Rekor düzeydeki hasadın rakamları mercek altında
Özbekistan Tarım Bakanlığı, 13 Kasım 2026 itibarıyla pamuk teslimatlarının 5.047.095 tona ulaştığını, bunun ülkenin sözleşme hedefinin yüzde 112,2'sine karşılık geldiğini açıkladı. Ancak bazı bölgelerdeki çiftçiler, rekorun arkasındaki pamuğun bir kısmının tekrar tekrar sayıldığını, teslimattan önce kayıtlara geçirildiğini veya altına gizlenen toprakla birlikte tartıldığını öne sürüyor.
İçindekiler
- Rekor düzeydeki hasadın rakamları mercek altında
- Çiftçilerin kantarlarda yaşandığını anlattıkları
- Şikâyetler tekrar tartımın ötesine uzanıyor
- Bakanlığa göre pamuk kayıtları nasıl tutulmalı?
- Tartışmalı kayıtlar çiftçilerin mali durumunu neden etkiliyor?
- Açıklanan hasat nasıl 5 milyon tonu aştı?
- Kutlamanın ardından tarlalarda pamuk neden kaldı?
- Resmî açıklamada makineleşme ve verim artışı öne çıkıyor
- Büyüme planları doğru kayıt tutmayı daha da önemli hâle getiriyor
- Öne Çıkanlar
İddialar, römorktaki pamukla ulusal muhasebe sistemine kaydedilen pamuk arasındaki bağlantıyla ilgili. Çiftçiler, plakaların değiştirildiğini ve yüklü römorkların kantarlardan defalarca geçirildiğini anlatıyor. Bazıları, şişirilmiş kayıtlar yüzünden hiç üretmedikleri ürünler için vergi ödemek zorunda kaldıklarını ve kredilerini geri ödemekte zorlandıklarını söylüyor.
Bakanlık, her teslimatın kendine ait elektronik tartım kaydı bulunması ve hem tedarikçi hem de alıcı tarafından imzalanan belgelerle kayda geçirilmesi gerektiğini açıkladı. Araçların yakındaki tarlalarla toplama noktaları arasında meşru biçimde defalarca sefer yapabileceğini belirten bakanlık, kuralların ihlal edildiği şüphesinin soruşturulması ve nesnel bir hukuki değerlendirmeye tabi tutulması gerektiğini söyledi.
Anlaşmazlık, Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev'in 4 Kasım'da 5 milyon tonu aşan hasadı kutlamasının ardından gündeme geldi. Mirziyoyev, makineleşme, verim artışı ve yeni tarım yöntemlerini öne çıkarırken 2027'de daha fazla büyüme hedefleri de açıkladı.
Söz konusu olan, ulusal üretim rekorundan fazlası. Özbekistan'ın elektronik pamuk kayıtları; ödemelerin, sözleşme yükümlülüklerinin, vergilerin ve sübvansiyonların belirlenmesine de yardımcı oluyor. Bir teslimatın miktarı şişirilirse hata, toplama alanının çok ötesine taşınabilir.
Çiftçilerin kantarlarda yaşandığını anlattıkları
Birkaç bölgede görüşülen çiftçiler, tekrarlandığını söyledikleri bir yöntemi anlattı: Pamuk yüklü bir römork tartılıyor, plakası değiştiriliyor ve aynı yük yeniden kantardan geçiriliyordu. Çiftçilerin anlatımlarına göre tek bir parti, kayıtlarda üç ya da dört kez görünebiliyordu.
Bir çiftçi, Şahrisabz ilçesinden Kaşkaderya bölgesindeki Kamaşi'de bulunan bir işleme kümesine, yanında bir temsilciyle birlikte pamuk gönderdiğini anlattı. Dört traktör sürücüsü, her traktörün arkasında ikişer römork olacak şekilde toplam sekiz römork taşıyordu. Sürücülerin alışılmadık ölçüde geç dönmesi üzerine çiftçi, sürücülerden birinin toplama alanındaki çalışanların bir römorkun plakalarını değiştirdiğini ve römorku dört kez kantardan geçirdiğini söylediğini aktardı.
Bazı çiftçiler bizzat gördükleri olayları anlattı. Diğerleri ise sürücülerden, toplama alanı çalışanlarından veya komşu çiftçilerden duyduklarını aktardı. Birçoğu, sonuçlarından korktukları için kamuoyu önünde konuşmaktan kaçındıklarını söyledi.
Kaşkaderya bölgesinin Guzar ilçesinden çiftçi Elmurod Khudoykulov, önceki hasat sırasında plakaların değiştirildiğini izlediğini anlattı. Pamuk lifini tohumlarından ayıran bir tesis olan çırçır fabrikasının yakınında altı yüklü ve altı boş römork bulunduğunu söyledi. Kendi teslimatlarını getiren çiftçiler beklerken yüklü römorklar alana girip çıkıyordu.
Khudoykulov, bizzat gördüğünü söylediği olayı şöyle anlattı:
Geçen yıl bunu kendi gözlerimle gördüm.
Diğer çiftçilerin, benzer uygulamaların bu sezon da sürdüğünü kendisine söylediğini belirtti. Anlattıkları, iddia edilen usulsüzlüğün toplama aşamasında, yani tek tek teslimatların kayda geçirilmiş üretime dönüştüğü noktada gerçekleştiğine işaret ediyor.
Şikâyetler tekrar tartımın ötesine uzanıyor
Kaşkaderya bölgesinin Nişan ilçesinden, 25 yıllık deneyime sahip çiftçi Bodom Norova, ilçe savcısını gerçeği yansıtmayan üretim rakamlarının kayda geçirilmesine bizzat yön vermekle suçladı. Başsavcılığa şikâyette bulunduğunu ve sonucu beklediğini söyledi.
Harezm'den bir çiftçi farklı bir sorunu anlattı: Henüz çiftlikte bulunan pamuk, evraklarda teslim edilmiş gibi görünüyordu. Çiftçi, yerel yöneticilerin 100 ton yerine 200 tonun kayda geçirilmesini istediğini, kayıtların sonradan nasıl uzlaştırılacağına ilişkin kaygılarıysa önemsemediğini söyledi.
Diğer çiftçiler, tartıdaki ağırlığı artırmak için römorklara toprak konulup üzerinin pamukla kapatıldığını öne sürdü. Bu yöntem, aynı pamuğun tekrar kayda geçirilmesi yerine yükün doğrudan kantarda daha ağır çıkmasını sağlayabilir.
İsmi açıklanmayan bir işleme kümesi yöneticisi, 8 bin ton alım yapması beklenen bir işletmenin elektronik sistemine 30 bin ton girdiğini öne sürdü. Yönetici, rakamları şişirme baskısının Başbakan Yardımcısı olarak tanımladığı Şuhrat Ganiyev'den kaynaklandığını iddia etti. Ayrıca tanınmaktan korktuğu için kendisini teşhis etmeye yarayacak bilgilerin değiştirilmesini istedi.
Savcı ve Ganiyev hakkındaki iddialar henüz kanıtlanmış değil. İki yetkiliden de yanıt gelmediği gibi Norova'nın şikâyetinin sonucu da bildirilmedi. Çiftçilerin iddiaları yayımlandığında Tarım Bakanlığı ilk bilgi talebine yanıt vermemişti; bakanlığın daha sonra yaptığı açıklama ulusal toplamlar ve muhasebe prosedürleriyle ilgiliydi.
Bakanlığa göre pamuk kayıtları nasıl tutulmalı?
Tarım Bakanlığı, her yükü pamuğun yetiştirildiği araziye, teslimatı yapan işletmeye ve teslim alan kuruluşa bağlamayı amaçlayan bir elektronik kayıt zinciri bulunduğunu belirtiyor.
9 Eylül 2025 tarihli 573 sayılı Bakanlar Kurulu kararı, Agrotarozi, Hosil qabuli ve AgroDocs bilgi sistemlerinin kullanılmasını öngörüyor. Bakanlığın açıkladığı kurallara göre sevk irsaliyesinde arazinin tam konumu belirtiliyor ve her parti elektronik kantarlarda gerçek zamanlı olarak tartılıyor.
Bilgiler Agroplatforma'ya aktarılırken günlük toplamlar fiziksel ağırlık üzerinden hesaplanıyor. 10 Haziran 2026 tarihli 295 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla, pamuk vadeli işlem ve ileri teslimat sözleşmeleri kapsamında teslim edildiğinde uygulanacak ek düzenlemeler getirildi. Bu sözleşmeler, teslimattan önce satış yapılmasını sağlayan anlaşmalardır.
Hosil qabuli, elektronik kantarlarda tartılan pamuk için PK-17 sevk irsaliyesi ve fatura düzenliyor. Hem tedarikçi hem alıcı bu belgeleri elektronik imzayla onaylıyor. Belgeler teslimat miktarlarını doğruluyor, mali uzlaşmaya dayanak oluşturuyor ve sözleşme yükümlülüklerinin yerine getirilip getirilmediğini kayda geçiriyor.
Bakanlığa göre toplama noktasının yakınında çalışan bir araç yeni yüklerle birkaç kez geri dönebilir. Bakanlığın açıklamasında her partinin ayrı tartılması ve belgelenmesi gerektiği vurgulanıyor. İhtilaflı vakalarda ne yaşandığını belirlemek için fiziksel teslimatların kendilerine ait tartım kayıtları ve imzalarla karşılaştırılması gerekiyor.
Tartışmalı kayıtlar çiftçilerin mali durumunu neden etkiliyor?
Çiftçiler, şişirilmiş üretim miktarının doğrudan işletmelerine maliyet çıkarabileceğini söylüyor. Bazıları gerçekte var olmayan pamukla bağlantılı vergi taleplerinden şikâyet ediyor. Diğerleri ise tarım kredilerini geri ödeyemediklerini belirtiyor.
Bakanlığın muhasebe sistemine ilişkin açıklaması, teslimat kayıtlarının mali kararlara nasıl yansıdığını ortaya koyuyor. İmzalı sevk irsaliyeleri ve faturalar, vergi idaresinin sistemlerine bağlantılar aracılığıyla aktarılıyor. Bu belgeler, vergi hesaplamalarına ve bazı vergi teşviklerine dayanak oluşturuyor.
Faturalar, hasat edilen her kilogram için devlet sübvansiyonu ödenmesine yönelik uygulamanın da temelini oluşturuyor. Sübvansiyon, üreticiye destek olmak amacıyla verilen devlet yardımıdır. Destek kayıtlı ağırlığa bağlı olduğunda, bir işletmenin ne kadar destek alabileceğini doğru teslimat belgeleri belirliyor.
Bu nedenle iki elektronik imza, anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor. Tedarikçiyle alıcının aynı miktarı onaylaması gerekiyor. Pamuğun varışından önce veya gerçek ağırlığının üzerinde kaydedildiğini öne süren çiftçiler için bu imzalı kayıtlar, fiziksel bir teslimatın mali yükümlülüğe dönüştüğü nokta.
Mirziyoyev, çiftçilerin bu sezonki pamuk satışlarından 13 ila 14 trilyon som, yaklaşık 1,08 ila 1,17 milyar dolar kâr elde edebileceğini söyledi. Hayali üretim miktarları üzerinden borç ve vergi yükü altında olduklarını anlatan çiftçiler ise kendi mali durumlarına ilişkin çok daha zor bir tablo çiziyor.
Açıklanan hasat nasıl 5 milyon tonu aştı?
Bakanlık, ulusal hedefe ulaşılmasının ardından da hasat ve ürün kabulünün sürdüğünü söylüyor. Bakanlık verilerine göre alımlar ekim boyunca ve kasım ayında artmaya devam etti:
- 12 Ekim 2026: Bildirilen pamuk alımı 3,4 milyon tona ulaştı.
- 22 Ekim: Bildirilen toplam 4,63 milyon tona çıktı.
- 4 Kasım: Mirziyoyev, 5 milyon tonu aşan hasat dolayısıyla üreticileri kutladı.
- 13 Kasım: Agrotarozi, o gün kabul edilen 2.899 ton da dâhil olmak üzere toplam 5.047.095 ton kaydetti.
Bakanlığın sözleşme hedefi 4,5 milyon tondu; kaydedilen toplam bu hedefi 547.095 ton aştı. Bakanlık ayrıca ilk tahminin 4,6 milyon ton olduğunu belirtti. Sözleşme hedefiyle üretim tahmini, planlamada kullanılan farklı göstergelerdir.
Buhara bölgesi, bildirilen artışın boyutunu ortaya koyuyor. Bakanlığa göre bölgedeki alım 530.677 tona ulaştı; ilk hedef ise 442 bin tondu. Bu, hedefin 88.677 ton veya yaklaşık yüzde 20 üzerine çıkıldığı anlamına geliyor.
Toplama noktalarına ilişkin somut iddialar, ulusal ve bölgesel toplamlarla birlikte tartışılıyor. İhtilaflı bir teslimatı doğrulamak için o teslimata ait tartım kaydı, sevk irsaliyesi ve fatura incelenmeli.
Kutlamanın ardından tarlalarda pamuk neden kaldı?
Rekor açıklamasından sonra, Gijduvan ilçesindeki tarlalar da dâhil olmak üzere toplanmamış pamuğu gösteren videolar kamuoyunda soru işaretleri yarattı. Bakanlık, birçok bölgede toplamanın sürdüğünü ve bazı tarlalardaki gecikmeleri ürünün gelişim zamanlaması ile yetiştirme yöntemlerine bağladığını söyledi.
11 Kasım tarihli bir videoda pamuk bitkilerinin üzerinde hâlâ yeşil kozalaklar ve yapraklar görülüyordu. Pamuk kozası, açılarak pamuğun ortaya çıkmasını sağlayan tohum kapsülüdür. Bakanlık, geç ekimin, buğday hasadının ardından yeniden ekim yapılmasının veya olgunlaşmayı hızlandıran uygulamalardaki gecikmelerin bu duruma yol açabileceğini belirtti.
Bakanlık, tarımsal çalışmalar kapsamında Ethephon ve Auguron preparatlarının zamanında kullanılmasını şart koştu. Ayrıca hasat öncesinde yaprakların dökülmesini sağlamak için yapılan uygulamaya, yani defoliasyona da dikkat çekti. Bitkilerin üzerinde kalan yapraklar makineyle toplamayı zorlaştırıyor.
Kasım ortasına gelindiğinde kötüleşen hava koşulları bazı tarlalara ağır makinelerin girmesini zorlaştırmış, elle pamuk toplayan işçilerin sayısı da azalmıştı. Bakanlık, önceki yıllarda bazı tarlalardaki hasadın kar yağışına kadar sürdüğünü hatırlattı.
Resmî açıklamada makineleşme ve verim artışı öne çıkıyor
Mirziyoyev'in 4 Kasım tarihli mesajında, 3 binden fazla pamuk toplama makinesinin ürünü 30 ila 35 gün içinde hasat ettiği ve rekoltenin yüzde 85'inin makineyle toplandığı belirtildi. İki yıl içinde tercihli kiralama yoluyla 2 binden fazla modern makine ithal edilmişti. Bu sistem, operatörlerin ekipman bedelini uygun koşullarda zamana yayarak ödemesine imkân sağlıyor.
Cumhurbaşkanı, makinelerin gece gündüz çalışarak her gün 16 ila 18 saat faaliyet gösterdiğini söyledi. Cizzak ve Sırderya vilayetlerinde ürünün tamamının makineyle hasat edildiği bildirildi.
Özbekistan'da 2026'da pamuk ekimi için yaklaşık 890 bin hektar kullanıldı. Bu alan, 1990'da yaklaşık 5 milyon ton pamuk hasat edilirken kullanılan yaklaşık 1,83 milyon hektarlık alanın yarısından az. Bu nedenle hektar başına verimin artırılması, hükümetin açıklamasında merkezi bir yer tutuyor.
Mirziyoyev, hektar başına ortalama verimin bağımsızlığın ilk yıllarındaki 2,1 tona kıyasla 5,6 tona çıktığını söyledi. 2027 için hektar başına 6,5 ila 7 ton hedefi koyan Mirziyoyev, mevcut olduğu belirtilen verime kıyasla yaklaşık yüzde 16 ila 25 artış öngörüyor.
Bakanlık ayrıca ortalama verimin 2021-2025 döneminde yüzde 40,4, toplam üretimin ise yüzde 19,3 arttığını bildirdi. Verimliliği; uygun çeşitler, ekim sıklığı, bitki besleme, su yönetimi, bitki koruma ve zamanında olgunlaşma dâhil çeşitli etkenlere bağladı.
Büyüme planları doğru kayıt tutmayı daha da önemli hâle getiriyor
Mirziyoyev, Buhara'nın iki ila üç yıl içinde yılda 1 milyon ton pamuk üretmesini istiyor. Bu miktar, bölgenin 13 Kasım'a kadar bildirdiği 530.677 tonluk alımın neredeyse iki katı.
Buhara yönetimi 3 Ağustos'ta, Çinli uzmanlarla birlikte damla sulama kullanılarak yaklaşık 2 bin hektar çöl arazisinin pamuk ekimine açıldığını açıkladı. Tarım yetkilileri, Özbekistan'ın batısında 100 bin hektar çöl arazisini tarıma açmayı umuyor ve sıcağa, tuzlu zemine ve kumlu toprağa uygun pamuk çeşitlerini deniyor.
Bu hedeflerin yanı sıra gıda üretimini artırma baskısı da bulunuyor. Özbekistan'ın nüfusu 1990'da yaklaşık 20 milyonken bugün 39,5 milyonu aştı; 2027'nin başında 40 milyona ulaşması bekleniyor. Mirziyoyev, Nisan 2026'da verimi düşük 50 bin hektar pamuk ve tahıl arazisinin daha meyve bahçelerine ve pirinç tarlalarına dönüştürülmesi talimatını verdi.
Sektör, iş gücü temin etme yöntemini de değiştirdi. Uluslararası Çalışma Örgütü, çocukların ve kamu çalışanlarının kitlesel seferberliğine son veren reformların ardından 2021 pamuk hasadına katılanların yüzde 99'unun gönüllü olarak çalıştığını bildirdi.
Mevcut anlaşmazlık, sektörün başka bir yönüne odaklanıyor: kayda geçirilen teslimatlar çiftçilerin gerçekten ürettiği ürünle örtüşüyor mu? Daha yüksek verim hedefleri, yeni tarım arazileri ve elektronik faturalara bağlı ödemeler nedeniyle her yükün doğru kaydedilmesi hem ulusal planlama hem de hane halkı maliyesi açısından önem taşıyor.
Öne Çıkanlar
- Tarım Bakanlığı, 13 Kasım 2026 itibarıyla kabul edilen pamuk miktarını 5.047.095 ton olarak kaydetti; bu, sözleşme hedefinin yüzde 112,2'sine karşılık geliyor.
- Çiftçiler, tekrar tartım, römork plakalarının değiştirilmesi, teslimatların vaktinden önce kayda geçirilmesi ve yüklere toprak eklenmesi iddialarında bulunuyor.
- Bakanlık, her parti için ayrı elektronik kayıtlar ve imzalar tutulduğunu belirtiyor; ihlal şüphesinin soruşturulması gerektiğini söylüyor.
- Teslimat belgeleri ödemelere, vergi hesaplamalarına ve bir sübvansiyon sistemine temel oluşturuyor; bu nedenle ihtilaflı ağırlıkların doğrudan mali sonuçları var.
- Mirziyoyev, makineleşmeyi ve yeni ekim alanlarını teşvik ederken 2027 için hektar başına 6,5 ila 7 ton verim hedefi koydu.






