Biden, yeniden arkasında duracağını söylediği karar
Eski ABD Başkanı Joe Biden, Taliban’ın iktidara hızla dönüşüne, Kabil Havalimanı’ndaki ölümcül saldırıya ve ardından gelen acele tahliyeye rağmen Amerikan güçlerini Afganistan’dan yine çekme emri vereceğini söyledi. Promise Me, America adlı anı kitabında, 20 yıllık savaşı sürdürmenin daha fazla Amerikan askerinin hayatını ve parasını riske atmak anlamına geleceğini, üstelik istikrarlı bir Afgan hükümetine ulaşmak için gerçekçi bir yol bulunmadığını savunuyor.
İçindekiler
- Biden, yeniden arkasında duracağını söylediği karar
- Biden nasıl bir anlaşmayı devraldı?
- Biden küçük bir askeri gücü neden tutmayı reddetti?
- Kabil düşerken ne oldu?
- Tahliye ne ölçekteydi ve neler ters gitti?
- Biden askeri yetkililerin uyarıları hakkında ne söylüyor?
- İncelemeler çekilmeyi nasıl değerlendiriyor?
- Kararın Afganlar açısından değiştirdikleri
- Özet
17 Kasım 2026’da yayımlanan kitap, ABD’nin en uzun savaşını sona erdiren, ancak çekilmenin nasıl yürütüldüğüne dair kalıcı tartışmaları da beraberinde getiren kararı yeniden ele alıyor. Biden, Şubat 2020’de Taliban’la varılan çekilme anlaşmasını ve Afganistan’da bulunan yalnızca 2.500 Amerikan askerini devraldığını yazıyor. Çatışmayı yönetme sorumluluğunu beşinci bir başkana bırakmak istemediğini söylüyor.
ABD ordusuna ait son uçak 30 Ağustos 2021’de Kabil’den ayrıldı. Amerikan ve müttefik güçlerin 124 binden fazla kişiyi ülkeden çıkarmasına yardımcı olduğu geniş çaplı tahliye operasyonunun tamamlandığı ise 31 Ağustos’ta ilan edildi. 26 Ağustos’ta Abbey Gate’te düzenlenen, Horasan Vilayeti İslam Devleti’nin (IŞİD-H) üstlendiği intihar saldırısında 13 ABD askeri ve en az 170 Afgan hayatını kaybetti.
Biden’ın anı kitabı, savaşın hedeflerine ulaşıldığını ve maliyetinin artık savunulamayacağını ileri sürerken kararın sorumluluğunu üstleniyor. Hükümet incelemeleri ve diğer değerlendirmeler de planlama aksaklıklarına ve Afgan hükümetinin Taliban’a ne kadar süre dayanabileceğine ilişkin hatalı beklentilere işaret ediyor.
Biden nasıl bir anlaşmayı devraldı?
Trump yönetimi ile Taliban arasında müzakere edilen Şubat 2020 tarihli Doha Anlaşması, ABD güçlerinin Nisan 2021 sonuna kadar ülkeden çekilmesini öngörüyordu. Anlaşmada, Taliban’ın ABD güçlerine saldırmama taahhüdü, ABD’nin çekilme yükümlülüğünü yerine getirmesine bağlanmıştı. Kongre Araştırma Servisi raporuna göre anlaşma, Amerikan askerleri çekilmeden önce Taliban’ın Afgan hükümetine yönelik saldırılarını azaltmasını şart koşmuyordu.
Anlaşma, Afgan hükümetini Washington ile Taliban arasındaki mutabakatın dışında da bıraktı. Biden anı kitabında bunu “işleyen bir saatli bomba” olarak nitelendiriyor. Anlaşmanın şartlarını beğenmediğini, ancak çekilmekle Taliban’la çatışmaları yeniden başlatmak arasında seçim yapmak zorunda kaldığını söylüyor. Beyaz Saray’ın daha sonraki incelemesinde, son tarihe kadar çekilmemek durumunda ABD güçlerine yönelik saldırıların yeniden başlayabileceği ve ülkeye daha fazla asker gönderilmesinin gerekebileceği savunuldu.
Biden 20 Ocak 2021’de göreve geldiğinde Afganistan’da yaklaşık 2.500 ABD askeri bulunuyordu. Bu sayı, 2017’de 10 binden fazlaydı. Beyaz Saray incelemesine göre Taliban ülkenin neredeyse yarısını kontrol ediyor ya da kontrol için mücadele ediyordu. Belgede, görevi devreden yönetimin son çekilme süreci veya Amerikalılarla Afgan ortaklarının tahliyesi için bir plan bırakmadığı belirtiliyor.
Biden seçenekleri gözden geçirirken anlaşmadaki son tarih de değişti. 14 Nisan 2021’de 1 Mayıs’ta başlayacak son çekilmeyi duyurdu ve yeni hedef tarih olarak 11 Eylül’ü belirledi. Temmuz ayında askeri misyonun ilan edilen bitiş tarihini 31 Ağustos’a çekti. Taliban ilerledikçe ABD, havaalanını güvenceye almak ve tahliyelere yardımcı olmak üzere ek güçler gönderdi.
Biden küçük bir askeri gücü neden tutmayı reddetti?
Biden, ABD’nin temel hedeflerine ulaştığını söylüyor: Usame bin Ladin’i etkisiz hâle getirmek ve 11 Eylül saldırılarından sorumlu grubun oluşturduğu tehdidi azaltmak. ABD güçleri, 2 Mayıs 2011’de Pakistan’ın Abbottabad kentinde bin Ladin’i öldürdü. Biden, bu operasyonun ardından ABD’nin Afganistan’dan çekilmesi gerektiğine inandığını yazıyor.
Ayrıca terör tehdidinin Afganistan sınırlarının ötesine yayıldığını ve savaşı sürdürmenin daha fazla para harcamak, Amerikan askerlerini yeni tehlikelere maruz bırakmak anlamına geldiğini savunuyor. Yönetiminin kamuoyuna sunduğu gerekçe, çekilmenin ABD’nin diğer güvenlik tehditlerine odaklanmasını sağlayacağı ve Afganistan dışından terör hedeflerini vurma imkânını koruyacağı yönündeydi.
Biden yönetimine göre 2.500 askeri ülkede tutmak, istikrarlı bir çıkmazı garanti etmeyecekti. Savunma Bakanı Lloyd Austin, milletvekillerine bu sayıda askerle kalmanın Taliban’la çatışmaya ve ABD güçlerinin takviye edilmesine yol açabileceğini söyledi. O dönemde Genelkurmay Başkanları Komitesi Başkanı olan Orgeneral Mark Milley de Taliban’ın saldırılara yeniden başlaması hâlinde asker sayısının artırılmasının gerekebileceğini ve bunun makul bir olasılık olduğunu belirtti.
Kongre Araştırma Servisi, savaşın maliyetine ilişkin iki farklı hesap sunuyor. Savunma Bakanlığı, 31 Mart 2021’e kadar askeri operasyonlar ve yeniden yapılanma için 837,3 milyar dolarlık yükümlülük kaydetti. Brown Üniversitesinin Savaşın Maliyetleri projesi ise borçlanma faizi ve gazilere yönelik bakım gibi daha geniş maliyetleri de hesaba katarak 15 Nisan 2021’e kadar toplam tutarı 2,26 trilyon dolar olarak hesapladı. Biden anı kitabında 2 trilyon dolardan fazla bir tutardan söz ediyor; bu rakam, Savunma Bakanlığının daha dar kapsamlı hesabından çok daha geniş tahmine yakın.
Kabil düşerken ne oldu?
15 Ağustos 2021’de Taliban Kabil’e girdi ve Afganistan Cumhurbaşkanı Eşref Gani ülkeden kaçtı. Hükümet, son ABD askerleri çekilmeden iki haftadan fazla süre önce çöktü. Biden, yetkililerin kendisine Afgan hükümetinin kendi başına ayakta kalabileceği ve Amerikan güçlerinin çekilmesinden sonra Kabil’in en az altı ay dayanabileceği güvencesini verdiğini yazıyor. Anlatımına göre bu süre birkaç gün içinde ortadan kalktı.
Dışişleri Bakanlığının Olay Sonrası İnceleme raporuna göre Kabil’in düşmesinden kısa süre önce yapılan tahminlerin çoğu, Afgan güçlerinin başkenti haftalarca ya da aylarca savunmasını bekliyordu. İncelemede, hem Trump hem de Biden yönetimlerindeki üst düzey yetkililerin en kötü senaryolara ve bunların ne kadar hızlı gerçekleşebileceğine yeterince dikkat etmediği sonucuna varıldı. İnceleme, bakanlığın hazırlıklarını ve müdahalesini değerlendirmekle görevlendirilmişti; başkanların çekilme kararlarını yargılamak ya da politika seçeneklerini karşılaştırmakla değil.
İnceleme, tahliye seçeneklerini daraltan uygulamaya dönük sorunları da anlatıyor. ABD ordusunun Bagram Hava Üssü’nü Afgan hükümetine devretmesi, Kabil’deki Hamid Karzai Uluslararası Havalimanı’nı büyük çaplı tahliye için tek güzergâh hâline getirmişti. Üst düzey yetkililer, risk altındaki Afgan vatandaşlarından hangilerinin tahliye kapsamına alınacağına ya da nereye götürüleceklerine karar vermemişti. İncelemede, hazırlıkların Afgan hükümetine duyulan güvenin kaybedildiği izlenimini verebileceği endişesinin de acil durum planlamasını yavaşlattığı belirtiliyor.
Bu bulgular, Biden’ın Afgan hükümetinin ayakta kalabileceğine dair güvence aldığı yönündeki anlatımıyla yan yana duruyor. Anı kitabında bu güvenceleri kimin verdiği belirtilmiyor ve güvencelerin tam olarak neleri kapsadığı açıklanmıyor. Kamuoyuna yansıyan ayrı bir ABD hükümeti denetleme kurumu değerlendirmesinde, ABD askerlerinin ve Afgan güçlerine destek veren yüklenicilerin ayrılmasının Afgan ordusunun çöküşündeki en büyük tek etken olduğu sonucuna varılmıştı. Yükleniciler, Afgan güçlerinin dayandığı ekipmanların bakımına ve bazı kabiliyetlerin desteklenmesine yardımcı oluyordu.
Tahliye ne ölçekteydi ve neler ters gitti?
14-31 Ağustos tarihleri arasında ABD askerleri ve sivil personel, Amerikan vatandaşları, Afgan ortakları ve diğer müttefikler dâhil 124 binden fazla kişinin tahliyesine yardımcı oldu. Dışişleri Bakanlığı incelemesi, yaklaşık 6 bin ABD vatandaşının da aralarında bulunduğu toplam sayıyı yaklaşık 125 bin olarak veriyor. Rakamlar aynı büyük çaplı hava tahliyesini ifade ediyor; aradaki fark yuvarlamadan kaynaklanıyor.
Operasyon, havaalanında kalabalıklar toplanırken ve güvenlik tehdidi ağırlaşırken yürütüldü. 26 Ağustos’ta IŞİD-H mensubu bir bombacı Abbey Gate’te saldırı düzenledi; 13 ABD askeri ve en az 170 Afgan sivil hayatını kaybetti. 29 Ağustos’ta ise ordunun yakın bir tehdit olduğuna inandığı hedefe yönelik ABD İHA saldırısında, yedisi çocuk 10 sivil Kabil’de öldü.
Tahliye, son ABD askeri uçağının ayrılmasından bir gün sonra, 31 Ağustos’ta sona erdi. Beyaz Saray incelemesine göre Başkan Biden, ABD askerlerinin daha uzun süre kalmasının yeni saldırı riskini artıracağı gerekçesiyle, üst düzey ulusal güvenlik yetkililerinin operasyonu o gün bitirme tavsiyesini kabul etti. İncelemede, hava tahliyesinin ABD tarihindeki en büyük muharip olmayan kişi tahliyesi olduğu belirtiliyor.
Çekilme, ABD tarafından finanse edilen askeri ekipmanları da Afganistan’da bıraktı. İlk anlatımda bu ekipmanların değeri yaklaşık 7,1 milyar dolar olarak veriliyor. Bu rakam, Afgan güçlerine sağlanan ve Afgan hükümetinin çöküşü sırasında büyük bölümü ele geçirilen ekipmanları ifade ediyor; ABD’ye ait askeri mallardan ne kadarının geride kaldığı sorusundan ayrı bir konu. Kongre Araştırma Servisi, Savunma Bakanlığının Ağustos 2021 itibarıyla ABD’ye ait olup imha edilen ya da geride bırakılan malların tamamı için kamuoyuna açık kapsamlı bir tahmin yayımlamadığını belirtti.
Biden askeri yetkililerin uyarıları hakkında ne söylüyor?
Biden, Austin ve Milley’nin çekilmenin sonuçlarından kaygı duyduğunu yazıyor. Ayrıca askeri ve istihbarat yetkililerinin, ABD güçleri ayrıldıktan sonra Afgan hükümetinin faaliyetlerini sürdürebileceğini kendisine söylediğini belirtiyor. Kabil’in hızla çökmesi, bu beklentilerin yanlış olduğunu gösterdi. Biden’ın anı kitabında Afgan ordusunun “basitçe dağılıp gittiği” ifade ediliyor.
Askeri liderliğin tavsiyesi de tartışma konusu oldu. Milley ve Orgeneral Frank McKenzie, Eylül 2021’de Senato’ya Afganistan’da yaklaşık 2.500 askerin tutulmasını tavsiye ettiklerini söyledi. Biden ise daha sonra böyle bir tavsiye aldığını hatırlamadığını belirtti. Beyaz Saray incelemesinde, bu asker sayısıyla kalmanın çatışmaları yeniden başlatabileceği ve daha büyük bir konuşlandırmaya yol açabileceği yönündeki yönetim görüşü aktarılıyor.
Biden, 23 Temmuz 2021’de Gani’yle telefonda görüştü. Anı kitabında Gani’nin, kendisinin ve Afgan güçlerinin ülkeyi savunmaya hazır olduğu konusunda ısrar ettiğini yazıyor. O dönemde yayımlanan görüşme dökümü, Gani’nin “tam kapsamlı bir işgal” uyarısı yaptığını ve Biden’ın ondan kamuoyuna daha olumlu bir tablo sunmasını istediğini gösteriyordu. Taliban bir aydan kısa süre sonra Kabil’i ele geçirdi.
İncelemeler çekilmeyi nasıl değerlendiriyor?
2023’te yapılan Beyaz Saray incelemesinde tahliyelerin daha erken başlaması gerektiği ve yönetimin Taliban’ın iktidarı ele geçirme riskini daha etkili biçimde anlatması gerektiği kabul edildi. İncelemede, güvenlik koşulları kötüleştiğinde tahliyelerin artık daha erken başlatıldığı ve bu risklere ilişkin kamuoyuna daha doğrudan uyarılar yapıldığı belirtildi.
İnceleme, savaşı bitirme kararını da savunarak, kalıcı ve önemli ölçüde daha büyük bir ABD askeri varlığı dışında hiçbir seçeneğin Taliban’ın iktidarı ele geçirme sürecinin yönünü değiştirmeyeceğini ileri sürdü. Buna karşılık Dışişleri Bakanlığının incelemesi, kriz hazırlığına ve tahliye müdahalesine odaklandı. Her iki yönetimde de planlama zayıflıkları tespit eden inceleme, çekilme kararını kendi görev alanının dışında bıraktı.
Brookings Enstitüsü uzmanı Madiha Afzal, Beyaz Saray incelemesinin Biden’ın hâlâ kontrolünde olan seçeneklere yeterince yer vermediğini savundu. Brookings için kaleme aldığı analizde, yönetimin Doha Anlaşması’nı yeniden müzakere etmeye çalışabileceğini ya da Taliban ile Afgan hükümeti arasında barış anlaşması yapılması için daha fazla çaba gösterebileceğini söyledi. Afgan hükümetinin başarısızlığının yalnızca çekilme anlaşmasından değil, 20 yıllık daha geniş çabadan da kaynaklandığını savundu.
Dolayısıyla farklı incelemeler ayrı sorulara yanıt veriyor. Bunlardan biri savaştan çekilmenin doğru politika olup olmadığıyla ilgili. Diğeri ise yetkililerin hükümetin çöküşüne ve tahliyeye yeterince hazırlanıp hazırlanmadığını sorguluyor. Biden’ın anı kitabı ilk soruya verdiği yanıtı ortaya koyuyor: Savaşı bitirmenin doğru karar olduğunu söylüyor. Dışişleri Bakanlığının bulguları ise ikinci konuya hazırlıkta ciddi eksiklikler bulunduğunu gösteriyor.
Kararın Afganlar açısından değiştirdikleri
Taliban’ın yeniden iktidara gelmesi, ABD destekli Afgan hükümetinin sonunu getirdi ve Amerikan güçleri ya da kurumlarıyla çalışmış birçok kişiyi ülkeden çıkmanın yolunu aramak zorunda bıraktı. Dışişleri Bakanlığı incelemesine göre tahliyeden yararlanma ihtimali bulunan birçok kişi, hava tahliyesi sona ermeden havaalanına ulaşamadı. İncelemede, operasyon başlamadan önce risk altındaki Afganların tamamından kimlerin kapsama alınacağına dair yetkililerin net kararlar vermediği de kaydediliyor.
Afgan güçleri için ABD’nin ayrılması, operasyonlarının önemli bölümlerinin dayandığı yabancı yüklenicileri ve askeri desteği kaybetmek anlamına geliyordu. Ülkeden ayrılmaya çalışan siviller açısından hükümetin aniden çökmesi, planlı bir ayrılışı tek bir havaalanından acil kaçışa dönüştürdü. Tahliyelerde on binlerce kişi ülkeden çıkarıldı; ancak bombalı saldırı ve hatalı İHA saldırısı, havaalanı çevresindeki ve Kabil’deki tehlikeleri gözler önüne serdi.
Uzun vadeli güvenlik sonuçları da tartışmanın bir parçası olmayı sürdürüyor. Kongre Araştırma Servisi, Afgan hükümetinin düşmesiyle ABD’nin önemli bir terörle mücadele ortağını kaybettiğine dikkat çekti. ABD’li yetkililer ülke dışından harekât kabiliyetine güveneceklerini söyledi, ancak sahada asker ve ortakların bulunmaması istihbarat toplamayı zorlaştırabilir.
Özet
Biden, ABD güçlerini yine Afganistan’dan çekeceğini ve 20 yıllık savaşı bitirmenin doğru karar olduğunu söylüyor.
Taliban 15 Ağustos 2021’de Kabil’e girdi. ABD ordusuna ait son uçak 30 Ağustos’ta ayrıldı; tahliye operasyonu 31 Ağustos’ta sona erdi.
Abbey Gate’teki bombalı saldırıda 13 ABD askeri ve en az 170 Afgan hayatını kaybetti. Günler sonra düzenlenen hatalı ABD İHA saldırısında 10 sivil öldü.
124 binden fazla kişi tahliye edilirken hükümet incelemelerinde, hızlı çöküşe hazırlık ve planlamada eksiklikler tespit edildi.
Resmî ve akademik değerlendirmeler farklı konulara odaklanıyor: çekilme kararı, tahliyenin yürütülmesi ve Afgan hükümetinin çöküşüne yol açan daha uzun vadeli başarısızlıklar.






