Filipinler ve Çin, Derinleşen Deniz Anlaşmazlığını Manila'daki ASEAN Zirvesi'ne Taşıyor

10 dakikalık okuma
Philippines and China Bring Deepening Maritime Rift to Manila ASEAN Summit

Bölgesel zirve, henüz çözüme kavuşmamış bir anlaşmazlıkla karşı karşıya

Filipinler Dışişleri Bakanı Maria Theresa Lazaro, önerilen Güney Çin Denizi davranış kuralları belgesinin yüzde 80'inin tamamlandığını söylüyor. Hangi suları kapsayacağı da dahil olmak üzere çözüme kavuşmamış anlaşmazlıklar, liderler Kasım 2026'da Manila'da 49. Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN) zirvesi için bir araya gelirken anlaşmaya varılmasını zorlaştırıyor.

İçindekiler
  1. Bölgesel zirve, henüz çözüme kavuşmamış bir anlaşmazlıkla karşı karşıya
  2. Scarborough Sığlığı yeniden alevlenen bir gerilim noktasına dönüşüyor
  3. Uçak karşılaşmaları tehlikeyi artırıyor
  4. Balıkçı gemileri ve ikmal ekipleri baskı altında
  5. Askeri ortaklıklar bölgesel tabloyu genişletiyor
  6. Enerji görüşmeleri, araştırma anlaşmazlıklarıyla birlikte sürüyor
  7. Büyükelçinin sözleri diplomatik kopuşu derinleştiriyor
  8. Tamamlanmamış davranış kuralları neden önemli?
  9. Anlaşmazlığı Manila'ya taşıyan tarihler
  10. Öne Çıkanlar

Müzakereler, dışişleri bakanlarının anlaşmayı üç yıl içinde tamamlamak için çalışma konusunda uzlaştığı 2023'te belirlenen bir takvime tabi. Filipinli müzakereciler, Manila'nın 2026 ASEAN dönem başkanlığı boyunca karşı taraflarla en az ayda bir görüştü ancak uzlaşma sağlayamadı. Bölgeden üç diplomat, görüşmelerin bu yıl da sonuçlanmayacağını düşünüyor.

Denizde baskı hemen hissediliyor. Manila, Çin güçlerini Filipin askerlerine malzeme ulaştırılmasını engellemekle, gemilere çarpmakla ve bir uçağa doğru işaret fişeği atmakla suçladı. Pekin, Filipinler Savunma Bakanı Gilberto Teodoro'ya yaptırım uyguladığını duyurdu ve ihtilaflı Scarborough Sığlığı çevresindeki yetkisini defalarca ileri sürdü.

Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., 2022'de göreve gelmesinden bu yana ABD'ye yakınlaştı. Çin'le ilişkileri yönetmeye yönelik diplomatik çabalara artık ABD ve Japon güçleriyle ortak tatbikatlar da eşlik ediyor. Çin Başbakanı Li Qiang'ın Manila'daki toplantıya katılması beklenirken 17 Kasım'da özel bir ABD-ASEAN toplantısı düzenlenmesi planlanıyor.

Anlaşmazlık, balıkçı ve devlet gemilerinin güvenli şekilde faaliyet gösterip gösteremeyeceği, askerlere temel ihtiyaçların ulaştırılıp ulaştırılamayacağı ve ihtilaflı sularda enerji işbirliğinin sürdürülüp sürdürülemeyeceği gibi somut meseleleri bir araya getiriyor. ASEAN'ın önerdiği davranış kuralları, hükümetler deniz yetkileri konusunda anlaşmazlık yaşamayı sürdürürken bu karşılaşmaları yönetmeyi ve çatışmayı önlemeyi amaçlıyor.

Scarborough Sığlığı yeniden alevlenen bir gerilim noktasına dönüşüyor

Scarborough Sığlığı, Filipinler'in Zambales eyaletinin yaklaşık 124 deniz mili batısında, ülkenin münhasır ekonomik bölgesi içinde yer alıyor. Sığlık üzerinde hem Manila hem de Pekin hak iddia ediyor. Münhasır ekonomik bölge, kıyı ülkesine balık ve açık deniz enerjisi gibi kaynaklar üzerinde hak tanıyor; ihtilaflı bir coğrafi oluşumun kime ait olduğu ise ayrı bir hukuki mesele.

Reklam

6 Ocak 2025'te Filipinler, bu bölgede Çin'in en büyük sahil güvenlik gemisini izlemek üzere gemi ve uçaklarını görevlendirdi. Manila, 18 Şubat'ta Scarborough yakınlarında Çin donanmasının tehlikeli bir alçak uçuş yaptığını öne sürdü; Pekin bu iddiayı reddetti. Uydu görüntüleri, 28 Mart'ta sığlık çevresinde konuşlandırılmış iki Çin H-6 bombardıman uçağını gösterdi.

Gerilim o ağustosta da sürdü. Manila, 12 Ağustos'ta Çin'in tehlikeli manevralarının bir Çin gemisinin karıştığı çarpışmaya yol açtığını söyledi. Çin ertesi gün, sığlık yakınlarında bir Amerikan muhripini bölgeden uzaklaştırdığını bildirdi; ABD Donanması ise faaliyetinin uluslararası hukuka uygun olduğunu açıkladı.

Çin, 10 Eylül 2025'te Scarborough'da ulusal doğa koruma alanı kurulmasını onayladı. Altı gün sonra Manila, Çin sahil güvenliğinin Filipin gemileriyle karşılaşma sırasında kullandığı tazyikli suyun bir kişiyi yaraladığını söyledi. 30 Ekim 2026'ya gelindiğinde Çin yeni Scarborough deniz ve hava devriyeleri yürütürken Filipin makamları, lagün içinde kimliği belirsiz teçhizat taşıyan bir Çin gemisini soruşturuyordu.

Uçak karşılaşmaları tehlikeyi artırıyor

Çin, 20 Ocak 2026'da Scarborough Sığlığı üzerindeki hava sahasında bulunan bir Filipin uçağını bölgeden uzaklaştırdığını ve uçağın varlığının yasa dışı olduğunu söyledi. Pekin, 18 Mart'ta ihtilaflı coğrafi oluşum üzerinde bulunan iki Filipin uçağını daha bölgeden çıkardığını bildirdi.

Manila, 20 Mart'ta farklı bir endişeyi dile getirerek bir Çin donanma gemisini atış kontrol radarını bir Filipin gemisine yöneltmekle suçladı. Bu tür radarlar, bir silah sisteminin hedefi takip etmesine ve nişan alacağı yeri hesaplamasına yardımcı olur; bu nedenle karşılaşma sırasında kullanılması özellikle hassas bir işaret sayılır.

Filipin Sahil Güvenliği, 9 Nisan'da Çin güçlerini Güney Çin Denizi'nde uçaklarından birine doğrudan işaret fişeği atmakla suçladı. İşaret fişekleri, sinyal verme ve ısı güdümlü füzelerin dikkatini dağıtma gibi amaçlarla kullanılan parlak, yanıcı düzeneklerdir. Bir uçağa doğru atılmaları, onu uzaktan izlemeye kıyasla daha doğrudan bir güvenlik riski yaratır.

Aynı ihtilaflı sularda deniz kuvvetleri, hava kuvvetleri ve sahil güvenlik faaliyetleri giderek daha fazla iç içe geçiyor. Hükümetleri bölgede kimin faaliyet gösterme yetkisi olduğu konusunda çelişkili açıklamalar yaparken uçak mürettebatı ve gemi komutanları hızlı kararlar almak zorunda kalıyor.

Balıkçı gemileri ve ikmal ekipleri baskı altında

Filipinler'in suçlamaları askeri uçak ve savaş gemilerinin ötesine uzanıyor. Manila, 12 Ekim 2025'te Çin sahil güvenliğini, Filipinler'in işgal ettiği Thitu Adası yakınlarında balıkçılık gemilerine çarpmakla ve bu gemilere tazyikli su sıkmakla suçladı.

Reklam

Filipin makamları, 20 Temmuz 2026'da Çin sahil güvenliği personelinin Güney Çin Denizi'ndeki bir karşılaşma sırasında Filipin donanmasından bir denizcinin başına tahta copla vurduğunu söyledi. Üç gün sonra Manila, Çin sahil güvenliğine ait bir geminin Scarborough yakınlarında Filipin devletine ait bir balıkçılık gemisine tazyikli su sıktığını bildirdi.

Filipinler, bu kez yakıt ikmali görevindeki bir Filipin teknesinin karıştığı başka bir çarpma olayını 18 Eylül'de bildirdi. 25 Eylül'de ise Çin'i Second Thomas Sığlığı'ndaki askerlere ikmal yapılmasını engellemekle suçladı.

Bu askerler, sığlıkta konuşlu Filipin gemisi BRP Sierra Madre'ye yapılan teslimatlara bağımlı. Gıda ve diğer günlük ihtiyaçlar nedeniyle bölgeye erişim, ara sıra gündeme gelen diplomatik bir mesele değil, sürekli bir operasyonel gereklilik.

Çin Sahil Güvenliği Sözcüsü Jiang Lue, 21 Ekim'deki ikmal teslimatının Çin'in onayı, denetimleri ve gözetimi altında Sierra Madre'ye ulaştığını söyledi. Pekin'in bu açıklaması, operasyon üzerindeki yetkisini ileri sürüyordu. İki ülke, insani yardım teslimatları için geçici bir düzenleme üzerinde uzlaşarak daha geniş anlaşmazlıkları sürerken işleyen bir ikmal kanalını açık tutuyor.

Askeri ortaklıklar bölgesel tabloyu genişletiyor

Çin'le gerilimler sürerken Filipinler askeri işbirliğini genişletti. Filipinler ve Hindistan donanmaları, 4 Ağustos 2025'te ilk kez Güney Çin Denizi'nde birlikte seyir yaptı.

Filipin ve Amerikan güçleri, 27 Ocak 2026'da Scarborough Sığlığı yakınlarında ortak tatbikat düzenledi. Bir ay sonra, 27 Şubat'ta Filipinler ABD ve Japonya ile deniz tatbikatlarına katılırken Çin de ihtilaflı denizde kendi tatbikatlarını yaptı.

Faaliyetler nisan ve mayıs aylarında farklı bölgelere yayıldı. Manila ve Washington savaş oyunları düzenlerken Çin, 25 Nisan'da Luzon yakınlarında gerçek mühimmat kullanılan tatbikatlar yaptı. Filipin ve Amerikan güçleri 27 Nisan'da Palawan eyaletinde tatbikatlar düzenledi; ardından 2 Mayıs'ta Tayvan yakınındaki bir eyalette gemileri vurmak için tasarlanmış bir füze sistemi konuşlandırdı.

Manila'nın daha yakın ortaklıkları, bölgesel güvenlik tablosuna daha fazla yabancı askeri güç katıyor. Pekin, ABD ve müttefiklerini sürekli müdahaleyle suçlarken Washington, Çin'le deniz anlaşmazlıklarında Filipinler'i destekliyor. Ağustos 2025'teki muhrip karşılaşması, üçüncü bir ülkenin katıldığı bir faaliyetin ikili gerilimin parçası hâline ne kadar çabuk gelebileceğini gösterdi.

Reklam

Enerji görüşmeleri, araştırma anlaşmazlıklarıyla birlikte sürüyor

Gaz kaynakları bakımından zengin bir bölge olan Reed Bank, deniz anlaşmazlığını olası enerji geliştirme faaliyetlerine bağlıyor. Filipinler, 7 Mayıs 2026'da bir Çin gemisinin bank yakınlarında yasa dışı araştırma yaptığını söyledi.

Bu suçlama, Filipin makamlarının 5 Mayıs 2025'te Ilocos kıyıları açıklarında bir Çin araştırma gemisine, yasa dışı bir deniz araştırması olarak niteledikleri faaliyet nedeniyle itiraz ettiği karşılaşmanın ardından geldi. Araştırmalar, deniz ve deniz tabanı hakkında bilgi topluyor. Bu nedenle hükümetlerin kaynak haklarında anlaşmazlık yaşadığı yerlerde araştırma izni hassas bir konu hâline geliyor.

Buna rağmen Pekin ve Manila enerji işbirliği görüşmelerini yeniden başlattı. Bu görüşmelerin yeniden başlamasının ardından Çin, 29 Mart 2026'da Scarborough çevresinde deniz, hava ve sahil güvenlik devriyeleri yürüttü. Diplomatik temas ve denizdeki baskı aynı anda devam etti.

Filipinler, 9 Haziran'da Güney Çin Denizi'ndeki yüzer bir yapı konusunda diplomatik girişimde de bulundu. Bu olayların tümünde tekrar eden mesele, ihtilaflı bölgelerde araştırma, tesis kurma ve kaynaklarla ilgili faaliyetlere kimin izin verebileceği.

Büyükelçinin sözleri diplomatik kopuşu derinleştiriyor

Çin, 11 Haziran'da Teodoro'ya yaptırım uyguladığını duyurdu ve Filipin savunma bakanını Çin hakkında defalarca yanlış açıklamalar yapmakla suçladı. Sonraki açıklamalar giderek kişiselleşti; Filipinli yetkililer ile Çin Büyükelçiliği kamuoyu önünde birbirlerine karşı çıktı.

Çin Büyükelçisi Jing Quan, Teodoro'nun Çin'i sorun çıkaran ülke olarak nitelemesine ilişkin bir soruyu yanıtlarken güç kullanma ihtimaline değindi. Jing, gazetecilere şunları söyledi:

"kolayca kazanabiliriz. Ama hayır, güç kullanmayı seçmeyeceğiz. Barışı seviyoruz".

Marcos, sözlerin tehdit gibi duyulduğunu söyledi. Manila, 16 Ekim'de büyükelçiyi kınadı; 19 Ekim'de de tehdit içeren açıklamaları nedeniyle kendisini görüşmeye çağırdığını bildirdi. Filipin senatörleri de büyükelçinin sınır dışı edilmesini istedi.

Tartışma, ekim sonunda düzenlenen Cebu savunma toplantılarına da taşındı. Çin, davetin geç yapılmasının hazırlık için yeterli zaman bırakmadığını söyleyerek savunma bakanı yerine Manila'daki savunma ataşesini gönderdi. Teodoro, Çin'in davet edildiğini ve temsilcisinin söz alabildiğini söyledi.

Filipinler Dışişleri Bakanı Lazaro ve Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, 3 Kasım'da ilişkileri yatıştırmaya yönelik görüşmeler yaptı. Wang, Manila'dan yetkililerini dizginlemesini ve Çin'e yönelik tutarlı bir politika izlemesini istedi. Lazaro ise görüşmeyi açık sözlü ve yapıcı olarak niteledi.

Reklam

Tamamlanmamış davranış kuralları neden önemli?

ASEAN ve Çin, Güney Çin Denizi'ne ilişkin davranış kurallarını 20 yılı aşkın süredir görüşüyor. Önerilen anlaşma, gerilimi azaltmak ve çatışmayı önlemek amacıyla ihtilaflı sulardaki davranışlara ilişkin beklentileri belirleyecek.

Lazaro, zorlu başlıkların hâlâ uzlaşma gerektirdiğini kabul ederken ilerlemenin sayısal ölçüsünü verdi. Filipinler dışişleri bakanı şöyle dedi:

"Şu noktada, belgenin kendisinin yüzde 80'inin tamamlandığını söylemek istiyorum".

İhtilaflı konular arasında coğrafi kapsam da bulunuyor. Hükümetlerin gemilerin nasıl davranması gerektiği konusunda uzlaşabilmesi için önce belgenin hangi suları kapsayacağını netleştirmesi gerekiyor. Pekin, 2016'da uluslararası tahkim mahkemesinin geniş kapsamlı tarihî hak iddiasının hukuki temelini reddetmesine rağmen Güney Çin Denizi'nin neredeyse tamamında yetki iddia ediyor.

Filipinler Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Dominic Xavier Imperial, Manila'nın anlaşmanın bölge dışındaki ülkelerin haklarına da saygı göstermesini istediğini söyledi. Bu endişe, Pekin'in ABD ve müttefiklerinin faaliyetlerine yönelik itirazlarıyla doğrudan bağlantılı.

Filipinler hem hak iddia eden bir ülke hem de ASEAN dönem başkanı olarak baskı altında. Filipinler Üniversitesi'nden siyaset bilimci Aries Arugay, güçlü bir belgenin Manila'nın kendi çıkarlarını dayattığı yönünde suçlamalara yol açabileceğini, zayıf bir belgenin ise Marcos yönetimini ülke içinde eleştirilere açık hâle getirebileceğini söyledi.

Filipin Çin Araştırmaları Derneği'nin eski başkanı Lucio Pitlo, diplomatik çabanın Li Qiang'ın katılımını sağlamaya yardımcı olduğunu söyledi. Buna rağmen ticarette korumacılık, tedarik kesintileri ve diğer ekonomik meselelerin liderlerin ilgisini çekmek için yarışacağını öngördü. Davranış kurallarının tamamlanması için yeni bir tarih açıklanmadı.

Anlaşmazlığı Manila'ya taşıyan tarihler

Gerilimler ilişkilerde yaşanan tek bir kopuşla değil, tekrarlanan karşılaşmalarla gelişti. Başlıca dönüm noktaları, askeri faaliyetlerin, somut ikmal anlaşmazlıklarının ve diplomasinin tekrar tekrar kesiştiğini gösteriyor.

  • 6 Ocak 2025: Filipinler, münhasır ekonomik bölgesinde Çin'in en büyük sahil güvenlik gemisini izlemek üzere gemi ve uçaklarını görevlendiriyor.
  • 10 ve 16 Eylül 2025: Çin, Scarborough'da doğa koruma alanı kurulmasını onaylıyor; günler sonra Manila, bölgede yaşanan bir tazyikli su olayında bir kişinin yaralandığını söylüyor.
  • 27 Ocak ve 27 Şubat 2026: Filipin güçleri önce Scarborough yakınlarında ABD ile tatbikat yapıyor, ardından Amerikan ve Japon güçleriyle deniz tatbikatlarına katılıyor.
  • 9 Nisan 2026: Filipin Sahil Güvenliği, Çin güçlerini bir uçağa doğrudan işaret fişeği atmakla suçluyor.
  • 11 Haziran 2026: Çin, Teodoro'ya yaptırım uyguladığını duyuruyor.
  • 18 ve 25 Eylül 2026: Manila, yakıt ikmali görevi sırasında yaşanan bir çarpma olayını ve Second Thomas Sığlığı'na ikmal yapılmasının engellenmesini bildiriyor.
  • 19 Ekim 2026: Filipinler, tehdit olarak değerlendirdiği açıklamalar nedeniyle Çin büyükelçisini görüşmeye çağırdığını söylüyor.
  • 3 Kasım 2026: Lazaro ve Wang, Manila zirvesi öncesinde anlaşmazlıkları yönetme konusunu görüşüyor.
  • 17 Kasım 2026: Zirve programı kapsamında özel bir ABD-ASEAN toplantısı düzenlenmesi planlanıyor.

Manila şimdi Pekin'le kendi süren anlaşmazlığını yönetirken bölgesel müzakerelere ev sahipliği yapmak zorunda. Li'nin katılımının beklenmesi üst düzey temasın sürmesini sağlıyor; ancak denizdeki faaliyetler ve davranış kurallarının kalan hükümleri konusundaki anlaşmazlıklar devam ediyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Lazaro, Güney Çin Denizi davranış kuralları belgesinin yüzde 80'inin tamamlandığını, coğrafi kapsamın ise çözüme kavuşmamış konular arasında bulunduğunu söylüyor.
  • Filipinler, Çin güçlerini gemilere çarpmakla, ikmali engellemekle, tazyikli su sıkmakla ve bir uçağa işaret fişeği atmakla suçladı.
  • Çin, ihtilaflı sığlıklar çevresindeki yetkisini ileri sürdü ve Filipinler Savunma Bakanı Gilberto Teodoro'ya yaptırım uyguladı.
  • Manila, ABD ve Japonya ile tatbikatlarını genişletirken Pekin'le diplomatik temaslarını ve enerji görüşmelerini de sürdürüyor.
  • Çin Başbakanı Li Qiang'ın Manila'daki ASEAN zirvesine katılması bekleniyor; 17 Kasım'da özel bir ABD-ASEAN toplantısı düzenlenmesi planlanıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir