Afganistan'daki vaka sayısı 25'e yükselirken DSÖ, Taliban'a ev ziyaretleriyle çocuk felci aşılamasını yeniden başlatma çağrısı yaptı

9 dakikalık okuma
WHO Urges Taliban to Restore Home Polio Vaccinations as Afghan Cases Rise to 25

Dünya genelindeki 29 yabani çocuk felci vakasının 25'i Afganistan'da

Afganistan'da 2026'da 25 yabani poliovirüs vakası kaydedildi. Bu sayı, 2025 yılının tamamında bildirilen 21 vakayı şimdiden aştı. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), çocukları evlerinde ziyaret eden aşılama ekiplerinin yeniden göreve başlaması için çağrıda bulunuyor. Bu yıl dünya genelinde kaydedilen 29 yabani çocuk felci vakasının yaklaşık yüzde 86'sı Afganistan'da; kalan dört vaka ise komşu Pakistan'da görüldü.

İçindekiler
  1. Dünya genelindeki 29 yabani çocuk felci vakasının 25'i Afganistan'da
  2. Her eve ulaşmak neden önemli?
  3. Kadın aşı çalışanları erişim için kilit önemde
  4. Aşılama stratejisi nasıl değişti?
  5. Doğudaki kaygıların odağında güney var
  6. Afganistan ve Pakistan tek bir yayılım bölgesi oluşturuyor
  7. Dünya genelinde vaka sayısı azalırken Afganistan'da artıyor
  8. Acil durum ilanının uzatılması ne anlama geliyor?
  9. Aşılanamayan çocukların bedeli neden bu kadar ağır?
  10. Öne Çıkanlar

DSÖ Çocuk Felci Acil Durum Komitesi, 13 Kasım tarihli açıklamasında en çok endişe duyulan bölgenin Afganistan'ın güneyi olduğunu belirtti. Komite; virüsün yoğun biçimde yayılmasına, bağışıklığın düşük olmasına ve özellikle en küçük çocukların aşılanamamasına yol açan aşılama düzenine dikkat çekti.

Afganistan'da ev ziyaretleriyle yürütülen aşılama kampanyaları Ekim 2024'ten bu yana yapılmıyor. Kampanyalar bunun yerine belirlenmiş noktalarda yürütülüyor ve çocukların aşılanmaları için bu noktalara getirilmesi gerekiyor. Komite, bu yaklaşımın kadın sağlık çalışanlarının sınırlı katılımıyla birleşmesinin virüsün Afganistan'da ve sınır ötesinde daha fazla yayılmasına yol açabileceği uyarısında bulundu.

Bu çağrı, Taliban yönetimi üzerindeki evlere erişimi yeniden sağlama ve çocukları aşılayacak daha fazla kadının önünü açma baskısını artırıyor. DSÖ açıklamasında Taliban'ın adı geçmedi; ev ziyaretlerinin durdurulması güvenlik kaygılarına bağlandı. Ziyaretlerin ne zaman yeniden başlayacağına ilişkin bir tarih açıklanmadı.

Her eve ulaşmak neden önemli?

Afganistan'da çocuklar aşılanmaya devam ediyor, ancak aşıların ulaştırılma biçimi değişti. Mevcut sistemde aşı ekipleri ev ev dolaşmak yerine belirlenmiş noktalarda çalışıyor. Önceki uygulamalarda camilerde aşılama da yapılıyordu.

DSÖ'nün kaygısı pratik bir noktaya dayanıyor: Bir kampanyanın yürütülmesi her çocuğun aşılandığı anlamına gelmiyor. Ev ziyaretleri, aileleri çocuklarını aşılama noktasına getirmemiş çocuklara ulaşılmasını sağlıyor. Komite, belirlenmiş noktalardaki kampanyaların, özellikle küçük çocukları sıklıkla gözden kaçırdığını belirtti.

Komiteye göre Afganistan'da 2025'te ülke çapında iki kampanya ve belirli bölgeleri kapsayan beş kampanya yürütüldü. 2026'da ise ülke çapında bir, belirli bölgelerde iki kampanya düzenlendi. Bu tekrarlanan turlar çocukların aşılanması için fırsat sunsa da erişim açıkları devam ediyor.

Reklam

Komite, Afganistan'ın çocuk felci programına ülke genelinde ev ziyaretleriyle aşılamayı yeniden başlatmanın yollarını bulma çağrısı yaptı. Ayrıca bölgeyle ilişkileri bulunan hükümetleri, özellikle virüsün en yoğun yayıldığı yerlerde bu uygulamanın yeniden başlamasını desteklemek için diplomatik kanalları kullanmaya çağırdı.

