Kısıtlamalar ve yardım kesintileri iç içe geçiyor
BM Kadın Birimi, BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA) ve ortaklarının verilerine göre Afganistan'da yaklaşık 300 insani sağlık tesisi kapandı veya hizmetlerini askıya aldı; bu durum bir milyondan fazla kadın ve kız çocuğunu etkiledi. Aynı zamanda kadınların hareketlerini ve çalışmalarını kısıtlayan kurallar, pek çok kişinin hâlâ hizmet veren sağlık kuruluşlarına ulaşmasını zorlaştırıyor. Bunun sonucunda gebelik bakımı, diğer hastalıkların tedavisi ve şiddet mağdurlarına yönelik destek giderek daha fazla tehdit altında.
İçindekiler
- Kısıtlamalar ve yardım kesintileri iç içe geçiyor
- Doktora ulaşmak neden zor olabilir?
- Kliniklerin kapanması başvurulabilecek yerleri azaltıyor
- Kız çocukları tıp eğitimi alamazsa ne olur?
- Yerel kadın grupları destek sağlıyor
- Kısıtlamalar yardım çalışanlarını da etkiliyor
- Bazı uzmanlık hizmetleri hâlâ sunuluyor
- Büyüyen krizde önemli tarihler
- Bilinmesi gerekenler
Taliban'ın 2021'de iktidara dönmesinden bu yana yayımlanan 100'den fazla ferman, kadınların eğitim, istihdam ve kamusal alanlara erişimini kısıtladı. Yardım çalışmalarına yönelik fon kesintileri de baskıyı artırdı. BM Kadın Birimi, BM'ye açıklamasında, Afganistan'daki 22 milyon kadın ve kız çocuğunun uzun vadede sağlık hizmetlerine erişimini kaybetme riskinin arttığı uyarısında bulundu.
Engeller bir araya gelerek etkisini artırabiliyor. Bir kadının muayene olabilmesi için kadın bir sağlık çalışanına, seyahat etmek için izne veya yanında bir erkek yakınına ve hâlâ açık olan bir kliniğe ihtiyacı olabilir. Bunlardan biri bile eksikse zamanında sağlık hizmeti alamayabilir. Gebelikte acil bir durumda beklemek, hayatı tehdit eden sonuçlara yol açabilir.
BM Kadın Birimi İnsani Yardım Eylemleri Şefi Sofia Calltorp, Kunar'da sağlık hizmeti alamadan tekrarlayan düşükler yaşamış bir kadınla görüştüğünü anlattı. Calltorp, erkeklerin de kısıtlamaların kadınlara destek olmalarını engellediğini söylediğini aktardı. Ayrıca depremden sonra yerinden edilen ve bir kısmı daha sonra Pakistan'la yaşanan çatışmalar veya şiddetli seller nedeniyle yeniden yerinden edilen başka kadınlardan söz etti.
“Kunar'da tanıştığım bir kadın, sağlık hizmetlerine erişemediği için birden fazla düşük yaptığını söyledi. Ayrıca, kısıtlamaların kadınlara destek olmalarını engellediğini anlatan erkeklerle de görüştüm,” dedi Calltorp.
Doktora ulaşmak neden zor olabilir?
Kurallar ve yerel uygulamalar, kadınları hangi sağlık çalışanlarının tedavi edebileceğini sınırlayabiliyor. Kadın doktor ve hemşire sayısındaki yetersizlik de hastaların seçeneklerini azaltıyor. Yanında erkek bir yakını bulunan bir kadın, belirtilerini özel olarak anlatmakta da zorlanabilir. Sorun yalnızca doğumla sınırlı değil: Uygun bir kadın uzman bulunmadığında kalp hastalıkları ve diğer rahatsızlıklar tedavisiz kalabiliyor.
Kabil'de çalışan bir hemşire yardımcısı, babasıyla birlikte erkek bir doktora dört kez giden ancak babası odadayken sağlık sorununu anlatamayan bir hastayı anlattı. Hasta beşinci ziyaretinde mahremiyete ihtiyaç duyduğunu belirtince doktor, babasını eczaneye gönderdi. Böylece hasta rahatsızlığını anlatıp tedaviye başlayabildi.
Kadınların eğitimi, gelecekte sağlık hizmeti verecek çalışan sayısıyla yakından bağlantılı. Taliban, ortaöğretime yönelik kısıtlamalara ek olarak Aralık 2024'te kadınların ve kız çocuklarının tıp eğitimi veren kurumlara gitmesini yasakladı. BM Kadın Birimi'ne göre yaklaşık 2,6 milyon kız çocuğunun ortaöğretime devam etmesi engellendi. Kız çocukları eğitimlerini sürdüremez, kadınlar da sağlık profesyoneli olmak üzere eğitim alamazsa iş gücüne katılabilecek kadın doktor, hemşire ve ebe sayısı azalır.
Bir tahmine göre 2022'de kadın hemşire ve ebelerin sayısı yaklaşık 12 bindi; bu sayının 2035'e kadar 5.500 ile 7.500 arasına düşmesi bekleniyor. UNICEF'in 28 Nisan 2026'da yayımladığı bir değerlendirmede, Afganistan'da 2030'a kadar 5.400'e varan sayıda kadın sağlık çalışanı açığı oluşabileceği uyarısı yapıldı. Tahminler farklı dönemlere dayanıyor ancak ikisi de sağlık hizmeti sunabilecek kadınların sayısının azaldığına işaret ediyor.
Kliniklerin kapanması başvurulabilecek yerleri azaltıyor
Veriler, hizmet kayıplarının ne kadar hızlı biriktiğini gösteriyor. Mart 2025'te yapılan bir tahminde, yaklaşık 1,6 milyon kişiye hizmet veren 167 sağlık tesisinin kapandığı belirtilmişti. Sınır Tanımayan Doktorlar (MSF) daha sonra, uluslararası fon kesintilerinin ardından 2025 boyunca 400'den fazla sağlık tesisinin kapandığını bildirdi. BM Kadın Birimi ve OCHA'nın güncel verileri, kapalı veya hizmetlerini askıya almış yaklaşık 300 tesisi sayıyor ve bir milyondan fazla kadın ile kız çocuğunun etkilendiğini belirtiyor.
Her veri, aksaklığın farklı bir dönemini veya ölçütünü yansıtıyor. Ancak hepsi birlikte, ülke çapındaki bir sayının yakındaki doğum ünitesinin açık, personelinin görev başında ya da acil tedavi sunabilecek durumda olup olmadığını hamile bir kadına söylemediğini ortaya koyuyor.
BM Kadın Birimi, OCHA ve ortakları, toplumsal cinsiyete dayalı şiddet mağdurlarına hizmet veren 193'ten fazla merkezin de kapandığını ve bir milyondan fazla kız çocuğunun etkilendiğini bildiriyor. İhtiyaç sahibi yaklaşık 3,4 milyon kadın ve kız çocuğunun artık su, sanitasyon ve hijyen hizmetlerine erişememesi bekleniyor. Bu hizmetler, sağlık ve kişisel onur için gerekli olan güvenli suya ve tuvaletlere erişimi de kapsıyor.
Diğer veriler de insani bedeli gözler önüne seriyor. Sağlık çalışanlarıyla yapılan bir anket ve hastane verileri, önlenebilir en az 161 ölüm yaşandığını ortaya koydu. Kunar'da ölümle sonuçlanan yenidoğan asfiksisi 2024'ten 2025'e yüzde 156 arttı. Kan nakli hizmetleri ve doğum merkezleri kapandı; bu da doğum sırasında kanama yaşayan kadınları riske atarken yenidoğanlara yönelik tedavi olanaklarını da kısıtlıyor.
Bazı hizmetler baskı altında da olsa sürüyor. MSF, 2025'te 3.210'u sezaryen olmak üzere 54.300 doğuma yardımcı oldu. Helmand'daki Boost İl Hastanesi'nin doğum bölümü günde ortalama 90 doğum gerçekleştirdi. Bu rakamlar, hizmet vermeye devam eden tesislerin karşılamaya çalıştığı talebin boyutunu gösterirken başka toplulukların yakındaki hizmetleri kaybettiğine de işaret ediyor.
Kız çocukları tıp eğitimi alamazsa ne olur?
Taliban'ın iktidara dönüşünden önce, 2020'de Afganistan dünyadaki anne ölüm oranlarının en yüksek olduğu ülkelerden biriydi. Tıp eğitimine yönelik kısıtlamalar şimdi annelere ve çocuklara bakabilecek çalışan sayısının yanı sıra tedavinin niteliğini ve erişimini de tehdit ediyor.
Erkeklerin ebe olarak çalışmasına izin verilmiyor. Kısıtlamalar, erkek sağlık çalışanlarının kadın hastaları veya bebeklerini muayene etmesini de engelleyebiliyor. Uygulamada bu durum, kadınların kadın sağlık çalışanlarının varlığına bağımlı kalmasına yol açıyor. Kadın uzman bulunmuyorsa hasta başka bir yere gitmek zorunda kalabilir veya muayene olmadan ayrılabilir.
Eğitim her yerde durmadı. En az altı hastanede kadınlara yönelik bazı gizli eğitimler sürüyor. Uluslararası sağlık kuruluşları da sınırlı programlar yürütüyor. MSI Reproductive Choices, bağışçı fonlarının kesilmesinden önce 250 kadının ebelik eğitimi için başvurduğunu bildirdi. Kuruluş daha sonra bir miktar fon sağlamayı başardı ancak bu destek daha küçük bir grup için yeterli oldu.
Bazı kursiyerler ebelik lisansını tamamladı ancak eğitim kısıtlamaları nedeniyle bitirme sınavlarına giremiyor veya resmî iş deneyimi edinemiyor. Ebelik ve Peştuca edebiyatı eğitimi alan Heratlı bir ebe, uzak bölgelere giden gezici bir ekiple çalışabiliyor. Bu tür çabalar bazı kadınlara sağlık hizmetini daha yakın bir noktada sunabilir ancak yaygın ve düzenli eğitim almış bir sağlık iş gücünün yerini tutamaz.
Yerel kadın grupları destek sağlıyor
BM Kadın Birimi acil nakit yardımı, danışmanlık ve küçük işletme eğitimleri sunuyor. Yerel kadın kuruluşları da bu programların bazılarını uyguluyor; bunlar arasında şiddeti önlemeye ve evde istismara maruz kalan kadınlara yardım etmeye yönelik hizmetler de bulunuyor.
Afganistan'dan kısa süre önce dönen Calltorp, babasının 18 ay boyunca evde tuttuğu, istismara uğrayan ve zaman zaman yemeksiz bırakılan 24 yaşındaki bir kadından söz etti. Calltorp, hem kadını hem de babasını kapsayan bir programın istismarın sona ermesine yardımcı olduğunu söyledi. Kadının kendi sözlerini de aktardı:
Sanki hayat bana göre değilmiş gibi hissediyorum.
Calltorp, nakit yardım, danışmanlık ve eğitimin hayati önem taşıdığını ancak ev içi şiddete karşı korumayı zayıflatan kısıtlamaların etkilerini ortadan kaldıramayacağını söyledi. Bu örnek, destek aldığında ve bir aileye ulaşabildiğinde yerel bir kuruluşun neler yapabileceğini de gösteriyor. Pek çok kadın ailesine bakmaya ve birbirine destek olmaya devam ediyor ancak sunulan programlar ülke genelindeki ihtiyaçlar karşısında sınırlı kalıyor.
Kısıtlamalar yardım çalışanlarını da etkiliyor
Engeller, kadınların yardıma erişmesinin yanı sıra yardımın ulaştırılmasını da aksatabiliyor. OCHA, Ekim 2026'da insani yardıma erişimi etkileyen 29 olay kaydetti. Bunların 21'i yardım faaliyetlerine müdahaleyle ilgiliydi; 11 olay ise toplumsal cinsiyetle bağlantılı olarak sınıflandırıldı. Kaydedilen müdahalelerden ikisi kadınların hizmetlere veya yardıma erişimini etkiledi.
21 olayın dördü, kadın yardım çalışanlarının katılımına getirilen kısıtlamalarla ilgiliydi. Diğer olaylar arasında anlaşmalarla ilgili gecikme veya sorunlar, programlara müdahale, çalışanlar ya da yardım alan kişiler hakkında hassas bilgi talepleri ve iller arasında malzeme taşınmasını etkileyen kısıtlamalar yer aldı.
Kadın yardım çalışanları görev alamadığında kuruluşlar, kadınlara ve kız çocuklarına yerel gerekliliklere uygun biçimde ulaşmakta zorlanabiliyor. OCHA, kısıtlamaların eğitim, sağlık, beslenme ve diğer insani yardım çalışmalarını aksattığını belirtiyor. Kadınlar ve kız çocukları hijyen ve kişisel bakım malzemelerine erişimde de engellerle karşılaşıyor.
BM Kadın Birimi Afganistan Özel Temsilcisi Susan Ferguson, fon kesintilerinin insani yardım kuruluşlarını kimin destek alacağına, kimin ise geri çevrileceğine karar vermek zorunda bıraktığını söyledi. Afgan kadınlarını hayatta kalma mücadelesi verirken gördüğünü belirten Ferguson, hükümetlere ve bağışçılara desteklerini artırma çağrısı yaptı.
“Tüm hükümetlere ve diğer uluslararası bağışçılara bizimle, Afgan kadınları ve kız çocuklarıyla dayanışma içinde olmaları çağrısında bulunuyorum. Kararlılığınızı koruyun ve desteğinizi kesmek yerine artırın. Bu kadınlara destek olun,” dedi Ferguson.
Bazı uzmanlık hizmetleri hâlâ sunuluyor
16 Kasım'da UNAMA Başkanı Rabab Fatima, Kandahar'daki Mirwais Bölge Hastanesi'nde fistül onarım servisini ziyaret etti. Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) desteklediği serviste, doğum sırasında oluşabilen ve kronik ağrıya ve mesane kontrolünün kaybına yol açabilen obstetrik fistül tedavi ediliyor. Tedaviye ulaşamayan kadınlar fiziksel acıyla ve toplumsal dışlanmayla yaşamak zorunda kalabiliyor.
WHO ve İslam Kalkınma Bankası, Mirwais Bölge Hastanesi ile Kabil'deki Rabia Balkhi Hastanesi'nde bulunan fistül merkezlerini destekliyor. Programın fistül sorunu yaşayan 300 kadına doğrudan yardımcı olması, üreme çağındaki yaklaşık 300 bin kadın ve kız çocuğunu ise dolaylı olarak desteklemesi bekleniyor. Ziyaret, önleme, tedavi ve rehabilitasyon hizmetlerinin sürdürülmesi gerektiğine dikkat çekti.
Uzmanlık merkezleri belirli rahatsızlıkları tedavi edebiliyor ancak seyahat kısıtlamaları, kadın sağlık çalışanlarının yetersizliği ve maddi sıkıntıların yarattığı daha geniş engelleri ortadan kaldırmıyor. Afganistan'daki koşullara ilişkin Şubat 2026 tarihli bir değerlendirmede bu üç etkenin de kadınların sağlık hizmetlerine ulaşmasının önünde engel oluşturduğu belirtildi.
Büyüyen krizde önemli tarihler
2020: Afganistan'da anne ölüm oranı dünyadaki en yüksek oranlardan biriydi.
2021: Taliban iktidara döndü; ardından kadınların haklarını ve hareket özgürlüğünü kısıtlayan 100'den fazla ferman yayımlandı.
Aralık 2024: Taliban yönetimi kadınların tıp eğitimi veren kurumlara gitmesini yasakladı.
2025: Sağlık tesislerinin kapanması ve uluslararası fon kesintileri hizmetler üzerindeki baskıyı artırdı; MSF 54.300 doğuma yardımcı oldu.
Ekim 2026: OCHA insani yardıma erişimi etkileyen 29 olay kaydetti.
16 Kasım 2026: UNAMA Başkanı Rabab Fatima, Kandahar'da WHO'nun desteklediği bir fistül onarım servisini ziyaret etti.
Kadınların tıp eğitimine yönelik kısıtlamaların ne zaman kaldırılacağına ilişkin bir takvim açıklanmadı. Afganistan'daki sağlık krizinin bundan sonraki aşamaları, kısmen yetkililerin bu kuralları değiştirip değiştirmeyeceğine ve bağışçıların kliniklere, eğitime ve yardım programlarına yeniden destek verip vermeyeceğine bağlı olacak.
Bilinmesi gerekenler
Yaklaşık 300 sağlık tesisi kapalı veya hizmetlerini askıya almış durumda; bir milyondan fazla kadın ve kız çocuğu etkileniyor.
Yaklaşık 2,6 milyon kız çocuğunun ortaöğretime devam etmesi engellenirken kadınların tıp eğitimi alması da yasaklanıyor.
OCHA, Ekim 2026'da insani yardıma erişimi etkileyen 29 olay kaydetti; bunlardan ikisi kadınların yardıma erişimini etkiledi.
Kadın kuruluşları, sağlık grupları ve uzmanlık merkezleri hizmet sunmayı sürdürüyor ancak bu hizmetler ihtiyaçların yalnızca bir bölümünü karşılıyor.






