Kamu yaşamının her alanına yayılan baskı
Afgan kadınların yönettiği 74 kuruluşun 61'i kapanma riskiyle karşı karşıya. Canlıların görüntülerinin yayımlanmasına yönelik kısıtlamalar Afganistan'ın 34 vilayetinden 25'ine yayılırken, Kabil'deki Şii eğitim ve kültür kurumları da kapatıldı. Bu gelişmeler bir arada, Taliban'ın Afganların yardım arayabileceği, bilgi alışverişinde bulunabileceği ve iktidardakilere itiraz edebileceği alanları nasıl daralttığını gösteriyor.
İçindekiler
- Kamu yaşamının her alanına yayılan baskı
- Kadın örgütleri faaliyetlerini sürdürebilmek için gerekli imkânları kaybediyor
- Medya kuruluşlarının kapatılması daha geniş bir denetim sistemine dönüşüyor
- Baskınlar ve tutuklamalar haber akışını kesintiye uğratıyor
- Kurallar hem haberleri hem de onları kimin aktarabileceğini belirliyor
- Şii kurumları kapanma ve gözaltılarla karşı karşıya
- Kadınlar takma adlarla protestolarını sürdürüyor
- İfade özgürlüğü, haber merkezlerinin ötesinde risk taşıyor
- BM'nin denetimi 2027'de de sürecek
- Öne Çıkanlar
Baskılar Ağustos, Eylül ve Ekim 2026 boyunca yoğunlaştı. Medya kuruluşlarına baskınlar düzenlendi, gazeteciler ve aktivistler tutuklandı; Kabil ve Gazni'de faaliyet gösteren bir üniversite kapatıldı. Taliban, 13 Ekim'de BBC Dünya Servisi yayınlarının Afganistan genelindeki FM vericilerinden kaldırıldığını doğruladı. Taliban'ın Polis Yasası uyarınca gösteriler tamamen yasaklanmış olsa da kadınlar küçük buluşmalar ve çevrimiçi kampanyalarla protestolarını sürdürdü.
İnsanların örgütlenme, konuşma ve kamusal yaşama katılma özgürlüğü anlamına gelen Afganistan'daki sivil alan, Taliban'ın Ağustos 2021'de iktidarı ele geçirmesinden bu yana kapalı. Son önlemler siyasi tartışmaların çok ötesinde sonuçlar doğuruyor. Eğitimi sekteye uğratıyor, şiddet mağdurlarına sunulan hizmetleri azaltıyor ve azınlık topluluklarının temsil talep etmek için başvurduğu kuruluşları zayıflatıyor.
BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, 200'den fazla Taliban kararnamesi ve talimatının kadınlara yönelik baskıyı kurumsallaştırdığı uyarısında bulundu. Kırk iki ülke ve Avrupa Birliği, Afgan kadınlara ve kız çocuklarına yönelik ayrımcılık ve baskıyı kınadı. BM Genel Sekreteri António Guterres, eylülde Afgan kadın BM çalışanlarının iş yerlerine girmesini engelleyen kısıtlamaların kaldırılmasını istedi. Bu kısıtlamaların uluslararası hukuka aykırı olduğunu belirten Guterres, hayat kurtaran yardımları da baltaladıkları uyarısında bulundu.
Kadın örgütleri faaliyetlerini sürdürebilmek için gerekli imkânları kaybediyor
BM Kadın Birimi'nin 74 kuruluşu kapsayan araştırmasına göre bunların 61'i, yani yüzde 82'si, kapanma riski altında. Kırk kuruluş, önümüzdeki yıl içinde faaliyetlerinin askıya alınabileceğini veya kapatılabileceğini öngörüyor. Bu, araştırmaya katılan kuruluşların yarısından fazlası demek; dolayısıyla sundukları hizmetlere bağımlı kişiler için tehdit acil bir endişe kaynağı.
Araştırmada, çeşitli yardım türlerinde kesintiler kaydedildi. Kuruluşların yüzde 76'sı, şiddet mağdurlarına yönelik vaka yönetimi ve ilgili hizmetlere yönlendirmelerin azaltıldığını veya askıya alındığını bildirdi. Bu hizmetler, kişilerin ihtiyaçlarını değerlendirmesine ve tıbbi, hukuki ya da başka desteklere ulaşmasına yardımcı oluyor. Kuruluşların yüzde 70'i güvenli alanların azaltıldığını veya artık sunulmadığını, yüzde 68'i ise kadınların geçimlerini sağlamasına yardımcı olan hizmetlerin aksadığını belirtti.
Taliban'ın Afgan kadınların ulusal ve uluslararası sivil toplum kuruluşlarında çalışmasını yasaklaması, uluslararası fonlardaki azalmayla birleşerek bu grupları sıkıştırdı. Kadın çalışanlara yönelik kısıtlamalar, hareket özgürlüğü sınırlı olan veya aileleri dışındaki erkeklerle iletişim kurmaları engellenen kadınlara ulaşmayı da zorlaştırıyor.
BM'nin Afganistan Yardım Misyonu UNAMA, kıyafet kuralları ve erkek vasisi olmadan seyahat etme gerekçeleriyle yapılan tutuklamalara ilişkin endişelerini dile getirdi. Yardım arayan kadınlar için bu tür kısıtlamalar, bir hizmete ulaşmak için yapılan yolculuğu başlı başına başka bir risk kaynağına dönüştürebiliyor. Kuruluşlar açısından da çalışanları, fonları ve buluşma alanlarını kaybetmek; kadınların bilgi paylaşmasını ve değişim talep etmesini sağlayan ağları zayıflatıyor.
Medya kuruluşlarının kapatılması daha geniş bir denetim sistemine dönüşüyor
Afganistan Gazeteciler Merkezi, 12 aylık bir raporlama döneminde medya ve gazeteci özgürlüğüne yönelik 102 ihlal kaydetti. Bunlar arasında 15 gazeteci ve medya çalışanının gözaltına alınması da yer aldı. Üç gazeteci ve medya aktivisti ise bir yılı aşkın süredir cezaevindeydi ve cezalarını çekiyordu. Bu dönemde en az 29 medya kuruluşu, örgüt ve kurum kapatıldı veya faaliyet lisansları iptal edildi.
Canlıların görüntülerine yönelik kısıtlamalar, ülkenin 34 vilayetinden 25'inde, yani neredeyse dörtte üçünde uygulandı. Bazı televizyon kanalları yayınlarını durdurdu veya radyoya geçti. En az beş medya kuruluşu Taliban talimatlarına uymadığı için faaliyetini sonlandırdı; en az iki radyo istasyonu ise kadınların telefonla canlı yayınlara katılmasına izin verdikten sonra yayınlarını durdurdu.
Gazetecileri Koruma Komitesi, daha geniş kapsamlı denetimleri Ağustos 2026 tarihli açıklamasında anlattı. Yetkililer 2024'te röportajları onaylı 68 analistle sınırladı ve Nangarhar'daki 14 medya kuruluşunun lisansını askıya aldı. 2025'e gelindiğinde Taliban, yaklaşık 15 büyük medya kuruluşu ve platformu işletiyordu.
Komitenin Afganistan-Pakistan temsilcisi Waliullah Rahmani, gazetecilerin karşı karşıya olduğu koşulları şöyle anlattı:
Gazeteciler gözetleniyor, gözaltına alınıyor, dövülüyor, sansüre uğruyor veya sürgüne zorlanıyor. Kadın gazeteciler ayrıca ayrımcılığa maruz kalıyor ve insanlar konuşmaktan giderek daha fazla korkuyor.
Baskınlar ve tutuklamalar haber akışını kesintiye uğratıyor
İstihbarat görevlileri 26 Ağustos'ta Moby medya grubuna bağlı Lapis'in Kabil ofisini kapatarak bilgisayar ve depolama cihazlarına el koydu. Yetkililer, yerel değerlere aykırı olduğu ve Batı anlatılarını desteklediği öne sürülen içeriklerle ilgili bir soruşturmayı gerekçe gösterdi. Taliban güvenlik güçleri 6 Eylül'de Rah-e Farda TV'yi kapattı ve sahibi Salman Akhlaqi'yi gözaltına aldı.
Rah-e Farda daha yılın başlarında da müdahaleyle karşılaşmıştı. Gazetecileri Koruma Komitesi, istihbarat ajanlarının kanalı kontrol altına aldığını, ardından Taliban'ın lisans verdiği yeni bir sahibin yönetiminde yeniden yayına başladığını söyledi. Diğer önemli müdahaleler arasında mayısta TOLOnews'ten iki muhabirin gözaltına alınması ve ardından kanala baskın düzenlenmesi, haziranda ise Tamadon TV'nin zorla kapatılması yer aldı. Tamadon, Şii programları yayımlayan son televizyon kanallarından biriydi.
Taliban ahlak polisi, 7 Eylül'de Host'ta bir kitap sergisini takip eden 12 gazeteciyi gözaltına aldı ve kameralarına el koydu. Görevliler 24 Eylül'de Afghan Voice Agency'nin Kabil ofisine baskın düzenledi; ekipman ve belgelere el koydu, binayı mühürledi ve güvenlik müdürünü gözaltına aldı. Ertesi gün çağrıya yanıt veren beş kişi, aralarında muhabir Zamin Ali Chavoshi de bulunmak üzere gözaltına alındı. Gazetecileri Koruma Komitesi altı kişinin tamamının serbest bırakılmasını ve ofisin yeniden açılmasını istedi.
BBC programlarının FM vericilerinden kaldırılması 13 Ekim'de gerçekleşti. BBC, Dari, Peştuca ve İngilizce yayınlarını başka platformlar üzerinden sürdürdüğünü açıkladı. İnternet erişimi de kesintilere açık durumda: Eylül 2025'te ülke çapında yaşanan kesinti yaklaşık 48 saat sürdü ve gazetecilerin bilgi toplamak ve yaymak için kullandığı kanalları aksattı.
Kurallar hem haberleri hem de onları kimin aktarabileceğini belirliyor
Taliban'ın Ağustos 2024 tarihli İyiliği Emretme ve Kötülüğü Men Etme Yasası, medya içeriklerinin Şeriat'a, yani İslam hukukuna, uygun olmasını şart koşuyor ve canlıların görüntülerini yasaklıyor. Human Rights Watch'un Ekim 2025 tarihli bulguları, Afganistan'da uzaktan yapılan 18 görüşmeye ve Türkiye'de yüz yüze gerçekleştirilen 13 görüşmeye dayanıyor; gözetim, sansür ve eleştiri olarak algılanan ifadeler nedeniyle verilen cezaları anlatıyor. Görüşmelerin çoğu Ağustos 2025'te yapıldı.
Human Rights Watch Afganistan araştırmacısı Fereshta Abbasi, baskıların günlük haberciliği nasıl şekillendirdiğini şöyle anlattı:
Tüm Afgan gazeteciler etkilenmiş ve birçoğu ülkeyi terk etmiş olsa da en ağır darbeyi alanlar arasında kadın gazeteciler yer alıyor.
Medya sektöründe çalışan kadınların sayısı, 2021 öncesinde 1.400'e kadar çıkarken 2024'te 600'e düştü; bu rakamlara göre düşüş yaklaşık yüzde 57. Medyada çalışan erkeklerin sayısı ise 2022'de yaklaşık 4.000'den 2.000'e indi. Tarihlerin farklı olması, daralmanın Taliban yönetiminin ilk yıllarında her iki grubu nasıl etkilediğini gösteriyor.
Kadın gazetecilerin basın toplantılarına katılmaları, yetkililerle röportaj yapmaları ve ev dışında çalışmaları kısıtlanıyor. Kamu kurumlarındaki akıllı telefon kısıtlamaları bilgiye erişimi daha da sınırlıyor. Ocak 2025'te gazetecilerin kadınların eğitim yasağı konusundaki iç anlaşmazlıkları sormasının yasaklandığı bildirildi.
Gazeteciler ayrıca kuralların vilayetlere ve kurumlara göre değiştiğini, bir yetkili çalışmalarını onaylamış olsa bile kendilerini savunmasız bıraktığını anlattı. Yüzlerce kişi ülkeyi terk etti. Human Rights Watch, 2025 ortası itibarıyla Pakistan'daki 150'den fazla Afgan gazetecinin zorla geri gönderilme riskiyle karşı karşıya olduğunun düşünüldüğünü; Türkiye ve ABD'deki gazetecilerin de güvende olmadığını bildirdi.
Şii kurumları kapanma ve gözaltılarla karşı karşıya
Yüksek Şii Komisyonu'nun beş üyesinin 13 Eylül'de Kabil'de gözaltına alındığı bildirildi. Adalet Bakanlığı'nın komisyonu yasa dışı ilan ettiği, dağıttığı ve üyelik kartlarına el koyduğu öne sürüldü. Bu adım, Şii topluluklarının temsil talep edebileceği bir yapıyı zayıflattı.
Yükseköğretim Bakanlığı 16 Eylül'de Khatam al-Nabieen Üniversitesi'nin faaliyet lisansını iptal etti ve Kabil ile Gazni'deki kampüslerinin kapatılmasını emretti. Yetkililer bakanlık politikalarının ihlal edildiğini öne sürdü ancak ayrıntılı kanıt sunmadı. Üniversitenin sahibi suçlamaları reddetti.
Kapatma kararı, bağlantılı bir medrese konusunda yaşanan gerilimin ardından geldi. Tartışmalı bir mülkiyet iddiası tahliye ve gözaltılara yol açtı. Bölge sakinleri planlanan tahliyeyi 5 Eylül'de protesto etti. Taliban güçlerinin öğrenci ve öğretmenlere şiddet uyguladığı bildirildi. Yirmi sekiz kişi gözaltına alındı; dördü daha sonra serbest bırakılırken, anlatılan dönemde 24 kişi hâlâ gözaltındaydı. Medrese 7 Eylül'de tahliye edildi.
İstihbarat güçlerinin 21 Eylül'de Kabil'in batısındaki ayrı bir kurum olan Khatam-ul-Anbia Din Okulu'na baskın düzenlediği; öğrencileri ve personeli dışarı çıkardığı, binanın bazı bölümlerini mühürlediği ve okul müdürüyle birkaç öğretmeni gözaltına aldığı bildirildi. Adalet Bakanlığı 29 Eylül'de Kabil'deki Şii dini ve kültürel kuruluş Tebyan Kültür Merkezi'ni kapattı.
Bu adımlar farklı toplumsal altyapı türlerini aynı anda ortadan kaldırıyor: bir temsil organını, eğitim kurumlarını ve bir kültür merkezini. Sonuçlar, gözaltına alınanların yanı sıra bu kurumlara güvenen öğrencileri, öğretmenleri ve aileleri de etkiliyor.
Kadınlar takma adlarla protestolarını sürdürüyor
Taliban, Polis Yasası'ndaki gösterilere yönelik tam yasağı savunurken protestoların demokrasi veya cumhuriyet gibi siyasi sistemlere özgü olduğunu ileri sürdü. Afgan Kadınlarının Kendiliğinden Hareketi yasağı kınadı ve kadınların daha küçük buluşmalar, sembolik eylemler ve çevrimiçi paylaşımlarla protestolarını sürdürdüğünü belirtti.
Özgür Kadınlar Ağı üyeleri, 21 Eylül Uluslararası Barış Günü'nde özgürlük, adalet ve eşitlik talebiyle protesto düzenledi. Kadın Özgürlüğü Ağı ise 6 Ekim'de öğretmenlerin ve kız çocuklarının iş ve eğitime erişimini engelleyen kısıtlamaları protesto etti.
Parvan'da yaşayan 28 yaşındaki bir aktivistin kullandığı takma ad olan Gulsuum, Kabil Eleştirel Düşünce Hareketi'nin üyesi. Daha önce hukuk eğitimi aldı ve özel bir okulda öğretmenlik yaptı. Harekete iki yıl önce katıldığını, ilk başlarda açıklamalarını takip ederken zamanla çevrimiçi toplantı ve kampanyalara katılmaya başladığını söyledi.
Hareket, Facebook sayfasında açıklamalar, fotoğraflar ve videolar yayımlıyor. Üyeler, kampanya içeriklerini kişisel hesaplarında paylaşmaktan kaçınıyor; kimliklerinin belirlenmesi riskini azaltmak için takma adlar kullanıyor, yüzlerini örtüyor ve kayıt yerlerini dikkatle seçiyor. Gulsuum, aktivizminin ortaya çıkması hâlinde ailesinin kendisine kısıtlamalar getirmesinden de korkuyor.
Gulsuum, korkularına rağmen neden devam ettiğini şöyle anlattı:
Adalet için yükseltilen hiçbir sesin boşa gitmediğine inanıyorum. Değişim bugün gerçekleşmeyebilir. Ama kimse konuşmazsa yarın için umut kalmaz.
İfade özgürlüğü, haber merkezlerinin ötesinde risk taşıyor
Sivil toplum ve eğitim aktivisti Ehsan Sadat'ın, yetkililere karşı propaganda yaptığı iddiasıyla 6 Ağustos'ta Host'ta tutuklandıktan sonra 12 Eylül'de serbest bırakıldığı bildirildi. Serbest bırakılması, ağır işkence gördüğü ve komaya girdiği yönündeki haberlerin ardından geldi. Tahliye sonrasındaki sağlık durumu bilinmiyordu.
Gazeteci Shakib Ahmad Nazari, Taliban gözetiminde geçirdiği 405 günün ardından 1 Eylül'de serbest bırakıldı. İstihbarata bağlı bir askeri mahkeme, sürgündeki medya kuruluşlarıyla iş birliği yapma ve propaganda suçlamalarıyla Nazari'yi üç yıl hapis cezasına çarptırmıştı. Tawana Haber Ajansı Direktörü Abuzar Sarem Sar-e-Puli ise gözaltında kalmaya devam etti.
Şarkıcı ve dambura çalgıcısı Sayed Ghafar Agha'nın, bir Ulusal Direniş Cephesi komutanı için yas tuttuğu bir videoyu yayımlamasının ardından 25 Ağustos'ta Kabil'de gözaltına alındığı bildirildi. Şair ve öğretmen Muzhda Uzbek'in ise 30 Eylül civarında Taliban'ı eleştiren şiirleri ve eski bir senatörle bağlantısı olduğu iddiası nedeniyle Tahar'da tutuklandığı bildirildi. Nerede olduğu ve sağlık durumu bilinmiyordu.
Taliban yetkilileri 22 Eylül'de Gazni'de bir genci, grubu eleştirdiği öne sürülen sosyal medya paylaşımları nedeniyle gözaltına aldı. Müzisyenlerin, şairlerin, öğretmenlerin ve sıradan sosyal medya kullanıcılarının hedef alınması, baskıyı haber aktarmakla görevli kişilerin ötesine taşıyor. Bir paylaşım veya şiir, yazarının ve ailesinin başına dert açabiliyor.
BM'nin denetimi 2027'de de sürecek
BM'nin Afganistan insan hakları özel raportörü Richard Bennett, A/HRC/63/22 sayılı raporunu 28 Ağustos 2026'da yayımladı. İnsan Hakları Konseyi'nin 60/2 sayılı kararı uyarınca sunulan rapor, Kasım 2025-Ağustos 2026 dönemindeki gelişmeleri ele alıyor ve çocuk haklarına özel önem vererek Taliban politikalarının beş yıllık bilançosunu inceliyor.
Bennett, cinsel davranışları düzenleyen kurallar konusunda da uyarıda bulundu. Taliban'ın mahkemeler için hazırladığı Ceza Kanunu'nun rızaya dayalı cinsel ilişkiyle cinsel şiddeti birbirinden ayırmadığını ve mağdurları faillerle aynı cezaya çarptırılma riskiyle karşı karşıya bıraktığını söyledi. LGBTQ bireylerin son derece savunmasız durumda olduğunu belirten Bennett, kanunda erkekler arasındaki cinsel ilişki için hapis, tekrarlanan bazı cinsel eylemler içinse ölüm cezası öngörüldüğünü aktardı.
İnsan Hakları Konseyi, 5 Ekim'de A/HRC/63/L.8 sayılı kararı oylama yapmadan ve uzlaşıyla kabul ederek Bennett'in görev süresini bir yıl uzattı. Takvimdeki sonraki adımlar arasında Haziran 2027'de toplumsal cinsiyet konularına odaklanan bir görüşme ve Bennett'in azınlıklar hakkındaki, Eylül 2027'de sunulması beklenen çalışması yer alıyor.
Uluslararası Ceza Mahkemesi de kadınlara, kız çocuklarına, Taliban'ın toplumsal cinsiyet politikalarıyla bağdaşmadığı düşünülen kişilere ve kadın haklarının destekçisi olarak görülenlere yönelik zulüm iddialarıyla ilgili dört tutuklama emrini gizlilik kararını kaldırarak açıkladı. Bu yargılamalar, BM'nin kısıtlamalara ilişkin süregelen belgelendirme çalışmalarının yanına bireysel ceza sorumluluğunu da ekliyor.
Son gelişmeler, baskının kurumlar arasında ne kadar hızlı yayıldığını gösteriyor:
- 26 Ağustos 2026: İstihbarat görevlileri Lapis'in Kabil ofisini kapattı.
- 5-16 Eylül: Medrese protestosu, tahliye ve gözaltıların ardından Khatam al-Nabieen Üniversitesi kapatıldı.
- 21-29 Eylül: Yetkililer bir din okulunu, Afghan Voice Agency'yi ve Tebyan Kültür Merkezi'ni hedef aldı.
- 5 Ekim: İnsan Hakları Konseyi, Bennett'in görev süresini bir yıl uzattı.
- 13 Ekim: Taliban, BBC Dünya Servisi programlarının FM vericilerinden kaldırıldığını doğruladı.
Afganlar açısından tüm bunlar, eğitim görmek, istismarı bildirmek, destek almak veya harekete geçmek için başvurabilecekleri yerlerin azalması anlamına geliyor. Kadın örgütleri faaliyet kapasitelerini kaybederken gazeteciler ve toplumsal kurumlar, bu kayıpları belgelemeyi ve kamuoyu önünde sorgulamayı zorlaştıran kısıtlamalarla karşı karşıya.
Öne Çıkanlar
- BM Kadın Birimi'nin araştırması, kadınların yönettiği 74 kuruluştan 61'inin kapanma riski altında olduğunu ortaya koydu.
- Bir medya izleme kuruluşu, 12 ayda 15 gözaltı dâhil basın özgürlüğüne yönelik 102 ihlal kaydetti.
- Canlıların görüntülerine yönelik kısıtlamalar Afganistan'ın 34 vilayetinden 25'ine yayıldı.
- Baskınlar, kapatmalar ve gözaltılar medya kuruluşlarını, Şii kurumlarını, aktivistleri ve kültür dünyasından isimleri etkiledi.
- Gösteri yasağına rağmen kadınlar küçük buluşmalar ve çevrimiçi kampanyalarla protestolarını sürdürdü.
- BM'nin denetimi, Haziran 2027'de yapılacak toplumsal cinsiyet odaklı görüşme ve Eylül 2027'de sunulması beklenen azınlıklar çalışmasıyla sürecek.