Kadın aşı çalışanları erişim için kilit önemde

Komiteye göre kadınlar, özellikle Afganistan'ın güneyinde, aşılama çalışanları arasında hâlâ çok az temsil ediliyor. Erkek çalışanların evlere girmekte ya da annelerle konuşmakta zorlandığı topluluklarda kadın aşı çalışanları küçük çocuklara ulaşmak için en uygun kişiler olabilir.

Taliban, sağlık ve insani yardım çalışmaları dâhil kadınların istihdamına geniş kapsamlı kısıtlamalar getirdi. Aşılama programının personel alıp görevlendirmek zorunda olduğu koşullar bu kısıtlamaların da etkisi altında.

DSÖ, 2024'te Afganistan'daki aşılama kampanyalarına katılanların yaklaşık yüzde 20'sinin kadın olduğunu bildirmişti. Komitenin son açıklamasında bu oran güncellenmedi; ancak kadınların katılımının, özellikle güneyde, hâlâ çok düşük olduğu belirtildi.

Evlere erişimin yeniden sağlanması ve kadınların katılımının artırılması birbiriyle bağlantılı sorunlara çözüm getiriyor. Bir ekibin haneye ulaşmak için izin alması, içerideki annelere ve çocuklara erişebilecek çalışanlara sahip olması gerekiyor. Komite, bu sürecin her iki ayağındaki eksikliklere dikkat çekti.

Aşılama stratejisi nasıl değişti?

DSÖ'nün o dönemdeki değerlendirmesine göre Afganistan'da Haziran 2024'te düzenlenen ülke çapındaki kampanyada beş yıl sonra ilk kez ev ziyaretleriyle aşılama yapıldı ve hedeflenen çocukların çoğuna ulaşıldı. Ancak Kandahar'da belirlenmiş noktalar veya camiler kullanılmaya devam edildi ve çok sayıda çocuk enfeksiyona karşı savunmasız kaldı.

Eylül 2024'te yapılması planlanan bir kampanyadan önce Birleşmiş Milletler kuruluşlarına Taliban'ın kampanyaları askıya aldığı bildirildi. O sırada bu kuruluşlara herhangi bir gerekçe iletilmedi. Diğer açıklamalarda askıya alma kararının geçici olduğu, güvenlik kaygıları ve kadınların katılımıyla bağlantılı bulunduğu belirtildi.

DSÖ yetkilisi Dr. Hamid Jafari, Eylül 2024'te politika görüşmelerini şöyle anlattı:

Küresel Çocuk Felcini Ortadan Kaldırma Girişimi, Afganistan'ın bazı bölgelerinde kapı kapı dolaşılarak yürütülen çocuk felci aşılama kampanyalarından belirlenmiş noktalar arasında yürütülen aşılamaya geçiş konusundaki son politika görüşmelerinden haberdardır.

Gelişmeler, başlangıçta geçici olan askıya almanın aşılama yönteminde uzun süreli bir değişikliğe nasıl dönüştüğünü gösteriyor:

  • Haziran 2024: Ülke çapındaki kampanyada beş yıl sonra ilk kez ev ziyaretleri yapıldı; ancak Kandahar'da başka yöntemler kullanıldı.
  • Eylül 2024: BM kuruluşları, planlanan kampanyadan kısa süre önce askıya alma kararını öğrendi.
  • Ekim 2024 ve sonrası: DSÖ, ev ziyaretleriyle aşılama kampanyalarının uygulanmadığını bildiriyor.
  • 30 Eylül 2026: DSÖ Acil Durum Komitesi, virüsün yayılımını ve aşılama hizmetlerine erişimi değerlendirmek üzere toplandı.
  • 12 Kasım 2026: DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, uluslararası çocuk felci acil durumu ilanını uzattı.
  • 13 Kasım 2026: DSÖ, komitenin açıklamasını yayımladı.
Reklam

Doğudaki kaygıların odağında güney var

Kandahar, Helmand ve komşu vilayetleri kapsayan güney Afganistan, bağışıklığın düşük olduğu topluluklarda virüsün yoğun biçimde yayılması nedeniyle başlıca kaygı alanı olmaya devam ediyor. Korunan çocuk sayısı çok az olduğunda virüsün kişiden kişiye geçme fırsatları artıyor.

Duyarlı çocukların sayısı ve evler yerine aşılama noktalarının kullanılmasına bağlılık nedeniyle Kandahar 2024'te de kaygı konusuydu. Vilayet aynı zamanda Taliban'ın lideri Hibatullah Ahundzade'nin merkezinin bulunduğu yer. Bu durum, aşılama açısından kritik bir sorunu siyasi bakımdan önemli bir konuma taşıyor.

Doğu Afganistan'da belirlenmiş noktalardaki kampanyaların iyileştirilmesiyle aşılama oranlarında ilerleme kaydedildi. Buna rağmen son altı ayda vakalar ve çevresel örneklerdeki pozitif sonuçlar arttı. Komite, doğudaki tespitlerin çoğunun virüsün güneyden gelmesiyle bağlantılı olduğunu belirtti.

