Bir askeri lider, adalete giden birden fazla yol
Arjantinli bir yargıç, Rohingyalara yönelik olduğu öne sürülen zulümler nedeniyle 13 Şubat 2025’te aralarında askeri lider Min Aung Hlaing’in de bulunduğu 25 Myanmar askeri ve sivil yetkili hakkında yakalama kararı çıkardı. Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde (UCM) ise farklı bir süreç beklemede: Savcılar, insanlığa karşı suç teşkil ettiği öne sürülen sınır dışı etme ve zulüm suçları nedeniyle 27 Kasım 2024’te Min Aung Hlaing hakkında yakalama kararı çıkarılması için başvuruda bulundu.
İçindekiler
- Bir askeri lider, adalete giden birden fazla yol
- UCM savcısı hâkimlerden ne yapmalarını istiyor?
- Bangladeş UCM’ye nasıl hukuki bir imkân sağlıyor?
- Arjantin yakalama kararları çıkardı, ancak henüz yargılama başlamadı
- Hukuki girişimler nasıl gelişti?
- Diğer beş ulusal girişimin durumu
- Mağdur tanıklıkları süreçleri birbirine bağlıyor
- Yakalamayı fiilen kim gerçekleştirecek?
- Diplomatik temaslar ve sivillerin çektiği acılar sürüyor
- Öne Çıkan Noktalar
Bu iki süreç, altı ülkeye yayılan daha geniş bir hukuki girişimler ağının parçası: Arjantin, Almanya, Endonezya, Filipinler, Türkiye ve Birleşik Krallık. Süreçlerde kaydedilen ilerleme önemli ölçüde farklılık gösteriyor. Arjantin yakalama kararları çıkardı, İngiliz polisi kapsamlı delil toplama soruşturmaları başlattı; Almanya, Endonezya ve Filipinler’deki girişimler ise ret kararlarıyla karşılaştı.
Davalar farklı dönemleri ve mağdurları da kapsıyor. Bazıları Rohingyaları 2016 ve 2017’de Rakhine Eyaleti’nden Bangladeş’e sürükleyen askeri operasyonlarla ilgili. Diğerleri, ordunun Şubat 2021’de iktidarı ele geçirmesinin ardından topluluklara yönelik olduğu öne sürülen işkence, öldürme ve saldırılar için hesap sorulmasını amaçlıyor.
Hayatta kalanlar için temel mesele, sınır ötesinde toplanan delillerin üst düzey yetkililerin mahkemeye çıkarılmasını sağlayıp sağlayamayacağı. Min Aung Hlaing açısından ise süreçler, ülke içinde siyasi otoritesini güvence altına alma ve komşu hükümetlerle ilişkilerini sürdürme çabalarına ek olarak hukuki baskı yaratıyor.
Dolayısıyla uygulamadaki tablo, altı ülkenin aynı davayı kovuşturmasından daha karmaşık. Bir şikâyet, yetkililerden harekete geçmelerini ister; soruşturma delil toplar; yakalama kararı gözaltına almaya yönelik adımlar atılmasına izin verir; yargılama ise ceza sorumluluğunu belirler. Myanmar’a ilişkin süreçler bu aşamaların farklı noktalarına ulaşmış durumda.
UCM savcısı hâkimlerden ne yapmalarını istiyor?
UCM’nin Bangladeş/Myanmar dava kaydı, Savcı Karim Khan’ın başvurusunun Ön Yargılama Dairesi I önünde beklemede olduğunu gösteriyor. Başvuru, Myanmar’daki askeri ihlaller olduğu öne sürülen tüm eylemleri değil, Myanmar’da ve kısmen Bangladeş’te işlendiği iddia edilen insanlığa karşı suçları kapsıyor.
Başvuru, 25 Ağustos-31 Aralık 2017 arasındaki olaylara odaklanıyor. İnsanlığa karşı suçlar, sivillere yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak işlenen zorla sınır dışı etme veya zulüm gibi ciddi eylemlerdir.
Başvuruyu yapan UCM Savcısı Khan, ofisinin vardığı sonucu Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan bir açıklamada şöyle ifade etti:
Ofisim, Başkomutan ve vekâleten cumhurbaşkanlığı görevini yürüten Min Aung Hlaing’in Myanmar’da ve kısmen Bangladeş’te işlenen, Rohingyaların sınır dışı edilmesi ve onlara zulmedilmesi şeklindeki insanlığa karşı suçlardan cezai sorumluluk taşıdığına inanmak için makul gerekçeler bulunduğu sonucuna varmıştır.
UCM hâkimleri, delillerin yakalama kararı çıkarılması için gereken hukuki eşiği karşılayıp karşılamadığını değerlendirmek zorunda. Kamuya açık bir karar tarihi açıklanmadı. Savcı ayrıca, üst düzey Myanmar yetkilileri hakkında başka başvuruların da yapılacağını, ancak kesin bir takvim vermeyeceğini söyledi.
Bangladeş UCM’ye nasıl hukuki bir imkân sağlıyor?
Myanmar UCM üyesi değil, ancak Bangladeş üye. Mahkemenin bu soruşturmada yargı yetkisi, iddia edilen suçların bir bölümünün Bangladeş topraklarında işlenmesine, özellikle de zorla uluslararası sınır geçişine dayanıyor.
Basitçe ifade etmek gerekirse savcılar, sınır dışı etme eyleminin insanların Myanmar’daki evlerinden sürülmesiyle başladığını ve Bangladeş’e geçmeleriyle devam ettiğini savunuyor. Bu bağlantı, mahkemeye Myanmar Roma Statüsü’ne —UCM’yi kuran antlaşmaya— taraf olmasa da gerekli nitelikleri taşıyan suçları soruşturma yetkisi veriyor.
Savcının 4 Temmuz’da yaptığı başvurunun ardından hâkimler soruşturmaya 14 Kasım 2019’da izin verdi. İzin, Roma Statüsü’nün Bangladeş bakımından yürürlüğe girdiği 1 Haziran 2010’dan itibaren işlenen ve gerekli nitelikleri taşıyan suçları, ayrıca aynı durumla yeterli bağlantısı bulunan gelecekteki suçları kapsıyor.
Mevcut yakalama talebi 2017’deki operasyonlara odaklanıyor. Rakhine Eyaleti’ndeki son dönemde yaşandığı öne sürülen zulümler de dahil olmak üzere diğer iddia edilen suçlar, daha geniş yetkiye sahip delil toplama çalışmaları kapsamında inceleniyor.
Arjantin yakalama kararları çıkardı, ancak henüz yargılama başlamadı
Arjantin’deki dava, burada ele alınan diğer ulusal girişimlere kıyasla usul açısından daha ileri bir aşamada. Global Justice Center’ın Şubat 2025 tarihli hukuki güncellemesine göre Yargıç María Romilda Servini de Cubría, Min Aung Hlaing ve askeri komutan yardımcısı Soe Win’in de aralarında bulunduğu 25 kişi hakkında yakalama kararı çıkardı. Daha sonraki bir haberde bu sayı 24 olarak verildi.
Yakalama kararları, Rohingyalara yönelik olduğu öne sürülen soykırım ile nitelikli cinayet, cinsel istismar ve işkence suçlarını kapsıyor. Soykırım, koruma altındaki ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu tamamen ya da kısmen yok etme kastıyla işlenen belirli eylemleri içeriyor.
Birleşik Krallık merkezli Burmese Rohingya Organisation UK (BROUK), şikâyetini Kasım 2019’da sundu. Arjantin davayı Kasım 2021’de kabul etti. Federal Savcı Guillermo Marijuán, 28 Haziran 2024’te 25 yetkili hakkında tutuklama, uluslararası yakalama ve sorgulama talebinde bulundu; yargıç da bu talebi Şubat 2025’te kabul etti.
Arjantin, ulusal makamlara yurt dışında işlenen bazı ağır uluslararası suçları, mağdurlar ve şüpheliler yabancı ülke vatandaşı olsa bile takip etme imkânı tanıyan evrensel yargı yetkisi ilkesini uyguluyor. Arjantin’deki dava soruşturma aşamasında ve henüz yargılamaya sevk edilmedi.
Davada eski sivil liderler Aung San Suu Kyi ve Htin Kyaw’ın da adı geçiyor. BROUK, yalnızca askeri yetkililer hakkında yakalama kararı istediğini ve bu iki lider aleyhinde delil sunmadığını belirtti. Savcı onları bağımsız olarak davaya ekledi; mahkeme de Myanmar’daki siyasi koşullar ışığında bu kişilerin davaya dahil edilmesinin yeniden değerlendirilmesi talebini reddetti.
Hukuki girişimler nasıl gelişti?
Kronoloji, mağdur şikâyetlerinin, uluslararası soruşturmaların ve ulusal mahkeme kararlarının yıllar içinde farklı kulvarlarda nasıl ilerlediğini gösteriyor.
- Ağustos-Aralık 2017: Rakhine Eyaleti’nde Rohingyalara yönelik askeri operasyonların ardından UCM savcısının yakalama talebinin kapsadığı dönem.
- Kasım 2019: BROUK Arjantin’deki şikâyetini sundu ve UCM hâkimleri Bangladeş/Myanmar soruşturmasına izin verdi.
- Kasım 2021: Arjantin evrensel yargı yetkisi davasını kabul etti.
- Mart 2022: Myanmar Accountability Project, Türkiye’de işkence şikâyetinde bulundu.
- 2023: Almanya, Endonezya ve Filipinler’deki şikâyet veya başvurular ilerleme kaydetti, ancak her biri ret kararıyla karşılaştı.
- 27 Kasım 2024: Khan, Min Aung Hlaing hakkında UCM’den yakalama kararı çıkarılması için başvurdu.
- 13 Şubat 2025: Arjantinli yargıç 25 yetkili hakkında yakalama kararı çıkardı.
- 10 Kasım 2025: UCM hâkimleri, yakalama talepleri ve bunlarla ilgili kararların genel olarak gizli tutulmasını öngören bir kuralı kabul etti.
Son değişiklik, gelecekteki UCM süreçleri hakkında kamuoyunun ne kadar bilgi edinebileceğini etkiliyor. 23 ter sayılı düzenleme uyarınca, hâkimler aksine karar vermedikçe başvurular ve bunlarla ilgili kararlar genellikle gizli veya mühürlü olarak sınıflandırılıyor. Hâkimler, suçların önlenmesine yardımcı olabilecek veya yakalama olasılığını artırabilecekse bir yakalama kararını kamuoyuna açıklayabiliyor.
Diğer beş ulusal girişimin durumu
Almanya, Ocak 2023’te Fortify Rights ve Myanmar’dan 16 kişinin şikâyetini aldı. Şikâyet, hem Rohingyalara yönelik 2016 ve 2017 operasyonlarını hem de darbenin ardından yaşanan ihlalleri kapsayacak şekilde soykırım, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar iddialarının soruşturulmasını talep ediyordu. Şikâyet, 1.000’den fazla mağdurla yapılan görüşmelere dayanıyordu.
Alman federal savcıları, kısmen hiçbir şüphelinin Almanya’da bulunmaması nedeniyle Kasım 2023’te soruşturma başlatmayı reddetti. Alman hukuku geniş kapsamlı evrensel yargı yetkisine izin verirken savcılara ülkeyle bağlantısı olmayan davalarda takdir yetkisi tanıyor.
Endonezya Anayasa Mahkemesi, İnsan Hakları Mahkemesi Kanunu’ndaki vatandaşlık kısıtlamasının kaldırılmasını isteyen başvuruyu Nisan 2023’te reddetti. Başvuruyu yapan Marzuki Darusman, Muhammad Busyro Muqoddas ve Bağımsız Gazeteciler İttifakı, ilgili yargı yetkisini bir Endonezya vatandaşının işlediği suçlarla sınırlayan ifadeye itiraz etmişti.
Filipinler’de beş Chin mağduru ve aileleri, aralarında Min Aung Hlaing’in de bulunduğu on askeri yetkili hakkında Ekim 2023’te şikâyette bulundu. Başvuruda Chin Eyaleti’nde öldürme, uzuvların kesilmesi, yüzlerce evin yakılması, kiliselerin yıkılması ve yardımın silah olarak kullanılması iddiaları yer aldı. Başvuranlar ağırlıklı olarak soykırım, insanlığa karşı suçlar ve uluslararası insancıl hukuk ihlallerini düzenleyen Filipinler yasası 9851 sayılı Cumhuriyet Yasası’na dayandı. Başvuru reddedildi; davacılar temyize gitmeyi planladı.
Türkiye’deki şikâyet, Yangon’un Mingaladon ilçesindeki Yay Kyi Ai askeri sorgu merkezinde işkence yapıldığı iddiasıyla ilgili. Şubat 2025 tarihli hukuki güncellemeye göre Türk makamları henüz karar vermemişti.
İngiliz Metropolitan Polisi, Bangladeş/Myanmar dahil UCM’nin soruşturduğu durumları kapsayan yapısal soruşturmalar başlattı. Bu soruşturmalar tek bir şüpheli veya olayla başlamak yerine suç örüntülerine ilişkin delil topluyor ve ileride açılabilecek davaların zeminini hazırlayabiliyor.
Mağdur tanıklıkları süreçleri birbirine bağlıyor
2017’deki şiddetin boyutu, ölümler, yerinden edilme ve yıkıma ilişkin tahminlere yansıyor. Bir Birleşmiş Milletler haberinde yaklaşık 10.000 Rohingyanın sistematik biçimde öldürüldüğü ve 300’den fazla köyün yakıldığı belirtiliyor; sıkça aktarılan başka bir tahmine göre ölü sayısı en az 6.700. 2017’deki operasyon sırasında 740.000’den fazla kişi sınır dışı edilirken Rohingyaların Bangladeş’e yönelik daha geniş çaplı göçü bir milyonu aştı.
Myanmar Bağımsız Soruşturma Mekanizması (IIMM), 2011’den bu yana Myanmar’da işlenen ciddi uluslararası suçlara ilişkin delilleri toplamak ve korumak amacıyla 2018’de kuruldu. Mekanizmanın yetkisi Rohingyalara ilişkin davaların ötesine geçerek diğer topluluklara karşı işlendiği öne sürülen suçları da kapsıyor.
Mekanizmanın UCM ile işbirliğine ilişkin açıklamasına göre IIMM, savcılarla kapsamlı delil ve analiz paylaştı. Soruşturmacıları ayrıca cinsel şiddet ve çocuklara karşı işlenen suçların mağdurlarıyla UCM ile ortak görüşmeler yaptı.
Temmuz 2025’te yayımlanan IIMM’nin yedinci raporunda, 28 milyon bilgi unsurundan oluşan bir koleksiyondan söz edildi; bunların 1,2 milyondan fazlası paylaşıldı. İçeriden kişilerin tanıklıkları, belgeler, bilimsel materyaller ve görsel deliller de UCM savcısının dosyasında yer alıyor.
BROUK lideri Tun Khin, Rohingya kadınların Arjantin’de tanıklık etmeleri için Bangladeş üzerinden götürülmesini anlattı. Bu tanıklıklar, süreçlerin yürütüldüğü ülkeden uzakta yaşayan mağdurların bir soruşturmaya doğrudan nasıl katkıda bulunabildiğini gösteriyor.
Yakalamayı fiilen kim gerçekleştirecek?
UCM’nin kendi polis gücü yok. Mahkeme, yakalama kararlarını uygulamak için ulusal makamlara güveniyor; IIMM, 125 üye devleti mahkemenin uygulama ağı olarak tanımlıyor. Bu nedenle yakalama ve mahkemeye teslim, hükümetlerin ve kolluk kuvvetlerinin işbirliğini gerektiriyor.
Arjantin, mahkeme kararlarına dayanarak Interpol Kırmızı Bülteni talep edebilir. Kırmızı Bülten, iade, teslim veya benzeri bir hukuki süreç değerlendirilirken yetkililerden bir kişiyi bulmalarını ve geçici olarak yakalamalarını ister. Yakalama kararını ilgili hukuk çerçevesinde ulusal makamlar verir.
Myanmar’daki askeri yönetim, Kasım 2024’teki başvurunun ardından ülkenin mahkemeye üye olmamasını gerekçe göstererek UCM’nin yetkisini reddetti. Çin de Roma Statüsü’ne taraf olmayan bir ülke üzerindeki mahkeme yetkisine itiraz etti. UCM hâkimleri, Bangladeş/Myanmar dosyasındaki yargı yetkisini iddia edilen suçların sınır aşan unsuruna dayandırdı.
Myanmar’ın BM Büyükelçisi Kyaw Moe Tun ve BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, Güvenlik Konseyi’ne Myanmar’daki durumun geneli için UCM’ye sevk kararı alma çağrısında bulundu. Böyle bir karar, mevcut Bangladeş bağlantısının ötesindeki iddia edilen suçların ele alınması için başka bir yol sağlayabilir.
Uluslararası Adalet Divanı farklı bir kulvarda çalışıyor. Gambiya’nın soykırım davası, Myanmar’ın Soykırım Sözleşmesi kapsamında bir devlet olarak sorumluluğuyla ilgiliyken UCM ve Arjantin’deki süreçler bireylerin ceza sorumluluğunu ele alıyor.
Diplomatik temaslar ve sivillerin çektiği acılar sürüyor
Filipinler, Myanmar’ın üst düzey askeri liderlerinin zirvelere katılmasını engelleyen ASEAN uygulamasını sürdürdü. Filipinler Dışişleri Bakanlığı, Myanmar’ın bunun yerine 15-17 Kasım tarihlerinde Manila’da yapılması planlanan zirveye ASEAN İşleri Dairesi direktörünü göndereceğini duyurdu. Gambiya’nın UAD’deki davasında da 19 Kasım’da karar verilmesi bekleniyordu.
ASEAN, Nisan 2021’de üzerinde anlaşmaya varılan Beş Maddelik Uzlaşı’nın uygulanmaması gerekçesiyle Ekim 2021’den bu yana üst düzey askeri liderleri zirvelerinden dışladı. Plan; şiddetin derhal sona erdirilmesini, tüm taraflar arasında diyaloğu ve özel bir ASEAN temsilcisinin atanmasını öngörüyor.
Ancak bazı hükümetler Min Aung Hlaing ile teması sürdürdü. Malezya ve Tayland, onu ağırlamayı mülteciler ve sınır ötesi sorunları ele almanın pratik bir yolu olarak savundu. Böylece bölgesel blok liderler toplantısına katılımını kısıtlarken Min Aung Hlaing’in bir ölçüde diplomatik temas kurma imkânı devam ediyor.
Sivillerin uğradığı kayıplar, hukuki girişimlerin aciliyetini koruyor. Zirve kararıyla birlikte aktarılan BM verilerine göre darbeden bu yana hükümet güçleri en az 8.384 sivili öldürdü ve dört milyondan fazla kişi yerinden edildi. Human Rights Watch, askeri yönetime karşı çıktıkları gerekçesiyle 32.000’den fazla kişinin tutuklandığını ve gözaltında en az 2.300 kişinin öldüğünün bildirildiğini aktardı.
Etkilenen aileler açısından farklı mahkeme süreçleri bu acıların farklı boyutlarını ele alıyor. Arjantin’deki soruşturma, Rohingyalara yönelik olduğu öne sürülen suçları UCM’nin Bangladeş bağlantılı davasından daha geniş kapsamda inceliyor. Filipinler ve Türkiye’deki şikâyetler darbe sonrasında işlendiği öne sürülen ihlaller için hesap sorulmasını amaçlıyor. Bu girişimlerin ortak ihtiyacı, yargı yetkisine sahip bir mahkeme, kullanılabilir deliller ve harekete geçmeye istekli makamlar.
Öne Çıkan Noktalar
- Arjantin, 13 Şubat 2025’te Min Aung Hlaing’in de aralarında bulunduğu 25 Myanmar yetkilisi hakkında yakalama kararı çıkardı.
- UCM savcısının Kasım 2024’te yaptığı yakalama başvurusu, 2017’de Rohingyaların sınır dışı edilmesi ve onlara zulmedildiği iddialarıyla ilgili.
- Altı ülkedeki hukuki girişimler soruşturma, yakalama kararı ve reddedilen başvurular dahil farklı aşamalara ulaştı.
- Arjantin’deki dava soruşturma aşamasında ve henüz yargılamaya ulaşmadı.
- IIMM, mağdur tanıklıkları ve analizler de dahil olmak üzere delilleri adli kurumlarla paylaşıyor.
- Yakalamalar ulusal makamlara bağlı; bu sırada siviller şiddet, gözaltı ve yerinden edilmeyle karşı karşıya kalmayı sürdürüyor.






