İki değişiklik yargı bağımsızlığını mercek altına aldı
Uluslararası Hukukçular Komisyonu (ICJ), Ekim 2024 ve Kasım 2025'te yapılan değişiklikleri inceleyen raporunda, Pakistan'ın 26. ve 27. anayasa değişikliklerinin en yüksek mahkemelerini siyasi denetim altına aldığı ve hak ihlallerine karşı insanları koruma kapasitelerini zayıflattığı sonucuna vardı.
İçindekiler
- İki değişiklik yargı bağımsızlığını mercek altına aldı
- Mahkemelerde neler değişti?
- Değişiklikler nasıl gelişti?
- Uluslararası hukuk standartları neden önemli?
- Peşaver, adalete erişimin sınandığı bir yere dönüşüyor
- Güvenlik gerekçeleri ile duruşma talepleri karşı karşıya
- İmran Han'ın tıbbi tedavi başvurusu, kararların uygulanmasını gündeme taşıyor
- Pakistan'ın haklar komisyonundan daha geniş kapsamlı uyarı
- Yeni mahkemenin ilk yılındaki rakamlar ne gösteriyor?
- Öne çıkanlar
Değerlendirme, Federal Anayasa Mahkemesinin ilk yılını 8.735 davayı karara bağlayıp 6.657 yeni dava alarak tamamladığı sırada yayımlandı. Bu rakamların yanı sıra, Hayber Pahtunhva'daki gözaltılar ve tutuklu eski başbakan İmran Han'ın tıbbi tedavisiyle ilgili anlaşmazlıklar meselenin pratik boyutunu gösteriyor: Acil bir şikâyeti hangi mahkeme dinleyebilir, ne kadar hızlı harekete geçer ve kararları uygulanır mı?
ICJ'nin Yargının Ele Geçirilmesi: 26. ve 27. Anayasa Değişiklikleri Sonrasında Pakistan'da Yargı Bağımsızlığı başlıklı raporu; Yüksek Mahkemeleri, Yüksek Mahkemeyi ve Federal Anayasa Mahkemesini Pakistan'ın uluslararası hukuk yükümlülükleri açısından inceliyor. Rapordaki temel tespit, değişikliklerin ve uygulanma biçimlerinin birleşik etkisinin yargı bağımsızlığının temel güvencelerini ortadan kaldırdığı yönünde.
ICJ Genel Sekreteri Santiago Canton, değişiklikleri, yasaları uygulamaktan sorumlu yürütme organına yetki devri olarak nitelendirdi.
"26. ve 27. değişiklikler korktuğumuz şeyi aynen yaptı: Pakistan'ın en yüksek mahkemelerini yürütmenin denetimi altına soktu. Mahkemeler ele geçirildiğinde hükümeti hesap vermeye zorlayacak kimse kalmıyor ve insan hakları ihlallerinin mağdurlarının başvurabileceği bir yer olmuyor," dedi Canton.
ICJ, uluslararası standartlarla çelişen hükümlerin değiştirilmesi veya yürürlükten kaldırılması da dâhil olmak üzere anayasal ve yasal değişiklikler yapılması çağrısında bulunuyor. Pakistan İnsan Hakları Komisyonu (HRCP) da iki değişikliğin gözden geçirilmesini istedi.
Mahkemelerde neler değişti?
26. Değişiklik, hâkimlerin seçimine katılan Yargı Komisyonunun yapısını değiştirdi. Ardından 27. Değişiklik, Federal Anayasa Mahkemesini kurdu ve anayasa davalarını Yüksek Mahkemeden yeni kuruma devretti.
Anayasa davaları, hükümet eylemlerinin temel haklara saygı gösterip göstermediği ve kamu kurumlarının yetkileri dâhilinde hareket edip etmediği gibi ülkenin en üst düzey hukuk kurallarını ilgilendiriyor. Bu görevlerin başka bir yere aktarılması, Pakistan'daki siyasi açıdan en hassas anlaşmazlıklardan bazılarında hangi hâkimlerin karar vereceğini değiştiriyor.
Hükümetin uzmanlaşmış bir anayasa mahkemesi kurulmasına yönelik gerekçesi, bu anlaşmazlıkların olağan temyiz davalarından ayrılmasının adaleti hızlandırabileceği ve Yüksek Mahkemenin üzerindeki yükü hafifletebileceği yönünde. Avukatlar ve muhalefet temsilcileri de dâhil olmak üzere eleştirmenler ise atama düzenlemeleri ile yetkilerin yeniden dağıtılmasının yargı özerkliğini zayıflattığını savunuyor.
Değişiklikler, devlet gücünün daha geniş çaplı yeniden dağıtımının da bir parçasıydı. 27. Değişiklik, savunma kuvvetleri komutanlığı makamını oluşturdu ve beş yıldızlı rütbeye sahip subaylara koruma sağladı. Aralık 2025'te yayımlanan askerî ve yargı değişiklikleri haberinde, anayasa davalarının yeni mahkemeye devriyle birlikte askerî komuta düzenlemelerinin nasıl güçlendirildiği anlatılmıştı.
Değişiklikler nasıl gelişti?
Uyuşmazlık, yargı atamalarındaki değişikliklerden bir eyalet yüksek mahkemesinin dava görme yetkisinin kısıtlanmasına kadar iki yılı aşkın bir sürede gelişti.
- Ekim 2024: Pakistan, Yargı Komisyonu da dâhil olmak üzere yargıyı düzenleyen kurumsal çerçeveyi değiştiren 26. Anayasa Değişikliği'ni kabul etti.
- Kasım 2025: 27. Anayasa Değişikliği, Federal Anayasa Mahkemesini kurdu ve anayasa davalarını Yüksek Mahkemeden bu yeni mahkemeye aktardı.
- 13 Kasım 2025: Yüksek Mahkeme hâkimleri Syed Mansoor Ali Shah ve Athar Minallah, Cumhurbaşkanı Asıf Ali Zerdari'nin 27. Değişikliği imzalamasının ardından istifa etti.
- 12 Ekim 2026: Federal hükümet Hayber Pahtunhva'da olağanüstü hâl ve valiler yönetimi ilan etti; ardından asker konuşlandırıldı ve PTI çalışanları ile liderleri gözaltına alındı.
- 5 Kasım 2026: Federal Anayasa Mahkemesi, 12 Ekim ve sonrasında Anayasa'nın 199. maddesi kapsamında açılan davalardaki Peşaver Yüksek Mahkemesi yargılamalarını durdurdu.
- Kasım 2026: Anayasa Mahkemesi bu kısıtlamayı daralttı; ICJ ve HRCP ise anayasal çerçevede değişiklik yapılması çağrısında bulundu.
Shah ve Minallah'ın istifaları, Yüksek Mahkeme içindeki muhalefeti kamuoyunun gündemine taşıdı. İstifalarından sonra, yeni mahkemenin diğer mahkemeler üzerindeki yetkisini nasıl kullanacağına ilişkin anlaşmazlıklar yaşandı.
Uluslararası hukuk standartları neden önemli?
Pakistan, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'ye (ICCPR) taraftır. 14. madde, adil yargılanma güvencelerinin kapsadığı süreçlerde bağımsız ve tarafsız bir mahkeme bulunmasını gerektirir. 2(3). madde ise sözleşmeyle korunan hakların ihlali hâlinde etkili başvuru imkânı sağlanmasını zorunlu kılar.
Etkili başvuru imkânı, ihlale itiraz edip uygun bir giderim elde etmenin pratik bir yolunun bulunması demektir. Devlet tarafından gözaltına alınan biri için bu, gözaltının incelenmesini ve hukuka aykırı olması durumunda işlem yapılmasını sağlayabilecek bir mahkemeye erişimi içerebilir.
ICJ, Pakistan'ın en yüksek mahkemelerinin artık 14. madde, Birleşmiş Milletler Yargı Bağımsızlığına Dair Temel İlkeleri ve diğer uluslararası standartların gerektirdiği kurumsal güvencelere sahip olmadığı sonucuna varıyor. Örgüt, bu yapısal değişikliklerin 2(3). madde kapsamındaki giderimlere erişim imkânını azalttığını belirtiyor.
Örgüt, yargı içindeki şeffaflıktan uzak atamalar ve diğer kurumların sorumluluk alanlarına müdahale eden kararlar da dâhil olmak üzere uzun süredir devam eden sorunlara da dikkat çekiyor. Canton, bu sorunların siyasi denetimle değil, reformla çözülmesi gerektiğini söyledi.
"Pakistan yargısının reforma ihtiyacı vardı. Hâkimler şeffaf olmayan süreçlerle atanıyordu ve mahkemeler zaman zaman diğer kurumların yetki alanlarına müdahale ediyordu. Bu sorunların hiçbiri çözülmedi. Bunun yerine hükümet, insanların mahkemelere yönelik haklı hoşnutsuzluğunu, mahkemeleri tamamen denetimi altına almak için bahane olarak kullandı," dedi Canton.
Peşaver, adalete erişimin sınandığı bir yere dönüşüyor
Peşaver Yüksek Mahkemesi anlaşmazlığı, yargı yetkisine, yani bir mahkemenin davaya bakma konusundaki hukuki yetkisine ilişkin kararların, gözaltından salıverilmek isteyen insanları nasıl etkilediğini gösteriyor.
Hayber Pahtunhva'da ekim ayında olağanüstü hâl ilan edilmesinin ardından yetkililer, Kamu Düzenini Koruma Yönetmeliği (MPO) kapsamında yüzlerce PTI çalışanını ve liderini gözaltına aldı. Anayasa'nın 199. maddesi, başvuruculara hükümet eylemlerinin hukuka uygunluğunu yüksek mahkemelerde inceletme yolu sunuyor.
Federal Anayasa Mahkemesinin 5 Kasım tarihli kararı, 12 Ekim ve sonrasında açılan 199. madde davalarındaki yargılamaları durdurdu. Peşaver Yüksek Mahkemesi daha sonra bu dilekçeleri kabul etmeyi bıraktı ve eyalet barosu da dâhil olmak üzere avukatların itirazlarına yol açtı.
Baş Yargıç Amin-ud-Din Khan ve Yargıç Aamer Farooq'tan oluşan bir heyet daha sonra kararı değiştirdi. Yüksek Mahkemenin valiler yönetimi, olağanüstü hâl ve MPO kapsamında gözaltı kararlarına itiraz edilenler dışındaki dilekçelere bakmasına izin verdi. Eyalet barosunun da davaya katılmasına müsaade edildi.
Değişiklik, geniş bir dava kategorisinin yeniden görülmesini sağlarken olağanüstü hâl ve gözaltılarla en doğrudan bağlantılı davalardaki kısıtlamaları korudu. Duruşma süresiz ertelendi ve yeni bir duruşma tarihi açıklanmadı.
Güvenlik gerekçeleri ile duruşma talepleri karşı karşıya
Hayber Pahtunhva yetkilileri, eyalet genelinde devam eden güvenlik tehditlerini, terör ağlarını ve iç karışıklıkları gerekçe göstererek anayasa mahkemesinden kısıtlamaları sürdürmesini istedi. Hayber Pahtunhva genelinde asker konuşlandırılmasının hâlâ gerekli olduğunu ve silahlı kuvvetleri herhangi bir ilçeden çekmeyi planlamadıklarını söylediler.
PTI Başkanı Avukat Gohar Ali Khan, avukat Sardar Latif Khosa ile birlikte duruşmaya katıldı ve Peşaver Yüksek Mahkemesinin olağanüstü hâle ve valiler yönetimine itirazları dinlemesine izin verilmesini istedi. Gohar ayrıca MPO kapsamında gözaltına alınan kişilerin davalarının görülmesi çağrısında bulundu.
Duruşmanın ardından konuşan Gohar, gözaltı kararlarının mahkemeye anlamlı erişim imkânıyla birlikte uygulanması gerektiğini savundu.
"İnsanları adalet arayabilecekleri bir yargı merciine erişimden mahrum bırakırken hapiste tutmak, temel hakların ihlali anlamına gelir," dedi.
HRCP de anayasa mahkemesinin Peşaver Yüksek Mahkemesinin yetki alanına müdahalesini eleştirdi. Kurumun kaygısı, kurumsal anlaşmazlık ile devlet eylemlerine itiraz eden insanların başvurabileceği yargı yolunun kısıtlanması gibi somut bir sonuç arasında bağ kuruyor.
İmran Han'ın tıbbi tedavi başvurusu, kararların uygulanmasını gündeme taşıyor
İmran Han, Federal Anayasa Mahkemesi, Yüksek Mahkeme ve İslamabad Yüksek Mahkemesi başyargıçlarına hitaben yazdığı açık mektupta, yargı yoluyla giderime erişim konusunda benzer bir şikâyet dile getirdi. Avukatı Barrister Salman Safdar, 2 ve 11 Kasım'da Adiala Cezaevi'nde Han'la yaptığı görüşmelerin ardından mektubu paylaştı.
Han, kendisinin ve eşi Büşra Bibi'nin sağlık durumlarının kötüleştiğini ve avukatlarıyla aileleriyle iletişim kurmalarına getirilen kısıtlamaların davalarını takip etme imkânlarını zayıflattığını öne sürdü. Hükümet, Han'ın bakımdan mahrum bırakıldığı iddialarını reddederek tıbbi tedavi gördüğünü ve Pakistan Tıp Bilimleri Enstitüsünde sekiz kez muayene edildiğini söylüyor.
Han, Yüksek Mahkemenin 18 Ağustos'ta hastaneye sevk edilmesi, bir sağlık kurulu tarafından muayene edilmesi ve ailesiyle görüşmesine izin verilmesi yönünde talimat verdiğini söyledi. Kararın uygulanmadığını ve davasının Federal Anayasa Mahkemesinde duruşma beklediğini öne sürdü.
Eski başbakan, değişikliklerin ardından giderim için gördüğü yolun daraldığını anlattı.
"Ancak anayasa değişikliklerinin ardından bu giderim imkânı daraldı, sonra da tamamen kapandı," diye yazdı Han.
Han'ın başvurusu, yargı tartışmasını iki pratik meseleyle buluşturuyor: Sağlıkla ilgili duruşmaların ne kadar hızlı yapıldığı ve hükümet yetkililerinin mahkeme kararlarına uyup uymadığı.
Pakistan'ın haklar komisyonundan daha geniş kapsamlı uyarı
HRCP'nin açıklaması, kurumun 40. yıllık genel kurul toplantısının ardından yayımlandı ve Başkan Asad Iqbal Butt tarafından yapıldı. Komisyon, değişikliklerin gözden geçirilmesi çağrısını sansür, gözetim, ceza yasalarının iddia edilen kötüye kullanımı, zorla kaybetmeler ve siyasi aktivistlerin tutuklanmasına ilişkin kaygılarla ilişkilendirdi.
Komisyon, insan hakları avukatları İmaan Mazari-Hazir ve Hadi Chattha'ya Ekim 2026'da verilen 10'ar yıllık hapis cezalarına dikkat çekti. Kararları, anayasal haklarını kullanan kişilerin hedef alınmasının ürpertici bir örneği olarak nitelendirdi.
HRCP, Mahrang Baloch, Ali Wazir ve Idris Khattak da dâhil olmak üzere aktivistlerin gözaltına alınmasına ilişkin kaygılarını da dile getirdi. Gözaltındakilerin yetkili mahkemelere çıkarılmasını, Terörle Mücadele Yasası kapsamındaki keyfî gözaltı yetkilerinin kaldırılmasını ve gözaltı merkezlerinin kapatılmasını istedi.
Önerdiği değişiklikler iki anayasa değişikliğinin ötesine uzanıyor. HRCP, sivillerin askerî mahkemelerde yargılanmasına son verilmesi, kamu görevlilerine tanınan ömür boyu dokunulmazlığın kaldırılması ve gelecekte yapılacak anayasa değişiklikleri öncesinde siyasi partiler arasında gerçek bir uzlaşmaya varılması çağrısında bulundu.
Yeni mahkemenin ilk yılındaki rakamlar ne gösteriyor?
Federal Anayasa Mahkemesinin ilk yıl dönümü, resmî tören, hatıra pulu, elektronik mahkeme uygulamasının başlatılması ve 6.657 yeni başvuruya karşılık 8.735 davanın karara bağlandığını gösteren rakamlarla kutlandı. Karara bağlanan dava sayısı, yeni başvuru sayısını 2.078, yani yaklaşık yüzde 31 aştı.
Mahkeme, Yüksek Mahkemeden devraldığı anayasa davaları nedeniyle yeni dilekçelerin yanı sıra mevcut bir dava yükünü de devraldı. Baş yargıç, duruşmalarda savunma için tanınan süreye getirilen sınırları ve yargılamaları hızlandırmayı amaçlayan idari önlemleri öne çıkardı.
Daha kapsamlı bir kamu değerlendirmesi için davaların yaşı ve konusu, ertelenme nedenleri, açıklanmayı bekleyen kararlar ve nihai kararların uygulanıp uygulanmadığı gibi ayrıntılar gerekir. Bu ölçütler, dava taraflarının acil hak taleplerinin ne kadar sürede sonuçlandığını ve karar sonrasında neler olduğunu anlamasına yardımcı olur.
ICJ'nin önerdiği çözüm yapısal: Yargı bağımsızlığıyla bağdaşmayan hükümleri değiştirmek veya yürürlükten kaldırmak ve daha şeffaf, kapsayıcı bir atama süreci oluşturmak. HRCP'nin gözden geçirme talebi de aynı doğrultuda. Serbest bırakılma, tıbbi bakım veya hukuka aykırı devlet eylemlerine karşı koruma arayanlar için acil öncelikler ise duruşmaya erişim ve bunun sonucunda verilen kararın uygulanması olmaya devam ediyor.
Öne çıkanlar
- ICJ, Pakistan'ın 26. ve 27. anayasa değişikliklerinin birleşik etkisinin en yüksek mahkemeleri siyasi denetim altına aldığını söylüyor.
- 27. Değişiklik uyarınca Federal Anayasa Mahkemesi, anayasa davalarını Yüksek Mahkemeden devraldı.
- Hayber Pahtunhva'da olağanüstü hâle, valiler yönetimine ve MPO kapsamındaki gözaltılara itiraz eden Peşaver Yüksek Mahkemesi başvuruları, değiştirilmiş karar uyarınca kısıtlı olmaya devam ediyor.
- İmran Han, tıbbi tedavisiyle ilgili bir kararın uygulanmadığını öne sürüyor. Hükümet, tıbbi bakım aldığını söylüyor.
- Anayasa mahkemesi ilk yılında 8.735 davayı karara bağladı ve 6.657 yeni başvuru aldı.
- ICJ anayasal ve yasal değişiklikler yapılmasını istiyor; HRCP ise iki değişikliğin de gözden geçirilmesi çağrısında bulundu.






