Yedi yıllık yargılama kararla sonuçlanıyor
Uluslararası Adalet Divanı (UAD), Gambiya’nın Myanmar’a karşı açtığı soykırım davasında 19 Kasım 2026’da kararını açıklayacak. Divan, Myanmar’ın Rohingya halkına yönelik tutumuyla 1948 Soykırım Sözleşmesi’ni ihlal edip etmediğine hükmedecek. Dava, 2017’de en az 730.000 kişiyi Bangladeş’e sürükleyen askerî operasyonların yanı sıra Myanmar’ın soykırımı önleme ve cezalandırma yükümlülüklerini de kapsıyor.
İçindekiler
- Yedi yıllık yargılama kararla sonuçlanıyor
- Rakhine eyaletinde ne yaşandı?
- Batı Afrika’daki bir ülke davayı neden açtı?
- Hukuki ölçüt niyete odaklanıyor
- Acil korumadan nihai karara
- Myanmar 12 uyum raporu sundu
- Tazminat Rohingya aileleri için ne anlama gelebilir?
- Mülteciler beklerken ihlaller sürüyor
- Bağlayıcı bir karar, siyasi sınırlar
- Diğer soykırım davaları neden sonucu izliyor?
- Öne Çıkanlar
Karar, Divan Başkanı Yuji Iwasawa tarafından Lahey’deki Barış Sarayı’nda okunacak. Karar kesin olacak, iki ülkeyi bağlayacak ve temyize açık olmayacak. İnsan Hakları İzleme Örgütü tarihi, 3 Kasım tarihli karara ilişkin açıklamasında doğruladı.
Gambiya, devlet sorumluluğunun tespit edilmesini, ihlallerin durdurulması için önlem alınmasını ve Rohingya mağdurlara tazminat ödenmesini talep ediyor. Myanmar soykırım iddiasını reddediyor ve ordusunun isyancılara karşı meşru operasyonlar yürüttüğünü savunuyor. Yargıçlar, Ocak 2026’da üç hafta süren duruşmalarda tarafların savlarını, tanıkları ve bir uzmanın görüşünü dinledi.
Bangladeş’te mülteci olarak yaşayan yaklaşık 1,2 milyon Rohingya için dava, onları evlerinden kaçmaya zorlayan şiddeti güvenli dönüş, mülklerin iadesi ve yeniden zulüm görmeye karşı korunma talepleriyle ilişkilendiriyor. Myanmar’daki Rohingya siviller Rakhine eyaletindeki çatışmaların ortasında yeni ihlallerle karşı karşıya olduğundan bu talepler aciliyetini koruyor.
Açıklamada Lahey’deki halka açık duruşmanın saati 10.00 olarak belirtilirken, yayımlanan diğer programlarda 08.00 GMT bilgisi yer alıyor; bu saat, kasım ayında Lahey’de 09.00’a denk geliyor. Dolayısıyla başlangıç saatinin netleştirilmesi gerekiyor; 19 Kasım karar tarihi ise tutarlı.
Rakhine eyaletinde ne yaşandı?
Myanmar güvenlik güçleri, çoğunluğu Müslüman olan Rohingya halkına karşı 2016’da operasyonlar düzenledi; Ağustos 2017’de ise Rakhine eyaletinin kuzeyinde çok daha geniş kapsamlı bir harekât başlattı. Mülteciler cinayetleri, toplu tecavüzleri, infazları ve köylerin yakılmasını anlattı. Myanmar ayrıca Rohingya halkına vatandaşlık vermedi ve birçok kişiyi, vatandaşlığın normalde sağladığı yasal korumadan yoksun bıraktı.
Birleşmiş Milletler araştırma misyonu, saldırının soykırım kapsamındaki eylemleri içerdiği sonucuna vardı ve soykırım niyetine dair kanıtlar tespit etti. Myanmar, misyonun bulgularına ve raporlarına mahkemede ne ölçüde ağırlık verilmesi gerektiğine itiraz ediyor.
Myanmar, güçlerinin bir düzine güvenlik görevlisinin ölümüne yol açan saldırılar da dâhil olmak üzere Arakan Rohingya Kurtuluş Ordusu (ARSA) saldırılarına karşılık verdiğini söylüyor. Gambiya ise askerî eylemlerin silahlı bir grupla mücadeleyle sınırlı kalmadığını, Rohingya nüfusunu yok etmeyi hedeflediğini savunuyor.
Gambiya duruşmalardaki sunumunda üç köye yönelik saldırılara odaklandı: Min Gyi, Chut Pyin ve Maung Nu. Dava, Myanmar’ın Rohingya halkını bir grup olarak tamamen ya da kısmen yok etme niyetiyle hareket ettiğini savunmak için şiddetin boyutuna, tekrarlanan örüntüsüne ve acımasızlığına dayanıyor.
Batı Afrika’daki bir ülke davayı neden açtı?
Gambiya, İslam İşbirliği Teşkilatının desteğiyle 11 Kasım 2019’da başvurusunu yaptı. Ülkeler arasında antlaşmaya taraf olanların uyuşmazlıklarını UAD’ye taşımasına imkân veren Soykırım Sözleşmesi’nin 9. maddesine dayandı.
Gambiya, sözleşmeyi 1978’de onayladı. Ülkenin savına göre, antlaşmaya taraf her ülke, iddia edilen suçlar başka bir yerde işlenmiş ve kendi vatandaşları mağdur olmamış olsa bile, sözleşmenin sağladığı korumaların gözetilmesini talep etme hakkına sahip.
Myanmar, diğer itirazlarının yanı sıra Gambiya’nın İslam İşbirliği Teşkilatı adına hareket eden bir vekil olduğunu öne sürerek davayı açma hakkına itiraz etti. Divan, 22 Temmuz 2022’de Myanmar’ın ilk itirazlarını reddetti; yargı yetkisi olduğunu ve Gambiya’nın başvurusunun kabul edilebilirliğini doğruladı.
Gambiya Adalet Bakanı Dawda Jallow, ocak ayındaki duruşmalarda davanın insanlar açısından taşıdığı önemi şöyle anlattı:
Bu dava, uluslararası hukukun soyut meseleleriyle ilgili değil. Gerçek insanları, gerçek hikâyeleri ve gerçek bir insan topluluğunu ilgilendiriyor.
2022’deki karar, yargıçların iddiaların esasını incelemesinin önünü açtı. İnsan Hakları İzleme Örgütünün soru-cevap metni, bunu doğrudan bağlantısı bulunmayan bir ülkenin Soykırım Sözleşmesi’ne taraf olmasına dayanarak iddia ileri sürdüğü ilk UAD davası olarak nitelendiriyor.
Hukuki ölçüt niyete odaklanıyor
Soykırım Sözleşmesi, ulusal, etnik, ırksal veya dinsel bir grubu tamamen ya da kısmen yok etme özel kastıyla işlenen yasaklanmış eylemleri soykırım olarak tanımlıyor. Bu eylemler arasında öldürme, ciddi bedensel veya ruhsal zarar verme, fiziksel yıkıma yol açacak yaşam koşullarını dayatma ve doğumları engellemeye yönelik önlemler alma yer alıyor.
Gambiya, Myanmar’ın bu kategorilere giren eylemlerde bulunduğunu savunuyor. Toplu tecavüz, cinsel saldırı ve genital sakatlama dâhil cinsel şiddete, hem yok etme eylemleri hem de ordunun niyetinin kanıtı olarak özellikle ağırlık veriyor.
Yargıçlar, soykırım kastının bulunup bulunmadığına karar verirken eylem örüntülerini inceleyebilir. Gambiya, UAD’nin Hırvatistan’ın Sırbistan’a karşı açtığı davada 2015’te verdiği kararda ele aldığı bir ölçüte dayanıyor: Grubu yok etme niyetinin, söz konusu eylemlerden çıkarılabilecek tek makul sonuç olup olmadığı.
Myanmar, soykırım kastına dair doğrudan kanıt bulunmadığını ve Gambiya’nın bu ölçütü karşılayamadığını savunuyor. Ayrıca BM kuruluşları, sivil toplum örgütleri ve diğerleri tarafından toplanan kanıtlara itiraz ediyor; Gambiya’yı ARSA’nın faaliyetlerine yeterince ağırlık vermemekle suçluyor.
Myanmar Devlet Başkanlığı Ofisi Bakanı Ko Ko Hlaing, duruşmalarda Gambiya’nın sunumunu şu sözlerle reddetti:
Duygusal ifadeler ve muğlak olgusal tablolar, gerçeklerin titizlikle ortaya konmasının yerini tutamaz.
Yargıçlar, iddia edilen eylemleri ve bunların arkasındaki niyeti değerlendirirken Myanmar’ın soykırımı önleme ve sorumluları cezalandırmaya ilişkin ayrı yükümlülüklerini de incelemek zorunda.
Acil korumadan nihai karara
Kasım ayında verilecek karar, farklı aşamaların ardından geliyor: Acil koruma talebi, Divan’ın yetkisine ilişkin savlar ve son olarak iddiaların esasının incelenmesi. Önemli tarihler şöyle:
- 11 Kasım 2019: Gambiya, Myanmar’a karşı davayı açtı.
- 23 Ocak 2020: Divan, Myanmar’a Rohingya halkını soykırım eylemlerinden korumasını ve kanıtları muhafaza etmesini emretti.
- Ekim 2020: Gambiya, dava dilekçesi olarak bilinen ayrıntılı yazılı savunmasını sundu.
- 22 Temmuz 2022: Yargıçlar, Myanmar’ın ilk itirazlarını reddetti.
- Ağustos 2023: Myanmar, karşı dava dilekçesi olarak bilinen yazılı yanıtını sundu.
- Mayıs 2024: Gambiya yanıtını sundu.
- Ocak 2026: Divan, davanın esasına ilişkin üç haftalık duruşmalar yaptı.
- 19 Kasım 2026: Divan’ın kararını açıklaması planlanıyor.
Myanmar’ın o dönemki sivil lideri Aung San Suu Kyi, Aralık 2019’da mahkemede bizzat konuşarak ordunun soykırım kastıyla hareket ettiğini reddetti. Şubat 2021’de ordunun hükümetini devirmesinden bu yana gözaltında ve karar duruşmasına katılmayacak.
Hükümet değişikliği, Myanmar’ın sözleşme kapsamındaki yükümlülüklerini ve devlete karşı yürütülen yargılamayı etkilemedi.
Myanmar 12 uyum raporu sundu
Divan’ın Ocak 2020’de aldığı geçici tedbir kararı, Myanmar’dan Rohingya halkına karşı soykırım eylemlerini önlemek için yetkisi dâhilindeki tüm önlemleri almasını, ordusunun ve diğer güçlerinin bu tür eylemlerde bulunmamasını sağlamasını ve davayla ilgili kanıtları muhafaza etmesini istedi.
Yargıçlar ayrıca dört ay içinde bir rapor, ardından da altı ayda bir yeni rapor sunulmasını şart koştu. Myanmar, karara uyduğunu söylediği adımları açıklayan 12 rapor sundu.
Myanmar, sözleşmeye uyum, kanıtların korunması ve nefret söylemiyle ilgili üç cumhurbaşkanlığı yönergesine atıfta bulundu. Ayrıca bir soruşturma organından, geri göndermeye ve insani yardıma ilişkin önlemlerden söz etti. Gambiya bu sunumlara itiraz ederek Divan’dan Myanmar’ın geçici tedbirlere uymadığını tespit etmesini istedi.
On bir ülkenin müdahil olmasına izin verildi: Belçika, Kanada, Danimarka, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Fransa, Almanya, İrlanda, Maldivler, Hollanda, Slovenya ve Birleşik Krallık. Bu ülkelerin rolü, Divan statüsünün 63. maddesi uyarınca Soykırım Sözleşmesi’ni yorumlamakla sınırlıydı. Gambiya’nın iddialarının esasına ilişkin duruşmalara katılmadılar.
Tazminat Rohingya aileleri için ne anlama gelebilir?
Gambiya’nın talepleri, Myanmar’ın uluslararası hukuku ihlal ettiğinin ilan edilmesinin ötesine uzanıyor. Evlerini, yakınlarını ve mülklerini kaybeden, topluluklarıyla bağları kopan insanlar için somut çözüm yolları da talep ediyor.
Önerilen telafi yolları arasında eski ikamet yerlerine güvenli ve onurlu dönüş, mülklerin iadesi veya yenilerinin sağlanması, ailelerin bir araya getirilmesi, fiziksel ve ruhsal rehabilitasyon ile kayıp kişilerin bulunmasına yardım edilmesi var. Gambiya ayrıca öldürülen kişilerin Rohingya kültürel ve dinsel uygulamalarına uygun biçimde bulunması, kimliklerinin tespit edilmesi ve yeniden defnedilmesi için destek istiyor.
Gambiya, ayrımcılık ve zulme karşı koruma, Rohingya kimliğini tanımlama hakkının tanınması, dolaşım özgürlüğü ile ikamet, istihdam ve geçim kaynaklarına yönelik kısıtlamaların kaldırılmasını talep ediyor. Eski hâle getirmenin zararı bütünüyle gideremediği durumlarda tazminat veya başka çözümler istiyor.
Myanmar, Gambiya’nın iddia edilen eylemlerden doğrudan zarar görmediği hâlde mağdurlar adına tazminat talep etme hakkına sahip olduğuna itiraz ediyor. Yargıçların sorumluluk meselesinin yanı sıra, varsa hangi telafi yollarının uygulanacağına da karar vermesi gerekiyor.
2017’de kaçanların çoğuna, daha önce ve sonraki yıllarda yerinden edilen Rohingya halkıyla birlikte Bangladeş ev sahipliği yaptı. Myanmar’la yürütülen görüşmeler henüz planlanan geri dönüşleri sağlayamadı. Mahkemede talep edilen korumalar, ailelerin güvenli biçimde dönüp hayatlarını yeniden kurabilmesi için gerekli koşulları ilgilendiriyor.
Mülteciler beklerken ihlaller sürüyor
Myanmar ordusu ile etnik Arakan Ordusu arasında çatışmaların 2023 sonlarında yoğunlaşmasından bu yana Rakhine eyaletinde kalan Rohingya siviller yeni tehlikelerle karşı karşıya. İnsan Hakları İzleme Örgütü, yasa dışı öldürmeler, yaygın kundaklama ve hukuka aykırı zorla askere alma dâhil her iki tarafın da ciddi ihlallerde bulunduğunu belirtiyor.
Örgüt, ordunun Rohingya halkına karşı zulüm ve özgürlükten yoksun bırakma dâhil savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar işlemeyi sürdürdüğünü söylüyor. Rakhine eyaletinin büyük bölümünü kontrol eden Arakan Ordusu’nun da zorla çalıştırma ve keyfî gözaltına başvurduğunu, savaş suçları işlediğini belirtiyor.
İnsan Hakları İzleme Örgütünde uluslararası adalet konularında kıdemli hukuk danışmanı olan Maria Elena Vignoli, yaklaşan kararı süregelen bu koşullarla ilişkilendirdi:
Karar, Rohingya halkına yönelik baskının sürdüğünü ve haklara saygılı ülkelerin onları desteklemek, vahşet suçları için adaleti ilerletmek ve güvenli ve gönüllü dönüşlerini sağlamak üzere kararlı adımlar atması gerektiğini de çarpıcı biçimde hatırlatacak.
Bu nedenle yerinden edilen ailelerin talepleri, geçmişte yaşanan acıların tanınmasının yanı sıra mevcut şiddetten korunmayı ve bunun tekrarlanmayacağına dair güvenceleri de kapsıyor.
Bağlayıcı bir karar, siyasi sınırlar
UAD, devletler arasındaki uyuşmazlıklara bakıyor. Vereceği karar Myanmar’ın uluslararası hukuk kapsamındaki sorumluluğunu belirleyecek; bireysel şüphelilere yönelik ceza davaları ise başka mahkemelerde yürütülecek.
BM Şartı’nın 94. maddesi, üye devletlerin taraf oldukları davalarda UAD kararlarına uymasını zorunlu kılıyor. Ancak Divan’ın kararlarını uygulatacak bir polis gücü veya başka doğrudan aracı bulunmuyor.
Gambiya, Myanmar’ın karara uymadığını düşünmesi hâlinde BM Güvenlik Konseyi’ne başvurabilir. Konsey, kararın uygulanması için önlemler önerebilir veya bunlara hükmedebilir; ancak İnsan Hakları İzleme Örgütü, Konsey’in 94(2). madde kapsamındaki bu takdir yetkisini hiç kullanmadığına dikkat çekiyor. Hükümetler de diplomasi ve BM Genel Kurulu kararları yoluyla uyum için baskı yapabilir.
Bireysel sorumluluk ayrı süreçlerde ele alınıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) savcısı, Kasım 2024’te Min Aung Hlaing hakkında sınır dışı etme ve zulümle ilgili insanlığa karşı suç iddiaları nedeniyle tutuklama emri çıkarılmasını talep etti. İnsan Hakları İzleme Örgütünün 3 Kasım 2026 tarihli açıklamasına göre UCM yargıçları bu talep hakkında henüz kamuya açık bir karar vermedi.
Myanmar UCM’ye taraf olmasa da, soruşturmanın UCM üyesi Bangladeş’e sınır dışı edilmeleri kapsaması mahkemeye harekete geçme dayanağı sağlıyor. Arjantin’de bir federal mahkeme, Şubat 2025’te Min Aung Hlaing’in de aralarında bulunduğu 25 kişi hakkında tutuklama emri çıkardı. Bu dava, ulusal mahkemelerin yurt dışında işlenen belirli ağır uluslararası suçları yargılamasına imkân veren evrensel yargı yetkisi ilkesine dayanıyor.
Diğer soykırım davaları neden sonucu izliyor?
Myanmar kararı, Bosna Hersek ve Hırvatistan’ın Sırbistan’a karşı açtığı davaların ardından UAD’nin soykırım iddialarının esasına ilişkin vereceği üçüncü büyük karar olacak. Ayrıca on yılı aşkın süredir bu konuda verilecek ilk karar niteliğini taşıyacak.
Divan’ın kastı, şiddet örüntülerini, cinsel şiddeti ve uluslararası soruşturmacıların topladığı kanıtları ele alış biçimi başka davalardaki savlara yön verebilir. Güney Afrika, Aralık 2023’te İsrail’i Gazze’de soykırım işlemekle suçlayan davayı açtı. İsrail suçlamayı reddediyor.
Bekleyen diğer Soykırım Sözleşmesi davaları arasında Ukrayna ile Rusya arasındaki uyuşmazlık, Nikaragua’nın İsrail’e destek verdiği gerekçesiyle Almanya’ya yönelttiği suçlamalar ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti’nin Haziran 2026’da açtığı Ruanda davası bulunuyor. Her dava kendi kanıtlarına ve hukuki iddialarına dayanırken aynı antlaşmayı ve Divan’ın gelişmekte olan yorumunu temel alıyor.
Yaklaşan karar doğrudan Myanmar ve Rohingya halkını ilgilendiriyor: Sözleşme ihlal edildi mi, hangi yükümlülükler çiğnendi ve devlet hangi telafi yollarını sağlamak zorunda?
Öne Çıkanlar
- UAD, Gambiya-Myanmar davasında 19 Kasım 2026’da kararını açıklayacak.
- Dava, Myanmar’ın Soykırım Sözleşmesi kapsamındaki devlet sorumluluğuyla ilgili.
- 2017’deki saldırılarda en az 730.000 Rohingya Bangladeş’e kaçtı.
- Myanmar soykırım iddiasını reddediyor ve operasyonlarının isyancıları hedef aldığını söylüyor.
- Gambiya tazminat, güvenli dönüş, mülklerin iadesi veya telafisi ve yeni zulümlere karşı koruma talep ediyor.
- Karar kesin ve bağlayıcı olacak; ancak uygulanması devletlerin uyumuna ve uluslararası adımlara bağlı.
- Bireysel ceza sorumluluğu için UCM’de ve Arjantin’de ayrı yargı süreçleri yürütülüyor.






