan yöneten diplomat, yani maslahatgüzar başkanlık ediyor. Bu görev Faiq'in toplantılara katılıp konuşmasına olanak tanıyor, ancak eski Afgan diplomatlar Suraya Dalil ve Andisha, ödenmemiş BM üyelik aidatlarının ülke temsilcilerinin müzakere etmesini ve oy kullanmasını engellediğini söyledi. Afganistan'ın sesinin, uluslararası kurallar tartışılırken büyük ölçüde görüş bildirmekle sınırlı kaldığını belirttiler.

Reklam

Anlaşmazlık nasıl gelişti?

Mevcut çekişme, Afganistan'ın koltuğunun Kabil'deki yöneticiler tarafından atanmamış diplomatlarda kaldığı daha uzun bir geçmişin parçası. Önemli tarihler, hem ülkenin uzun BM üyeliğini hem de çözüme kavuşmamış yetki belgeleri anlaşmazlığını gözler önüne seriyor.

  • 27 Eylül 1934: Afganistan, BM'den önce gelen uluslararası örgüt Milletler Cemiyeti'ne katıldı.
  • 19 Kasım 1946: Afganistan, Kral Muhammed Zahir Şah döneminde BM'ye katıldı. A. Hosayn Aziz, ülkenin BM Şartı'na katılım belgesini imzaladı ve Afganistan bayrağı, New York'taki Flushing Meadows'ta bulunan Genel Kurul'un geçici merkezinde göndere çekildi.
  • 1952: Mohammad Kabir Ludin, Afganistan'ın BM'deki ilk daimî temsilcisi olarak görev yapmaya başladı.
  • 1958-1979: Abdul Rahman Pazhwak daimî temsilci olarak görev yaptı. 1966'da Genel Kurul'un 21. oturum başkanı oldu.
  • 1996-2001: Taliban'ın ilk iktidar döneminde BM, Taliban temsilcisine koltuk vermedi.
  • Ağustos 2021: Taliban yeniden iktidara geldi. BM, Afganistan'ın koltuğunu Taliban'ın adayına devretmedi.
  • Aralık 2021: Faiq, New York'ta maslahatgüzar olarak görevi devraldı.
  • 18 Kasım 2026: Afganistan'ın New York, Cenevre ve Viyana'daki misyonları, BM ile ilişkilerinin 80. yılını kutlayan çevrim içi bir etkinlik düzenledi.
  • 19 Kasım 2026: Afganistan, BM üyeliğinin 80. yılını kutladı.

Dolayısıyla mevcut çıkmaz, BM'nin Taliban temsilcisini koltuğa oturtmayı reddettiği ikinci dönem. 1996-2001 arasındaki ilk dönemde Afganistan'ı Ravan A.G. Farhadi temsil etti. Taliban'ın 2021'de yeniden iktidara gelmesinin ardından eski cumhuriyetin atadığı diplomatlar görevde kaldı.

Reklam

Afganistan'ın diplomatik geçmişi koltuk meselesinin ötesine uzanıyor

Afganistan'ın BM geçmişi üyelikten ibaret değil. Diplomatları, denize kıyısı olmayan ve denize ulaşmak için diğer ülkeler üzerinden transit geçişe bağımlı olan kara ülkelerinin haklarını savundu. Afgan hukukçu Abdul Hakim Tabibi konuyu uluslararası konferanslarda gündeme taşıdı ve ortaya çıkan ilke, 1982 tarihli BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin X. Bölümü'ne dahil edildi.

Pazhwak'ın 1966'da Genel Kurula başkanlık etmek üzere seçilmesi de önemli bir başarıydı. Afganistan ayrıca 1948'de İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi lehinde oy kullanan ilk Müslüman çoğunluklu ülkeler arasındaydı. Sonraki yıllarda ayrımcılık, işkence ve kadın haklarına ilişkin sözleşmeler de dahil olmak üzere önemli insan hakları anlaşmalarına katıldı.

Afganistan, 2018-2020 dönemi için ilk kez BM İnsan Hakları Konseyi'ne seçildi. Ülke ayrıca üst düzey diplomatik görevlere kadınları da gönderdi: Adela Raz, 2019'da Afganistan'ın New York'taki ilk kadın daimî temsilcisi olurken Dalil, 2015-2019 yılları arasında Cenevre misyonuna başkanlık etti.

Afganistan'ı Cenevre'de BM nezdinde temsil etmiş olan Dalil ve Andisha'nın ortaya koyduğu görüşün bir parçası da bu geçmiş. İkili, misyonların Afganistan halkına ve ülkenin onlarca yıl boyunca kabul ettiği uluslararası taahhütlere hizmet etmeyi sürdürdüğünü söylüyor. Anlattıkları, mevcut anlaşmazlığı Afganistan'ın üyeliğinde bir değişiklikten ziyade diplomatik süreklilikte bir kopuş olarak ortaya koyuyor.

Haklar ve tanınma birbiriyle yakından bağlantılı

Eski Afganistan'ın Kanada Büyükelçisi Shinkai Karokhail, Taliban'ın hem ülke içinde hem de uluslararası alanda meşruiyet kazanamadığını söyledi. Uluslararası tanınmanın insan haklarına saygı, kapsayıcı bir hükümet ve terörle mücadele çabalarıyla bağlantılı olduğunu belirtti. Karokhail ayrıca Taliban'ın Afganistan'ın anlaşmalar ve bildirgeler yoluyla kabul ettiği taahhütleri yerine getiremediğini savundu.

Dalil ve Andisha'nın anlatımına göre Taliban, iktidara geldiğinden bu yana kadınları ve kız çocuklarını etkileyen 100'den fazla ferman yayımladı. Kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra okula gitmesi yasaklandı; kısıtlamalar kadınların çok sayıda işe, sağlık hizmetlerine, kamusal yaşama ve seyahat özgürlüğüne erişimini sınırladı. Afganistan'da BM için çalışan kadınların da ülkedeki BM yerleşkelerine girmesi yasaklandı.

Faiq, misyonunun özellikle kadınlar ve kız çocukları başta olmak üzere Afganların sesini duyurmayı amaçladığını söyledi. Kız çocuklarının eğitim ve çalışma haklarının, tüm vatandaşların özgürlüklerinin ve Afganistan'ın geleceğine karar verme süreçlerine katılımlarının uluslararası çabaların merkezinde yer alması gerektiğini belirtti.

Mesajımız açık: Afgan halkı unutulmamalı. Kız çocuklarının eğitim ve çalışma hakları, tüm vatandaşların hak ve özgürlükleri ve ülkenin geleceğini belirleme sürecine katılımları, uluslararası çabaların merkezinde olmalı.

Tanınma meselesi, Taliban'ın uluslararası forumlarda Afganistan adına konuşma iddiasında bulunup bulunamayacağını da etkiliyor. Diğer ülkeler Kabil'deki yönetimle pratik temaslarını sürdürebilir, ancak resmî tanınma ile günlük çalışma ilişkileri aynı şey değil. BM'deki koltuk, bu farkın en görünür biçimde ortaya konduğu yerlerden biri olmayı sürdürüyor.

Reklam

Yıl dönümü BM'nin rolü hakkında ne söylüyor?

BM'nin Afganistan insan hakları özel raportörü Richard Bennett, örgütün insani yardım, kalkınma programları, hak ihlallerinin belgelenmesi ve diyalog ile barış çabalarına destek sağladığını söyledi. Yıl dönümünün, uluslararası angajmanın yetersiz kaldığı noktaları değerlendirmek için de bir fırsat olduğunu belirtti.

Bennett, yirmi yıllık ilerlemenin ardından Afgan kadınları ve kız çocuklarının haklarının geriye götürülmesine dikkat çekti. Uluslararası toplumun etkili bir yanıt vermekte zorlandığını söyledi. Bu değerlendirme, diplomatik çıkmazın sınırlarını ortaya koyuyor: Eski hükümetin diplomatlarını koltukta tutmak, tek başına hakları geri getirmiyor veya Afganistan'ı kimin yönettiği meselesini çözüme kavuşturmuyor.

Onlarca yıllık uluslararası angajmana rağmen Afganistan'da ciddi insan hakları ihlalleri yaşanıyor. En acı örneklerden biri, Afgan kadınların ve kız çocuklarının durumu. Yirmi yıllık ilerlemenin ardından, uluslararası toplum etkili bir yanıt vermekte zorlanırken kazanılması için büyük mücadele edilen hak ve özgürlüklerinin çoğunu kaybettiler.

Faiq'in BM'de konuşabilmesi, Afganların kaygılarına uluslararası tartışmalarda yer açıyor. Ancak Dalil ve Andisha, ödenmemiş üyelik aidatları nedeniyle misyonun müzakere edemediğini ve oy kullanamadığını söylüyor. Devletler Afganistan'ı etkileyebilecek insancıl hukuk, iklim finansmanı, halk sağlığı ve yeni teknolojiler gibi konularda karar alırken, temsilcilerinin nihai kuralların şekillenmesine katkı sunamaması bu açığı önemli kılıyor.

Eski Afgan milletvekili ve Norveç Büyükelçisi Shukria Barakzai, Taliban politikalarının Afganistan'ı yalnızlaştırdığını ve halkın ülkenin siyasi sistemine ilişkin isteklerinin göz ardı edildiğini söyledi. Üç Afgan misyonunun düzenlediği yıl dönümü etkinliği ülkenin diplomatik geçmişine ve gelecekteki iş birliğine odaklanırken, temsil konusundaki temel soru çözümsüz kaldı.

Hangi konular karara bağlanmadı?

BM, Taliban'ın önerdiği temsilci hakkında nihai bir karar veya yetki belgeleri anlaşmazlığını çözmek için bir tarih açıklamadı. Afganistan'ın üyeliği sürüyor ve eski hükümetin diplomatları koltuklarda kalmaya devam ediyor. Bir sonraki değişiklik, ülke adına konuşma yetkisinin hangi temsilcilerde olduğuna ilişkin BM kararına bağlı.

Bu çıkmaz, birbirinden ayrı iki konuyu gündemde tutuyor: Afganistan'ı uluslararası alanda kimin temsil ettiği ve ülke içindeki insanların hak ve ihtiyaçlarının nasıl ele alındığı. 80. yıl dönümü, Afganistan'ın çok taraflı diplomasiye uzun süredir katıldığını gösterirken mevcut anlaşmazlık, temsil meselesinin çözümsüz kalmasının bu katılımı nasıl sınırlayabileceğini ortaya koyuyor.

Öne Çıkan Noktalar

  • Afganistan, 19 Kasım 1946'da BM'ye katıldı ve 2026'da üyeliğinin 80. yılını kutladı.
  • BM, Afganistan'ın koltuğunu Taliban'a devretmedi; eski hükümetin atadığı diplomatlar görevde kalmaya devam ediyor.
  • Yetki Belgeleri Komitesi, Ağustos 2021'den bu yana Taliban'ın adayı hakkında nihai bir karar vermedi.
  • Faiq, Afganistan'ın New York misyonuna başkanlık ederken Andisha ülkeyi Cenevre'de temsil ediyor.
  • Eski diplomatlar, ödenmemiş BM aidatlarının Afganistan temsilcilerinin müzakere etmesini ve oy kullanmasını engellediğini söylüyor.
  • Afgan diplomatlar BM'de üst düzey görevlerde bulundu ve insan hakları ile denize erişime ilişkin uluslararası kurallara katkıda bulundu.
  • Kadın haklarına getirilen kısıtlamalar, Taliban hükümetine yönelik uluslararası kaygıların merkezinde yer almayı sürdürüyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir