Maden reformu, rehabilitasyon için kaynak ve yerel payın artırılması önerileriyle yeniden gündemde
Butan’ın 2026 Madenler ve Mineraller Tasarısı, maden şirketlerinin zarar gören arazilerin rehabilitasyonunu finanse etmesini ve madencilik faaliyetlerinden önemli ölçüde etkilenen topluluklara, yakınlarında faaliyet gösteren şirketlerden hisse alma konusunda öncelik tanınmasını öngörüyor. Ulusal Meclis, tasarının ele alınmasını oybirliğiyle destekledi, ilk ve ikinci okumalarını el kaldırarak kabul etti ve tasarıyı Çevre ve İklim Değişikliği Komitesi’ne havale etti.
İçindekiler
- Maden reformu, rehabilitasyon için kaynak ve yerel payın artırılması önerileriyle yeniden gündemde
- Meclis hangi düzenlemeleri değerlendiriyor?
- Rehabilitasyon fonu nasıl işleyecek?
- Rehabilitasyon teminatı sistemi hâlihazırda yürürlükte
- Şirketlerin kapatma ve acil durum planları hazırlaması gerekecek
- Yerel halka istihdamın ötesinde faydalar sağlanacak
- Maden haklarını kim denetleyecek?
- Önceki reform girişimi neden sonuçsuz kaldı?
- Madencilik gelirleri, mali açıdan söz konusu olanları ortaya koyuyor
- Öne çıkan noktalar
Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Sonam Tashi, 1995 tarihli Madenler ve Mineraller Yönetimi Yasası’na dayanan çerçeveyi değiştirme önerisini Meclis’e sundu. Komitenin, tasarının üçüncü okumasından önce, gelecek parlamento oturumunda bulgularını sunması bekleniyor. Önerilen düzenlemelerin yasama sürecini tamamlaması gerekiyor.
Tasarı, madencilik bölgelerini doğrudan ilgilendiren çeşitli kararları bir araya getiriyor: çıkarma haklarını kimlerin elinde bulundurabileceği, şirketlerin çevresel risklere nasıl hazırlanacağı, kapatılan bir madenin rehabilitasyon masraflarını kimin karşılayacağı ve yakındaki sakinlerin madenin ekonomik faydalarından nasıl pay alacağı.
Önerilen Maden Rehabilitasyon Fonu, Temmuz 2025’te yürürlüğe giren mevcut rehabilitasyon teminatı sistemini temel alacak. Bu bağlantı önem taşıyor; çünkü Butan, maden rehabilitasyonu için hâlihazırda mali güvence şartı arıyor. Yeni öneri, hem fonun anaparasının hem de getireceği faizin belirli amaçlarla kullanılmasını sağlayacak bir fon oluşturacak.
Meclis hangi düzenlemeleri değerlendiriyor?
Sonam Tashi, tasarının şeffaflığı ve hesap verebilirliği güçlendirmeyi, sorumlu yatırımı teşvik etmeyi, çevreyi korumayı ve madencilikten elde edilen faydaları daha adil dağıtmayı amaçladığını söyledi. Tasarı; arama, madencilik ve taş ocakçılığı faaliyetlerini, çevresel risk yönetimini, toplumla etkileşimi ve gelir tahsilatını kapsıyor.
Bakan, ilgili kurumlara danışılarak hazırlanan tasarının 15 bölüm ve 156 maddeden oluştuğunu belirtti. Tasarının hükümlerine ilişkin ayrıntılı açıklamada ise bölüm sayısı 14 olarak veriliyor.
Gasa’daki Khamaed-Lunana seçim bölgesinin Ulusal Meclis üyesi Pema Drukpa, önergeye destek verdi. Mevcut yasanın yürürlükte olduğu 31 yılın ardından değişikliğe ihtiyaç duyulduğunu söyledi ve maden kaynaklarının daha iyi yönetilmesinin Butan’ın 20 ilçesi ile yerel idari bölgeler olan 205 gewog’daki halka fayda sağlamasını beklediğini ifade etti.
Komitenin incelemesi, Meclis bir sonraki okumaya geçmeden önce milletvekillerine, çevre, mülkiyet ve topluluklara ilişkin önerilerin birlikte nasıl işleyeceğini değerlendirme fırsatı sunuyor.
Rehabilitasyon fonu nasıl işleyecek?
Önerilen Maden Rehabilitasyon Fonu’nu Jeoloji ve Madenler Dairesi yönetecek; ruhsat sahiplerinin ne kadar ve ne sıklıkta katkı yapması gerektiğini belirleyecek. Fon, maden ve taş ocağı sahalarının rehabilitasyonu için mali güvence sağlayacak.
Rehabilitasyon, çıkarma faaliyetlerinden etkilenen arazinin onaylı bir plan doğrultusunda iyileştirilmesi anlamına geliyor. Tasarıya göre fonun anaparası, yani fona yatırılan para, maden kapatma planı kapsamındaki rehabilitasyon çalışmalarını finanse edecek. Mali teminatlar ancak daire rehabilitasyonun tamamlandığına kanaat getirdiğinde serbest bırakılacak.
Fonun getireceği faiz; ağaçlandırma, yeniden bitkilendirme ve çevre yönetimi çalışmalarında kullanılabilecek. Böylece öneri, madenin kapatma yükümlülükleri için ayrılan parayı, çevreyle bağlantılı çalışmaları destekleyebilecek gelirlerden ayırıyor.
Şirketler açısından bunun pratik sonucu, ruhsat süresi boyunca rehabilitasyon için mali hazırlık yapılmasının gerekecek olması. Yakındaki topluluklar açısından ise fon, çıkarma faaliyetleri sona erdikten sonra sahayı onarma vaadinin arkasında mali kaynak bulunmasını sağlayacak. Dairenin katkı tutarları ve rehabilitasyon standartlarına ilişkin kararları, bu güvencenin nasıl işleyeceği açısından belirleyici olacak.
Rehabilitasyon teminatı sistemi hâlihazırda yürürlükte
Butan’ın 1 Ocak 2025 tarihli Çevresel Rehabilitasyon Teminatı Kılavuzu, aynı yıl 1 Temmuz’da yürürlüğe girdi. Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın ev sahipliği yaptığı FAOLEX hukuk özetine göre kılavuz, 2022 tarihli Madenler ve Mineraller Yönetmeliği’nin 70. ve 71. maddelerini uygulamaya koyuyor.
Kılavuz, maden ruhsatı sahiplerinin ruhsatın iade edilmesi, sona ermesi veya süresinin dolması durumunda maden ya da taş ocağı sahasını rehabilite etmesini şart koşuyor. Ruhsat sahibi, Jeoloji ve Madenler Dairesi rehabilitasyonu onayladıktan sonra teminatını geri alabiliyor.
Şirketin çalışmaları Nihai Maden Fizibilite Çalışması’na uygun şekilde veya dairenin yeterli bulacağı biçimde tamamlamaması hâlinde, teminat rehabilitasyon masraflarını karşılamak için kullanılabiliyor. Teminat, bir yükümlülüğün mali güvencesini sağlamak amacıyla ayrılan paradır.
Mevcut kılavuzla önerilen fonun ortak noktası, işletmecinin rehabilitasyon için mali güvence sunması ilkesi. Mevcut teminat bakiyelerinin önerilen fon kapsamında nasıl ele alınacağı, gelecekteki katkı oranları ve bir sonraki parlamento incelemesinin kesin tarihi ise belirtilmedi.
Şirketlerin kapatma ve acil durum planları hazırlaması gerekecek
Başvuru sahiplerinin ön fizibilite çalışmaları, ayrıntılı jeolojik raporlar, fizibilite çalışmaları ile maden kapatma ve rehabilitasyon planları sunması gerekecek. Bu belgeler, maden yatağını, önerilen işletmeyi ve madencilik sona erdiğinde sahanın nasıl rehabilite edileceğini inceliyor.
Ruhsat sahiplerinin ayrıca Çevresel ve Sosyal Risk Yönetimi Planları hazırlaması gerekecek. Bu planlar, çevredeki ortam ve insanlar üzerindeki riskleri ele alacak. Tehlikeli madenleri işletenlerin acil durum müdahale planları hazırlama yükümlülüğü de olacak.
Jeoloji ve Madenler Dairesi; ruhsat koşullarının ciddi biçimde ihlal edilmesi, yasalara aykırı davranılması veya ulusal güvenliğe, çevreye ya da halk sağlığına tehdit oluşması hâlinde faaliyetleri durdurabilecek.
Acil müdahale gerektiren riskler dışında, faaliyetlerin durdurulmasından önce işletmecilere yazılı bildirim yapılacak ve ihlalleri gidermeleri için makul süre tanınacak. Önerilen süreç, şirketlere sorunları düzeltme fırsatı verirken yaptırım yetkilerini de içeriyor; tehdit acil olduğunda ise daha hızlı müdahaleye imkân tanıyor.
Yerel halka istihdamın ötesinde faydalar sağlanacak
Maden şirketlerinin faaliyetleri boyunca etkilenen topluluklarla iletişim kurması gerekecek. Yerel sakinlere ve işletmelere istihdamda, mal ve hizmet alımlarında ve ekipman kiralamada öncelik tanınacak.
Maden yakınında yaşayanlar için bu düzenlemeler çeşitli gelir kaynakları oluşturabilir: işletmeci için çalışmak, ihtiyaçlarını karşılayan mal ve hizmetleri sağlamak ya da ekipman kiralamak. Bu imkânların pratikteki değeri, mevcut iş ve sözleşmelere ve şirketlerin öncelik kuralını nasıl uyguladığına bağlı olacak.
Madencilikten önemli ölçüde etkilenen topluluklara, şirketler ve menkul kıymetler mevzuatına tabi olmak kaydıyla, faaliyet gösterdikleri bölgelerdeki şirketlerden hisse edinmede de öncelik tanınacak. Hisse, bir işletmedeki mülkiyet payı anlamına geliyor. Şirket kârını dağıttığında hissedarlar temettü alabilir; yatırımlarının değeri ise düşebilir.
Öneri, şirket gelirinin otomatik olarak paylaştırılmasını değil, hisse edinme fırsatını öngörüyor. Yerel istihdam, ticari sözleşmeler ve ortaklık birbirinden ayrı faydalar; tasarı üçünü de ele almayı amaçlıyor.
Maden haklarını kim denetleyecek?
Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı, maden ve taş ocağı ruhsatlarının onaylanması, devredilmesi ve yenilenmesi konusundaki yetkisini koruyacak. Bakanlık ayrıca maden telif oranlarını düzenli olarak gözden geçirecek, geçerli harçları güncelleyecek ve altyapı planlamasına katkı sağlamak üzere maden potansiyeli bulunan bölgeleri belirleyecek.
Tasarı, mevcut bir mülkiyet sınırını önerilen çerçeveye taşıyacak: Hiç kimse, kendi işletmesi için kullanılan madenler de dâhil olmak üzere, ikiden fazla maden veya taş ocağı ruhsatına sahip olamayacak. Kendi işletmesi için kullanılan maden, belirli bir sanayi tesisine kaynak sağlar.
Devlete ait maden kurumları ile kamu ihalesi yoluyla alınan ruhsatlar bu sınırdan muaf tutulacak. Bu istisnalar, sınırın kapsamını anlamak açısından önemli: Önerilen üst sınır bazı ruhsat sahiplerine uygulanırken, belirtilen kategorilerde ikiden fazla ruhsata sahip olunmasına izin verilecek.
Stratejik mineraller de temel konulardan biri. Yenilenen yasanın, hangi kaynaklara özel muamele uygulanacağı ve bunları kimin çıkarabileceği konusundaki belirsizliği azaltacak açık bir liste sunması amaçlanıyor.
Bakanlık, ulusal güvenlik, stratejik ekonomik çıkarlar veya kritik tedarik güvenliği gerekçeleriyle stratejik kaynakların tahsisinde devlete ait kurumlara öncelik tanıyabilecek. Hüküm, uygun özel işletmecilerin de faaliyette bulunmasına imkân veriyor ve bu önceliğin münhasır hak ya da tekel oluşturmayacağını belirtiyor.
Önceki reform girişimi neden sonuçsuz kaldı?
Yenilenen tasarı, parlamentoda tıkanan önceki bir girişimin ardından geldi. Pema Drukpa, 2020’de önerilen ve uygulanamayan bir değişikliğe atıfta bulundu. Önceki maden tasarısı Haziran 2021’de Meclis’e sunulmuş, Ortak Komite’nin altı toplantısından uzlaşma çıkmamasının ardından daha sonra ertelenmişti.
Butan Anayasası’nın 13(8). maddesi, iki Meclis arasında anlaşmazlık çıkması durumunda izlenecek süreci düzenliyor. Tasarının sunulduğu Meclis, diğer Meclisin değişikliklerini veya itirazlarını kabul etmediğinde tasarıyı Druk Gyalpo’ya sunmak zorunda. Druk Gyalpo da ortak oturumda görüşme yapılmasını ve oylamaya gidilmesini emrediyor.
Jeoloji ve Madenler Dairesi Genel Müdürü Phuntsho Namgyal, daha önce ertelemenin parlamentonun iç işleyişiyle ilgili bir süreç olduğunu söylemişti. Stratejik minerallere ilişkin tartışmalı hükümlerin yeniden düzenlenerek Bakanlar Kuruluna sunulduğunu belirtmişti.
Başlıca kilometre taşları şöyle:
- 1995: Madenler ve Mineraller Yönetimi Yasası, bugün değiştirilmesi hedeflenen çerçeveyi oluşturdu.
- 2020: Pema Drukpa’nın atıfta bulunduğu yasa değişikliği girişimi uygulanamadı.
- Haziran 2021: Önceki maden tasarısı sunuldu; Ortak Komite’nin sonuçsuz kalan altı toplantısının ardından daha sonra ertelendi.
- 1 Temmuz 2025: Çevresel Rehabilitasyon Teminatı Kılavuzu yürürlüğe girdi.
- 2026: Ulusal Meclis yeni tasarının ilk ve ikinci okumalarını kabul ederek komite incelemesine havale etti.
Madencilik gelirleri, mali açıdan söz konusu olanları ortaya koyuyor
Gelir ve Gümrükler Dairesi verilerine göre madencilikten alınan kurumlar vergisi 2023’te 1,1486 milyar Nu, 2024’te 1,1003 milyar Nu ve 2025’te 1,2714 milyar Nu oldu. Nu, Butan’ın para birimi ngultrumun kısaltmasıdır.
2025’teki kurumlar vergisi toplamı, 2024’e kıyasla yaklaşık yüzde 15,5; 2023’e kıyasla ise yüzde 10,7 daha yüksekti. Bu veriler, çevreye ve topluluklara ilişkin hükümlerin yanı sıra, önerilen reformların kamu gelirleri açısından da önemli olduğunu gösteriyor.
Vergi dışı maden telif gelirleri farklı bir seyir izledi. Bu gelirler 2022-23 mali yılında 401,76 milyon Nu’dan 2023-24’te 513,47 milyon Nu’ya yükseldi, ardından 2024-25’te 509,75 milyon Nu’ya geriledi. Son rakam, ilk yılın toplamının yaklaşık yüzde 26,9 üzerinde kaldı.
Aynı mali yıllarda maden kira geliri 152,59 milyon Nu’dan 80 milyon Nu’ya, ardından 49,48 milyon Nu’ya düştü. İlk ve son rakamlar arasındaki gerileme yaklaşık yüzde 67,6 oldu. Kurumlar vergisi burada takvim yılına, telif ve kira gelirleri ise mali yıllara göre verildiğinden, rakamlar farklı gelir eğilimlerini ortaya koyuyor.
Tasarı, bu kamu maliyesi çıkarlarının yanına iki doğrudan yükümlülük daha koyuyor: rehabilitasyonun finanse edilmesi ve etkilenen toplulukların ekonomik fırsatlara erişiminin sağlanması. Komitenin incelemesi, bu sorumlulukları madencilik faaliyetlerinin bir parçası hâline getirmeyi amaçlayan çerçeveyi değerlendirecek.
Öne çıkan noktalar
- Madenler ve Mineraller Tasarısı 2026, ilk ve ikinci okumalardan geçti ve komite incelemesini bekliyor.
- Önerilen rehabilitasyon fonu maden sahalarının iyileştirilmesini finanse edecek; katkı tutarlarını Jeoloji ve Madenler Dairesi belirleyecek.
- Mevcut rehabilitasyon teminatı kılavuzu 1 Temmuz 2025’ten bu yana yürürlükte.
- Etkilenen topluluklara yerel istihdam ve ticari faaliyetlerde öncelik tanınmasının yanı sıra şirket hisselerini edinme fırsatlarında da öncelik verilecek.
- İki ruhsat sınırının istisnaları arasında devlete ait kurumlar ve kamu ihalesiyle alınan ruhsatlar bulunuyor.
- Komitenin, üçüncü okumadan önce gelecek parlamento oturumunda rapor sunması bekleniyor.






