Endonezya'daki yangınların giderek kabaran faturası
Ekonomi ve Hukuk Araştırmaları Merkezi (CELIOS) tarafından ekim ayında yapılan tahmine göre, Endonezya'da 2026'da çıkan orman ve arazi yangınları ekonomik ve sağlık alanındaki kayıplar bakımından 565,03 trilyon rupiahı, yani yaklaşık 30,9 milyar doları bulabilir. Nusantara Atlas'a göre ocak-ekim döneminde tahminen 2,88 milyon hektar, yani 7,1 milyon akre alan yandı. Bu, Londra'nın yaklaşık 18 katı büyüklüğünde bir alan.
İçindekiler
- Endonezya'daki yangınların giderek kabaran faturası
- Yangınlar ekonomiyi nasıl etkiliyor?
- Tahminler neden bu kadar farklı?
- Ne kadar alan yandı?
- Yangınları bu kadar şiddetli hâle getiren neydi?
- Turba yangınları neden yüzyıllarca sürebilecek zarara yol açıyor?
- Ormanlar ve yaban hayatı nasıl etkileniyor?
- Hangi adımlar atılması isteniyor?
- Öne Çıkanlar
Kayıplar ağaçların ve binaların ötesine uzanıyor. Yangınlar iş ve ticari faaliyetleri aksattı, kasabaları dumana boğdu, insanları tıbbi yardım almaya yöneltti ve kaybettikleri karbonun önemli bir bölümünü geri kazanması yüzyıllar sürebilecek turbalıklara zarar verdi. Duman Malezya ve Singapur'a da ulaştı; Endonezya'da ise okullar kapanırken hava kalitesi düştü ve açık havada çalışma olanakları azaldı.
Rakamlar krizin farklı boyutlarını anlatıyor ve farklı zamanlarda yapılan tahminlere dayanıyor. CELIOS, ekim ayındaki değerlendirmesinde fiziksel varlıklara verilen zarar ile ekonomik faaliyetlerin aksamasının maliyetini 340,38 trilyon rupiah olarak hesapladı; bu, Endonezya'nın gayrisafi yurt içi hasılasının (GSYH) yüzde 2,69'una denk geliyor. Sağlık etkilerinin nasıl hesaplandığına bağlı olarak toplam ekonomik ve sağlık kayıplarını ise 359,58 trilyon ila 565,03 trilyon rupiah arasında tahmin etti.
CELIOS'un ocak-ağustos dönemini kapsayan daha önceki raporunda daha düşük bir aralık, 39,29 trilyon ila 123,1 trilyon rupiah verilmişti. Raporda ayrıca, üst sınır tahmininin yangınların 2026 sonuna kadar yayılmayı sürdürmesi senaryosunu kapsamadığı belirtilmişti. Ekim ayındaki sonraki tahminde birikimli yangın verileri ve sağlık maliyetleri de dahil olmak üzere daha geniş bir ekonomik etki hesabı kullanıldı. Sağlık maliyetleri, sayımın yalnızca tanı konmuş hastaları mı, yoksa belirtiler yaşayan kişileri de mi kapsadığına göre değişiyor.
Okurlar açısından temel nokta, 30,9 milyar doların tek ve kesin bir fatura değil, aralığın üst sınırı olması. Yangınlar yıl boyunca sürüyordu ve zarar devam ederse tahmin daha da yükselebilir.
Yangınlar ekonomiyi nasıl etkiliyor?
CELIOS, yalnızca fiziksel hasar ve ekonomik faaliyetlerin aksamasının maliyetini 340,38 trilyon rupiah olarak tahmin etti. Araştırmacılar, bir yerdeki ya da sektördeki aksamanın diğerlerini nasıl etkileyebileceğini izleyen Bölgeler Arası Girdi-Çıktı yöntemini kullandı. Örneğin yangın bir yolu kapatırsa, etkisi çiftliklerden ve fabrikalardan ulaşıma, dükkânlara ve teslimatlara bağlı çalışanlara kadar yayılabilir.
CELIOS araştırmacısı Galau D. Muhammad, tahminde 20 Ekim'e kadar erişilen birikimli yangın verilerinin kullanıldığını söyledi. Bazı palm yağı ve madencilik bölgelerindeki kayıpların, merkezi hükümetten aldıkları gelir paylaşımı ödeneklerini çok aştığını belirtti. Batı Kalimantan'daki yangın kayıplarını, eyaletin gelir paylaşımı ödeneklerinin yaklaşık 200 katı olarak hesapladı. CELIOS ayrıca yangınların yerel vergi gelirlerini 4,06 trilyon rupiah kadar azaltabileceğini tahmin etti.
CELIOS'a göre ekonomik kayıpların tahminen 262,33 trilyon rupiahı, yani yaklaşık yüzde 77'si kereste ve ormancılık sektöründen kaynaklandı. Çalışanların hastalanması, malların olağan şekilde taşınamaması ya da dumanlı koşulların günlük faaliyetleri kısıtlaması nedeniyle ticaret, madencilik, imalat ve ulaşım da etkilenebilir.
Faturanın büyüklüğü, bölge sakinlerine yardım etmek ve zarar gören alanları yeniden onarmak zorunda olan yerel yönetimler açısından önem taşıyor. Galau, afet çalışmalarında görevli dört bakanlık ve kurumun toplam bütçesinin yaklaşık 6,3 trilyon rupiah olduğunu, bunun yalnızca bir bölümünün doğrudan müdahaleye ayrılabildiğini söyledi. Ekim tahmininin üst sınırı bu toplam bütçenin yaklaşık 90 katı; ancak rakamlar farklı amaçları ve dönemleri kapsıyor.
Tahminler neden bu kadar farklı?
CELIOS'un sağlık hesaplamaları, tahmin aralığının geniş olmasının önemli nedenlerinden biri. Kurumun ekim ayı tahmininde, tanı konmuş akut solunum yolu enfeksiyonu vakalarının sağlık maliyeti 19,20 trilyon rupiah olarak hesaplandı. Belirti yaşayan kişiler de sayıldığında olası sağlık maliyetleri 224,65 trilyon rupiaha yükseldi. Üst sınırdaki rakam, tedavinin yanı sıra insanların hastalanması ya da kapalı alanlarda kalmak zorunda olması nedeniyle çalışamadıkları ve gelir kaybettikleri dolaylı maliyetleri de kapsıyor.
CELIOS'un ocak-ağustos dönemine ilişkin ayrı değerlendirmesinde, tanı konmuş vakaların sağlık maliyeti 9,75 trilyon rupiah olarak hesaplanmış, belirtileri olanlar dahil edildiğinde bu rakam 93,56 trilyona çıkmıştı. Farklı toplamlar, tek bir rakam seçilerek çözülebilecek bir çelişkiyi değil, sonraki tahminin daha ileri bir tarihi kapsamasını ve birikimli kayıplara ilişkin farklı hesaplamaları yansıtıyor. Bu haber için mevcut rakamlar arasında CELIOS'un ekim ayı aralığı daha güncel tahmin.
CELIOS, 12 eyalette akut solunum yolu enfeksiyonu belirtileri yaşama ya da bu belirtiler bakımından risk altında olma durumundaki kişi sayısını 17,4 milyon olarak tahmin etti. Endonezya Sağlık Bakanlığı temmuz ve ağustos aylarında yangınlarla bağlantılı 50 binden fazla solunum yolu enfeksiyonu kaydetti; bunların 12 binden fazlası beş yaş altı çocuklarda görüldü. Bu sayılar farklı dönemleri ve ölçütleri kapsıyor: Biri risk altındaki ya da belirtileri olduğunu bildiren kişi sayısına yönelik bir tahmin, diğeri ise bakanlığın kaydettiği vaka sayısı.
Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi, yangın dumanının Endonezya'da 5.250'den fazla ölüme ve yaklaşık 400 bin solunum yolu enfeksiyonuna katkıda bulunduğunu tahmin etti. Bu tür tahminler, kliniğe başvuru olarak kayda geçmeyebilecek zararlar da dahil olmak üzere nüfus genelindeki sağlık etkilerini ortaya koyuyor. PM2.5 olarak bilinen ince parçacıklar, akciğerlerin derinliklerine kadar ulaşabilecek kadar küçük oldukları için özellikle kaygı verici.
Ne kadar alan yandı?
Nusantara Atlas, ocak-ekim döneminde 2,88 milyon hektarın yandığını tahmin etti. Kendi yöntemini kullanan Copernicus Atmosfer İzleme Servisi'nin ayrı bir tahminine göre, 2026'da yaklaşık 8,9 milyon hektarlık alan yangınlardan etkilenebilir. Büyük olan bu rakam, yangından etkilenme ihtimali bulunan araziye ilişkin bir tahmin; izleme kuruluşunun bildirdiği yanmış alanla aynı ölçütü kullanmıyor. Bu nedenle iki rakam eşdeğer toplamlar gibi değerlendirilmemeli.
Endonezya Orman Bakanlığı, ocak-temmuz döneminde 202.004 hektar orman ve arazinin yandığını kaydetti. Bu resmî rakam, Nusantara Atlas'ın tahmininden daha kısa bir dönemi kapsıyor. Nusantara Atlas, eylül sonu itibarıyla yanan alanı yaklaşık 1,9 milyon hektar olarak açıklamış; ekim ayında bu toplam 2,88 milyon hektara yükselmişti.
Copernicus, 15 Kasım itibarıyla yangınların yaklaşık 200 milyon metrik ton karbon salımına yol açtığını tahmin etti. Bu, 2003'e uzanan kayıtlarında görülen en yüksek üçüncü yıllık toplam. Bu miktar, Endonezya'nın enerji ve sanayiden kaynaklanan 2025 yılı tahmini emisyonlarının, yaklaşık 960 milyon ton karbondioksitin, beşte birinden fazlasına denk geliyor. Karşılaştırma, yangınların ülkenin yıllık emisyonlarına nasıl büyük miktarda kirlilik ekleyebileceğini gösteriyor.
Karbon rakamlarında da farklı ölçütler kullanılıyor. Yangınlara ilişkin bir araştırmada, eylül sonuna kadar yaklaşık 100 milyon ton karbon salındığı tahmin edildi; bu, kabaca 370 milyon ton karbondioksite denk geliyor. Copernicus ise daha sonra 15 Kasım'a kadar yaklaşık 200 milyon ton karbon salımı gerçekleştiğini bildirdi. Bu tahminler farklı izleme yöntemlerine ve tarihlere dayanıyor. Copernicus'un açıkladığı rakam, emisyonların yaklaşık 400 milyon tona yaklaştığı 2015'teki rekorun altında kaldı.
Kriz, takımadaların birçok bölgesini etkiledi. Batı Kalimantan'da birikimli yangın emisyonları, Copernicus'un 2003'te kayıt tutmaya başlamasından bu yana aynı dönem için en yüksek seviyeye ulaştı. Orta Kalimantan ve Papua'daki emisyonlar da önceki zirvelere yaklaştı. Pantau Gambut'un ayrı bir analizine göre, ocak-eylül döneminde 263.558 hektar koruma altındaki turbalık yandı. Turba hidrolojik birimlerindeki yanmış alanın yaklaşık yarısı, turba ekosistemini korumak için ayrılmış bölgelerdeydi.
Yangınları bu kadar şiddetli hâle getiren neydi?
Güçlü El Niño koşulları ciddi yağış azlığına yol açtı. Sumatra, Kalimantan ve Cava'nın bazı bölümlerini inceleyen World Weather Attribution araştırması, El Niño'nun temmuz-ekim dönemindeki yağışları yaklaşık yüzde 50 azalttığını ortaya koydu. Araştırmacılar ayrıca insan faaliyetlerinden kaynaklanan küresel ısınmanın ağustos-ekim dönemindeki sıcaklıkları yaklaşık 1,6 santigrat derece artırdığını buldu. El Niño sıcaklıklara yaklaşık 0,3 derece ekledi ve bu ölçüdeki sıcakların görülme olasılığını yaklaşık 11 kat artırdı.
Aynı analiz, küresel ısınmanın aşırı sıcak ve kuru hava koşullarının görülme olasılığını yaklaşık üç kat, El Niño'nun ise yaklaşık beş kat artırdığını ortaya koydu. Gözlemlenen veriler küresel ısınmanın yağışları yaklaşık yüzde 15 azalttığını düşündürürken iklim modelleri bu etkiyi göstermedi. Bu nedenle araştırmacılar, küresel ısınmanın yağış azlığındaki rolünün belirsizliğini koruduğunu söyledi.
Hava koşulları yangınların neden yayıldığını açıklamaya yardımcı oluyor, ancak arazi kullanımı yangınların ne kadar kolay çıkacağını ve söndürülmesinin ne kadar zor olacağını etkiliyor. Kurutulmuş turbalıklar, ağaç kesimi ve plantasyonlar ya da madencilik için açılan araziler bitki örtüsünü ve toprağı kurutabiliyor. Turba tutuştuğunda yer altında haftalarca ya da aylarca için için yanabiliyor. Alevler görünmeyebiliyor ve ekipler yüzeyi ıslattıktan sonra yangın yeniden başlayabiliyor.
Endonezya'da ülke topraklarının yaklaşık yüzde 10,8'ini oluşturan 20,6 milyon hektar tropikal turbalık bulunuyor. Suya doymuş toprak büyük miktarda karbon depoluyor. Tarım ya da plantasyonlar için yapılan drenaj, turbalıkların yanma ihtimalini artırıyor ve depolanan karbonun bir kısmını havaya salıyor.
Batı Kalimantan'daki Ketapang'da düzenlenen bir devriye sırasında, The Power of Mama adlı kadınlardan oluşan yangın ve koruma grubunun koordinatörü Irma, dumanın ailesini ve komşularını nasıl etkilediğini anlattı. Hava kirliliğinin okulları ve havalimanlarını kapatabildiğini, insanları hasta ettiğini söyledi. Irma, devriyelere katılma nedenini şöyle açıkladı:
Bu konuda bir şeyler yapmam gerektiğini düşündüm. Ev hanımı olduğumuz için etkilerini en çok biz hissediyoruz.
The Power of Mama'nın on köyde 146 kadın üyesi var. Kurak mevsimde gönüllüler plantasyonların kenarlarında ve orman sınırlarında devriye geziyor, yangın çıkan yerleri kaydediyor ve Orman Bakanlığına bağlı yangınla mücadele ekibi Manggala Agni'ye rapor gönderiyor. Yağışlı mevsimde ise grup, çiftçilerle birlikte araziyi yakmadan yönetmenin yolları üzerinde çalışıyor.
Turba yangınları neden yüzyıllarca sürebilecek zarara yol açıyor?
Turba, binlerce yıl boyunca biriken ve kısmen çürümüş bitkilerden oluşuyor. Yangın, bu toprakta depolanan karbonu bitkilerin yerine koyabileceğinden çok daha hızlı salabiliyor. Bir tahmine göre 2026'da yanan alanın yaklaşık yüzde 20'sini turbalıklar oluşturdu, ancak yangın kaynaklı karbon emisyonlarının yaklaşık yüzde 80'ine yol açtı.
Araştırmacılar, 2026'da yanan turbalıkların hızlı bir şekilde yeniden suya doyurulması, yeni bitki örtüsünün yetişmesi ve başka yangın çıkmaması gibi ideal koşullarda eski hâline dönmesinin yaklaşık 400 yıl sürebileceğini tahmin etti. Kaybedilen karbonun yüzde 90'ını yerine koymak yaklaşık 350 yıl alabilir. Çayırlar birkaç yağışlı mevsimde yeniden yeşerebilirken zarar gören yağmur ormanlarının karbonunu geri kazanması onlarca yıl, tür çeşitliliğinin tamamına yeniden kavuşması ise çok daha uzun sürebilir.
İyileştirme çalışmaları yalnızca ağaç dikmekten ibaret değil. Su seviyesinin yeniden yükselmesi, yangınların önlenmesi ve insanların turbalıkları kurutmadan ya da yakmadan geçimlerini sağlayabilmesi gerekiyor. Endonezya Turbalık Alanları Restorasyon Ajansı, 2025'te dağıtılmadan önce 1,6 milyon hektarı restore ettiğini açıklamıştı. O tarihten bu yana restorasyon için öncelikli alanlar olarak belirlenen bazı eyaletlerde yangınlar yeniden çıktı.
2021 tarihli bir araştırma, Endonezya'da 2015'te çıkan yangınların 28 milyar dolarlık kayba yol açtığını tahmin etti. Araştırmada, turbalıkların restore edilmesinin 2004-2015 arasındaki altı büyük yangında 8,4 milyar dolarlık kaybı önleyebileceği, bunun 4 milyar dolarının 2015'e ait olduğu belirtildi. Araştırma, 2015'teki kayıpların yüzde 40'ının karbondioksit emisyonlarının hesaplanan zararından, yüzde 26'sının ise uzun vadeli sağlık maliyetlerinden kaynaklandığını tahmin etti.
Bu geçmişe dönük tahmin, farklı bir yılı ölçmesine ve CELIOS'un 2026 hesaplamalarından farklı bir yöntem kullanmasına rağmen mevcut krize bağlam kazandırıyor. 2015'teki yangınları ele alan Dünya Bankası raporunda, Endonezya hükümetinin o yılın haziran-ekim döneminde 2,6 milyon hektar alanın yandığını kaydettiği belirtildi. Raporda yangınların şiddeti, turbalıkların kurutulması ve başka amaçlarla kullanılmak üzere dönüştürülmesiyle ilişkilendirildi; bu faaliyetlerin büyük bölümü palm yağı üretimiyle bağlantılıydı.
Ormanlar ve yaban hayatı nasıl etkileniyor?
Yangınların zararı, geride siyaha dönmüş hektarların sayısından ibaret değil. Kalampangan turba bataklığı ormanındaki bir hektarlık iki alanın karşılaştırılmasında, doğal alanda 114 türe ait 2.851 ağaç bulundu. 2015'te yanmış olan alandaysa 80 türe ait 926 ağaç vardı. Yanmış alanda toprak üstündeki ağaç biyokütlesi de çok daha azdı: Doğal alandaki hektar başına 341 tonla karşılaştırıldığında 53,2 ton.
Bu karşılaştırma, Endonezya genelinde kaybolan türleri saymıyor; tek bir yerdeki iki alanı ele alıyor. Yangınların bir ormanda ağaç çeşitliliğini ve canlı madde miktarını nasıl azaltabileceğini, böylece hayvanları ve diğer bitkileri destekleyen yaşam alanlarını ve ilişkileri nasıl değiştirebileceğini gösteriyor. Kritik derecede nesli tükenme tehlikesi altında olarak sınıflandırılan turba bataklığı ağacı ramin de yangın riskiyle karşı karşıya olan türler arasında.
Koruma alanlarında çıkan yangınlar da dikkat çekti. Endonezya Orman Bakanlığı, ağustos sonuna kadar Kalimantan'da 8.638, Batı Kalimantan'da ise 3.705 sıcak nokta kaydetmişti. Yangınlar millî parkları ve diğer koruma altındaki alanları etkiledi; duman ve yanan turba bazı müdahale çalışmalarının tamamlanmasını zorlaştırdı. Millî parklardaki yangınlar, soruşturma ve hesap verme çağrılarına da yol açtı.
Hangi adımlar atılması isteniyor?
CELIOS, hükümete 2026 yangınlarını ulusal afet ilan etme, güvenli tahliye ve tıbbi destek sağlama, etkilenen bölgelerdeki plantasyon ve madencilik izinlerini gözden geçirme ve ekosistemin iyileştirilmesi için bir görev gücü kurma çağrısı yaptı. Ulusal afet ilanı, kaynakların hükümet genelinde paylaşılacağı koordineli bir ulusal müdahale çerçevesi oluşturur.
2014'te çıkarılan ve 2016'da değiştirilen hükümet düzenlemeleri, yangından sonra işletmelerin turba ekosisteminin işlevlerini 30 gün içinde yeniden sağlamasını zaten zorunlu kılıyor. Kurallar, turbalıkların yakılmasını ve onları kurutan drenaj çalışmalarını da yasaklıyor. Zorluk, bu yükümlülükleri geniş alanlarda uygulatmak ve zarar görmüş yerlerin gerçekten onarılıp onarılmadığını denetlemek.
Endonezya, yangınlarla bağlantılı arazi hakları konusunda şirketlere yönelik adımlar attı. Kasım ayında yapılan açıklamada, 42 binden fazla hektarlık alana ilişkin arazi haklarının geri alınması ya da reddedilmesi gündemde olan sekiz şirketten söz edilirken üç şirket daha denetim altındaydı. Karar, yangınları söndürme ve tıbbi bakımın yanı sıra yaptırımların da müdahalenin bir parçası olduğunu gösteriyor.
Toplulukların acil ihtiyaçları temiz hava, sağlık hizmetleri, güvenli barınma ve alevlere karşı korunma. Ülkenin karşı karşıya olduğu maliyetler arasında ise iş kaybı, ormanların zarar görmesi, kamu gelirlerinin azalması ve yangınlar sona erdikten uzun süre sonra bile atmosferde kalabilecek karbon da bulunuyor. CELIOS'un tahmini, bu geniş kapsamlı sağlık maliyetleri dahil edildiğinde en yüksek seviyesine ulaşıyor.
Öne Çıkanlar
- CELIOS, ekim ayı itibarıyla toplam ekonomik ve sağlık kayıplarını 359,58 trilyon ila 565,03 trilyon rupiah olarak tahmin etti. Üst sınır yaklaşık 30,9 milyar dolara denk geliyor.
- Varlıklara verilen zarar ve ekonomik faaliyetlerin aksaması 340,38 trilyon rupiah, yani ülke GSYH'sinin yüzde 2,69'u olarak hesaplandı.
- Nusantara Atlas, ocak-ekim döneminde 2,88 milyon hektarın yandığını tahmin etti. Copernicus'un ayrı bir tahminine göre yaklaşık 8,9 milyon hektar alan yangınlardan etkilenebilir.
- Copernicus, 15 Kasım'a kadar yangınlarla bağlantılı yaklaşık 200 milyon metrik ton karbon salımı gerçekleştiğini tahmin etti.
- Bir tahmine göre turbalıklar yanan alanın yaklaşık beşte birini oluşturdu, ancak yangın emisyonlarının yaklaşık beşte dördüne yol açtı.
- Araştırmacılar, yanan turbalıkların kaybettikleri karbonun büyük bölümünü geri kazanmasının yüzyıllar sürebileceğini söylüyor.