Çevresel sürveyans kapsamında poliovirüs tespiti için çoğunlukla atık su örnekleri inceleniyor. Bu yöntem, hastalık belirtileri gösteren bir kişi tespit edilmemiş olsa bile, virüsün dolaşımda olduğu yerlerin bulunmasına yardımcı oluyor.

Afganistan'da 2026'da yabani poliovirüs için pozitif çıkan 76 çevresel örnek bildirildi; 2025 yılının tamamında bu sayı 94'tü. Komitenin uyarısı, virüsün yayılmaya devam ettiği ve tespitlerin arttığı bölgelere, özellikle güneyden doğu Afganistan'a geçişine odaklanıyor.

Afganistan ve Pakistan tek bir yayılım bölgesi oluşturuyor

Yabani poliovirüsün endemik olduğu, yani yayılımının hiçbir zaman durdurulamadığı tek ülkeler Afganistan ve Pakistan. DSÖ bu iki ülkeyi tek bir epidemiyolojik blok olarak değerlendiriyor: Çocuk felcini durdurma çabasında, nüfusların ve seyahat güzergâhlarının birbirine bağlı olması nedeniyle iki ülke tek bir bölge oluşturuyor.

İki ülkenin sınırında virüsün yayıldığına dair bulgular 2026'nın ortalarına kadar uzanıyor. Komite, güney Afganistan'ı Pakistan'ın Ketta bölgesine bağlayan güzergâhların yanı sıra güneydoğu Afganistan'ı Pakistan'ın kuzeybatısına ve Hayber Pahtunhva'nın güneyine bağlayan güzergâhları vurguladı.

Belgesiz göçmenler dâhil Pakistan'dan Afganistan'a dönenler, aşılama ekiplerinin iş yükünü artırıyor. İlçeler ya da ülkeler arasında hareket eden kişilere, kampanyaların normalde ulaşacağı topluluklardan uzakta olsalar bile aşı yapılması gerekiyor.

Reklam

Komite, sınır geçiş noktalarında her yaştan kişinin aşılanmasının sürdürülmesi, kampanyaların eşgüdümlü yürütülmesi ve ulusal ve yerel programlar arasında yakın iş birliği kurulması çağrısında bulundu. Pakistan Ulusal Çocuk Felcini Ortadan Kaldırma Acil Durum Operasyon Merkezi koordinatörü Anwarul Haq, 2024'te düzenli aralıklarla yapılmayan veya eşgüdümü sağlanmayan kampanyaların virüsün her iki ülkedeki çocukları etkilemeyi sürdürmesine yol açacağı uyarısında bulunmuştu.

Pakistan'da 2026'da dört yabani çocuk felci vakası kaydedildi; 2025'in tamamında bu sayı 31'di. Bu yıl pozitif çıkan 128 çevresel örnek de virüsün yayılmayı sürdürdüğünü gösteriyor. Hayber Pahtunhva'nın güneyinde güvenlik ve operasyon kaynaklı güçlükler yaşanırken Karaçi'nin bazı bölgelerinde yerel yayılım bildirilmeye devam ediyor.

Dünya genelinde vaka sayısı azalırken Afganistan'da artıyor

DSÖ verileri, farklı yönlerde ilerleyen iki eğilime işaret ediyor. Afganistan ve Pakistan'da 2026'da şimdiye kadar kaydedilen 29 yabani çocuk felci vakası, 2025 yılının tamamında kaydedilen 52 vakanın altında. Ancak Afganistan'daki vaka sayısı şimdiden bir önceki yılın toplamını aştı.

Afganistan'daki vaka sayısının 21'den 25'e çıkması, yıl tamamlanmadan dört ek vaka, yani yaklaşık yüzde 19 artış anlamına geliyor. Afganistan'ın iki ülkenin toplam vakaları içindeki payı, 52 vakanın 21'inin ülkede görüldüğü 2025'te yaklaşık yüzde 40'tı. 29 vakanın 25'inin Afganistan'da kaydedildiği 2026'da bu oran yaklaşık yüzde 86'ya yükseldi.

Komite, ilerlemenin dengesiz olduğunu belirtti. Afganistan'ın doğusunda ve Pakistan'ın Peşaver, Ketta ve Karaçi bölgelerinde kaydedilen iyileşmelerin yanında güney Afganistan ve Hayber Pahtunhva'nın güneyinde virüsün yoğun biçimde yayılması sürüyor.

Çocuk felcini ortadan kaldırma programının açıkladığı hedef, endemik yabani poliovirüs yayılımını 2026'da durdurmak. Bunun için virüsün dolaşımda olduğu yerlerde aşılama oranlarının sürdürülebilir biçimde yüksek tutulması ve geriye kalan bulaşma zincirlerini bulabilecek bir sürveyans sistemi gerekiyor.

Acil durum ilanının uzatılması ne anlama geliyor?

DSÖ Acil Durum Komitesi, Uluslararası Sağlık Tüzüğü kapsamındaki geçici önlemlerin üç ay daha uzatılmasını oybirliğiyle tavsiye etti. Tedros, 12 Kasım'da çocuk felcinin uluslararası öneme sahip bir halk sağlığı acil durumu statüsünü uzattı.

Bu statü, Afganistan için uluslararası seyahatlerde aşı şartlarını yürürlükte tutuyor. Bu şartlar arasında, ülkede yaşayanların yurt dışına çıkmadan önce çocuk felci aşısı olması da bulunuyor. Dolayısıyla seyahat planlayan aileler için aşı, yolculuk hazırlığının da bir parçası.

Reklam

Komite, poliovirüsün uluslararası yayılımının halk sağlığı acil durumu olmayı sürdürdüğü, ancak pandemi acil durumu oluşturmadığı sonucuna vardı. Tavsiyeler; aşılama, sürveyans ve ülkeler arasındaki eşgüdüm yoluyla daha fazla yayılımı önlemeye odaklanıyor.

Seyahat önlemleri, çocuklara evlerinde ulaşma çabalarının yanı sıra uygulanıyor. DSÖ, sınırın iki tarafında ve sınırdan geçenler arasında bağışıklık düzeylerinin sürekli yüksek tutulması çağrısında bulundu.

Aşılanamayan çocukların bedeli neden bu kadar ağır?

Çocuk felci daha çok beş yaşından küçük çocukları etkiliyor; ancak aşılanmamış herkes enfekte olabilir. Virüs esas olarak kirli dışkı kalıntılarının eller, yiyecek veya su yoluyla başka bir kişinin ağzına ulaşmasıyla yayılıyor. Önce bağırsaklara bulaşan virüs, ardından sinir sistemine saldırabiliyor.

Yaklaşık her 200 enfeksiyondan biri felce yol açıyor. Ağır vakalarda solunumda kullanılan kaslar etkilenebiliyor ve ölüm meydana gelebiliyor. Aşı çocukları bu sonuçlara karşı koruyor; bu nedenle her çocuğa ulaşabilmek, hastalığı ortadan kaldırma çabasının merkezinde yer alıyor.

Afganistan ve Pakistan'a yönelik uyarının odağındaki 29 vaka, tip 1 yabani poliovirüs kaynaklı. DSÖ, dolaşımdaki aşı kökenli poliovirüslerin yol açtığı salgınları da takip ediyor. Ağızdan verilen aşılarda kullanılan zayıflatılmış virüsün, bağışıklığın düşük olduğu kişiler arasında uzun süre dolaşıp genetik değişime uğramasıyla bu virüsler ortaya çıkabiliyor.

DSÖ, 15 Eylül itibarıyla 2026'da 20 ülkede dolaşımdaki aşı kökenli poliovirüslerin neden olduğu 155 vaka kaydetmişti. Bu salgınlara verilecek yanıt da yayılımı durdurmaya yetecek sayıda çocuğa zamanında ulaşan aşılama çalışmalarına bağlı.

Afganistan'ın acil sorunu daha belirgin: belirlenmiş noktalardaki kampanyaların ulaşamadığı çocuklara erişimi yeniden sağlamak, kadın aşı çalışanlarının katılımını artırmak ve güneye yayılan virüsü daha geniş alanlara ulaşmadan kontrol altına almak. Doğudaki ve sınırın ötesindeki ilerleme kısmen bu açıkların kapatılmasına bağlı.

Öne Çıkanlar

  • Afganistan'da 2026'da 25 yabani çocuk felci vakası bildirildi; 2025 yılının tamamında bu sayı 21'di.
  • Bu yıl dünya genelinde kaydedilen 29 yabani çocuk felci vakasının 25'i Afganistan'da, dördü Pakistan'da görüldü.
  • Afganistan'da ev ziyaretleriyle yürütülen aşılama kampanyaları Ekim 2024'ten bu yana yapılmıyor.
  • DSÖ, belirlenmiş noktalardaki kampanyaların özellikle küçük çocukları gözden kaçırdığını ve kadın aşı çalışanlarının katılımının çok düşük olduğunu belirtiyor.
  • Güney Afganistan en büyük kaygı alanı olmayı sürdürüyor; buradaki yayılım, doğuda artan tespitlere katkıda bulunuyor.
  • DSÖ, ev ziyaretleriyle aşılama çalışmalarının yeniden başlamasını, Pakistan'la iş birliğinin güçlendirilmesini ve sınır geçiş noktalarında aşılamanın sürmesini istiyor.
  • Uluslararası çocuk felci acil durumu ilanı ve buna bağlı seyahat aşısı önlemleri yürürlükte kalıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir