Vergi Muafiyetleri ve Rogun Harcamaları Tartışılırken IMF Tacikistan’ın Bütçe Şeffaflığını İnceliyor

9 dakikalık okuma
IMF Reviews Tajikistan's Budget Transparency as Tax Breaks and Rogun Spending Draw Scrutiny

İlk IMF incelemesi kamu maliyesini mercek altına alıyor

Uluslararası Para Fonu (IMF) heyeti, Tacikistan’ın kamu maliyesini ne ölçüde şeffaf biçimde raporladığına ilişkin incelemesini tamamladı. Heyet, 7 milyar somoni olduğu tahmin edilen kurumlar vergisi muafiyetlerine, Rogun hidroelektrik santrali harcamalarına ve kamu gelirlerine ilişkin bilgi eksikliklerine dikkat çekti.

İçindekiler
  1. İlk IMF incelemesi kamu maliyesini mercek altına alıyor
  2. IMF neleri inceliyor?
  3. Yayımlanan bütçelerde hâlâ eksikler var
  4. Vergi muafiyetleri gelirleri gündeme taşıyor
  5. Rogun, bütçe tercihlerini devasa bir inşaat projesiyle ilişkilendiriyor
  6. Ayrı bir araştırma, insanların verileri kullanıp kullanamadığını inceliyor
  7. Yerel hizmetler ve doğal kaynaklar bilgi eksikliklerini ortaya koyuyor
  8. IMF ile geçmiş ilişkiler güvenilir rakamlara neden odaklanıldığını açıklıyor
  9. Ekonomik büyüme incelemeye bağlam kazandırıyor
  10. Öne Çıkanlar

İnceleme, Tacikistan’ın talebi üzerine 28 Ekim-11 Kasım tarihleri arasında yürütüldü. Maliye Bakanlığı, bunun IMF’nin ülkedeki ilk Mali Şeffaflık Değerlendirmesi olduğunu açıkladı. Nihai bulgular ve tavsiyeler daha sonra sunulacak; henüz bir yayımlanma tarihi açıklanmadı.

Parlamentonun alt kanadındaki Ekonomi ve Maliye Komitesi üyeleri, 5 Kasım’da IMF Mali İşler Departmanı temsilcileriyle görüştü. Görüşmelerde mali bilgilerin eksiksizliği, raporlama kalitesi, bütçe planlaması, mali riskler ve ekonomik tahminlerin güvenilirliği ele alındı.

İnceleme, hem ilerlemeye hem de süregelen eksikliklere işaret eden bulgularla aynı döneme denk geliyor. Tacikistan, 2025 yılına ilişkin bağımsız bütçe şeffaflığı değerlendirmesinde 100 üzerinden 47 puan aldı. Değerlendirmede yeterli şeffaflık için eşik 61 puan olarak belirlenmişti. Buna göre aradaki fark 14 puan.

ABD Dışişleri Bakanlığı’nın 2025 Mali Şeffaflık Raporu, Tacikistan’ın büyük kamu işletmelerine yapılan tahsisleri ve bu işletmelerden elde edilen gelirleri yayımlayarak önemli ilerleme kaydettiğini ortaya koydu. Raporda ayrıca bütçe belgelerinin başlıca gelir kaynaklarına ilişkin eksik bir tablo sunduğu ve önemli bazı hesapların kamuoyunun erişimine kapalı kaldığı belirtildi.

Yurttaşlar açısından pratik mesele, yayımlanan rakamların paranın nereden geldiğini, hangi hizmetlere aktarıldığını ve bu hizmetlerin ne sunduğunu açıklayıp açıklamadığı. Toplam kamu harcaması, yerel okuluna ya da hastanesine vaat edilen ödeneğin ulaşıp ulaşmayacağını anlamaya çalışan bir aileye pek yardımcı olmuyor.

Reklam

IMF neleri inceliyor?

IMF’nin değerlendirmesi birbiriyle bağlantılı üç alanı inceliyor: mali raporlama, bütçe planlaması ve tahminler ile mali risklerin belirlenmesi ve yönetimi. Mali riskler, kamu maliyesi üzerinde beklenmedik baskı yaratabilecek olaylar veya yükümlülüklerdir.

Mali raporlama, hâlihazırda elde edilen ve harcanan parayı ortaya koyar. Bütçe planlaması, hükümetin ne kadar gelir toplamayı ve ne kadar harcama yapmayı öngördüğünü gösterir. Risk analizi ise kamu işletmeleri ve büyük inşaat projeleriyle bağlantılı baskılar da dâhil olmak üzere bu planları aksatabilecek olasılıkları inceler.

IMF, mali şeffaflığı kapsamlı, açık, güvenilir, zamanında ve konuya uygun kamu bilgileri üzerinden tanımlıyor. Yurttaşların ve parlamentonun, hükümetin kararlarını değerlendirebilmesi için geçmiş, mevcut ve gelecekte beklenen mali durumuna ilişkin bilgilere ihtiyacı var.

Tacikistan parlamentosunun açıklamasında, 5 Kasım’da heyetle yapılan görüşme şöyle anlatıldı:

Toplantıda mevcut mali şeffaflık durumu, mali bilgilere erişim ve bu bilgilerin doğruluğu, hesap verebilirliğin niteliği ile devlet bütçesinin planlanması ve tahmin süreçleriyle ilgili konular ele alındı.

Komite, yasa ve yönetmeliklerdeki değişiklikleri de görüştü. Dolayısıyla inceleme, belgelerin internette yayımlanıp yayımlanmadığını denetlemekten daha geniş bir kapsama sahip: Bilgilerin açıklanmasını düzenleyen kuralları, rakamların niteliğini ve bunları incelemekle sorumlu kurumları da ele alıyor.

Yayımlanan bütçelerde hâlâ eksikler var

ABD Dışişleri Bakanlığı, hükümetin önerdiği bütçenin, kabul edilen bütçenin ve yıl sonu raporunun, internet üzerinden de dâhil olmak üzere, geniş ölçüde ve kolayca erişilebilir olduğunu belirtti. Harcamalar bakanlıklara göre ayrıştırılmış, büyük kamu işletmeleriyle bağlantılı borçlar dâhil olmak üzere borç yükümlülükleri kamuoyuna açıklanmıştı.

Bununla birlikte bütçe belgeleri, uluslararası kabul görmüş ilkelere göre hazırlanmamıştı. Ana bütçe dışında kalan önemli bazı hesaplar açıklanmamıştı. Askerî harcamalar bütçede yer alırken istihbarat bütçesi kapsam dışında bırakılmış, ancak parlamentoda incelenmişti.

Tacikistan’ın yüksek denetim kurumu, uygulanan yıllık bütçeye erişebiliyor ve esaslı bulgular yayımlıyordu. Buna rağmen ABD Dışişleri Bakanlığı, kurumun bağımsızlık bakımından uluslararası standartların gerisinde kaldığını değerlendirdi. Tavsiyeleri arasında daha kapsamlı raporlama, bütçe dışındaki hesapların yeterli denetime tabi tutulması veya ortadan kaldırılması ve denetim bağımsızlığının güçlendirilmesi yer aldı.

Reklam

Vergi muafiyetleri gelirleri gündeme taşıyor

Eski Ekonomi Bakan Yardımcısı Karimjon Ahmadov, işletmelere tanınan muafiyetlerin bütçeye yaklaşık 7 milyar somoni gelir kaybına yol açtığını tahmin etti. Ayrıcalıkları yeniden değerlendirilmesi gereken büyük işletmeler arasında alüminyum üreticisi TALCO ve elektrik şirketi Barki Tojik’i saydı.

Vergi muafiyeti, bir şirketin standart kurallar uyarınca ödeyeceğinden daha az vergi ödemesine imkân verir. Bütçe üzerindeki etkisi, bir harcama programında kaydedilen ödeme olarak değil, hükümetin vazgeçtiği gelir olarak ortaya çıkar. Maliyetin anlaşılabilmesi için muafiyetlerden kimlerin yararlandığı, muafiyetlerin neleri kapsadığı ve ne kadar gelirden vazgeçildiği konusunda bilgi gerekir.

Gümrük Servisi Başkanı Khurshed Karimzoda, ayrıcalıkların yönetime yakın şirketlere tanındığı yönündeki iddiaları daha önce reddetmişti. Sağlanan imkânların eşit koşullarda verildiğini söylemişti.

Ahmadov’un tahmini, muafiyetler tartışmasına büyük bir rakam kazandırıyor. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın başlıca gelir kaynaklarının eksik aktarıldığı yönündeki tespiti de harcama rakamlarının yanı sıra ayrıntılı gelir bilgilerinin yayımlanması gerektiğine işaret ediyor.

Rogun, bütçe tercihlerini devasa bir inşaat projesiyle ilişkilendiriyor

Ahmadov ayrıca kamuoyunun ve uluslararası kreditörlerin Rogun harcamaları hakkında yeterli bilgiye sahip olmadığını savundu. Maliye Bakanı Fayziddin Kahhorzoda, temmuz ayında uluslararası mühendislik şirketi Tractebel’in projenin inşaatını ve finansmanını izlediğini söylemişti.

IMF, 2025 tarihli bir raporunda, kamu maliyesi üzerindeki baskıyı sınırlamak için Rogun’a yapılan ortalama bütçe harcamalarının gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 3 ila 3,5’i aralığında tutulmasını tavsiye etti. GSYH, ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçer. Rogun harcamalarının GSYH içindeki payı olarak ifade edilmesi, bütçeye getirdiği yükü ülke ekonomisinin büyüklüğüyle ilişkilendirir.

Projenin ölçeği şimdiden görülebiliyor. Rogun’un inşası ve yeniden yerleşim konulu haberlerde aktarılan 29 Ekim 2026 tarihli ziyaret sırasında yetkililer, sahada 20 binden fazla kişinin çalıştığını söyledi. İki üretim ünitesi 11 milyar kilovatsaatten fazla elektrik üretmişti; üçüncü ünitenin ise Eylül 2027’de devreye alınması planlanıyordu. Projenin 2035’te tamamlanması beklenirken rezervuarın 50 binden fazla kişiyi yerinden etmesi öngörülüyordu.

Reklam

İnşaat maliyetlerinin ne kadarının doğrudan ulusal bütçeye yansıyacağını uluslararası finansman belirleyecek. Bir Asya Kalkınma Bankası finansman teklifi, 200 milyon dolarlık hibe ve 300 milyon dolarlık imtiyazlı krediden oluşan, planlanmış 500 milyon dolarlık katkıyı ortaya koydu. Hibelerin geri ödenmesi gerekmez; imtiyazlı kredilerin koşulları ticari kredilere göre daha elverişlidir, ancak yine de geri ödeme yükümlülüğü doğurur.

Önerilen paketin yüzde 40’ı hibe, yüzde 60’ı borçlanmadan oluşacaktı. Görüşmelerde ayrıca projelerin değerlendirilmesi, sözleşmelerin verilmesi ve katılımcı bankaların inşaatı izlemesi için ortak usuller ele alındı. Finansman koşulları, ödemeler ve ilerleme hakkında yapılacak kamuya açık raporlama, mali taahhütlerle tamamlanan işleri ilişkilendirmeye yardımcı olur.

Ayrı bir araştırma, insanların verileri kullanıp kullanamadığını inceliyor

Maliye Bakanlığının iş birliğiyle, Dünya Bankası ve İsviçre Devlet Ekonomik İşler Sekreterliği’nin (SECO) desteğiyle ayrı bir kamu maliyesi araştırması yürütülüyor. Araştırmaya iş dünyası, sivil toplum, medya ve araştırma çevrelerinden 50 temsilci katılıyor.

Katılımcılar, geçmiş yıllara kıyasla hükümet belgelerine erişimin iyileştiğini belirtti. Bununla birlikte gecikmeler, ayrıntı eksikliği ve analiz edilmesi zor dosyalardan da söz ettiler. Gazeteciler, bakanlıklara gönderilen taleplere yanıtların iki hafta sürebildiğini; çok sayıda mali belgenin ise rakamları çıkarmayı ve karşılaştırmayı zorlaştıran PDF dosyaları olarak yayımlandığını söyledi.

Katılımcılara göre gelecek yılın bütçesine ilişkin bilgiler, çoğu zaman ancak parlamentonun alt kanadı bütçeyi görüşüp kabul etmeye başlamışken erişilebilir hâle geliyordu. Bu zamanlama, kararlar alınmadan önce gazetecilere ve sivil topluma önerilen harcamaları incelemek için çok az fırsat bırakıyor.

Araştırma sonuçlarının 30 Kasım’da sunulması planlanıyordu. Reform önerileri 2027-2030 dönemini kapsayabilir. Katılımcılar, mali belgeler için tek bir portal kurulmasını ve sivil toplum kuruluşlarının bütçe görüşmelerine daha geniş katılımını önerdi.

Yerel hizmetler ve doğal kaynaklar bilgi eksikliklerini ortaya koyuyor

Maliye Bakanlığı görüşmesinde yerel bütçeler özel bir kaygı konusu oldu. Katılımcılar, ilçeler, şehirler ve bölgeler hakkındaki bilgilere ulaşmanın ulusal bütçe belgelerine erişmekten daha zor olduğunu söyledi. Bir ilçenin ne kadar ödenek aldığını bilmek, sakinlere hangi okul onarımlarının, su sistemlerinin veya hastane alımlarının finanse edildiğini göstermiyor.

Reklam

Engelli bireylerle çalışan kuruluşlar, sosyal harcamalarda da benzer bir sorun olduğunu anlattı. Yardımlara ayrılan toplam bütçe, paranın yatılı kurumları mı yoksa insanların bağımsız yaşamasına yardımcı olan hizmetleri mi desteklediğine ilişkin çok az bilgi verebilir. Katılımcılar, harcama tercihleri onaylanmadan önce bu kararlardan etkilenen kişilerin söz sahibi olmasını istedi.

Araştırmacılar ayrıca kömür ve diğer madenlerin çıkarılmasından elde edilen gelir rakamlarına ulaşmakta veya kaynak gelirlerinin ne kadarının çevre korumaya aktarıldığını izlemekte zorlandıklarını anlattı. Doğa koruma alanlarına ilişkin görüşmeler başka bir sorunu gündeme getirdi: Bazı koruma alanları masraflarını karşılayacak ve ulusal bütçeye para aktaracak kadar gelir elde ediyordu; ancak araştırmacılar bu paranın yeniden korumaya dönüp dönmediğini izleyemiyordu.

ABD Dışişleri Bakanlığı, kaynakların yönetiminde de bağlantılı bir eksiklik tespit etti. Kamu ihalelerine ilişkin temel bilgiler erişilebilir durumdaydı, ancak doğal kaynakların çıkarılmasına yönelik izinlerin verilmesine ilişkin temel ayrıntılar yayımlanmıyordu. Bakanlığın değerlendirmesine göre, çıkarma sözleşmeleri ve ruhsatlarının verilmesine ilişkin ölçütler yasa veya yönetmeliklerde yer alsa da uygulamada takip edilmiyor gibi görünüyordu.

IMF ile geçmiş ilişkiler güvenilir rakamlara neden odaklanıldığını açıklıyor

Tacikistan’ın IMF ile ilişkilerinde daha önce de mali bilgilerin doğruluğu ve harcamaların açıklanacağına dair taahhütler belirleyici olmuştu. Mevcut değerlendirme, önemli dönüm noktalarının ardından yapılıyor:

  • 2008: IMF, finansmanın Tacikistan Ulusal Bankasının uluslararası rezervlerine ilişkin rakamlar dâhil olmak üzere hatalı bilgilere dayanarak verildiğini tespit ettikten sonra, yaklaşık 47,4 milyon doların faizleriyle birlikte erken ödenmesini istedi.
  • 2009: IMF, yaklaşık 116 milyon dolar değerinde, üç yıl sürecek yeni bir programı onayladı.
  • 2020: COVID-19 salgını sırasında IMF 189,5 milyon dolar sağladı; Tacikistan acil durum harcamalarına ilişkin üç aylık raporları yayımlamayı taahhüt etti.
  • 14 Ekim: Maliye Bakanlığı, IMF’nin ilk Mali Şeffaflık Değerlendirmesi heyetine yönelik hazırlıkları duyurdu.
  • 28 Ekim-11 Kasım: Heyet değerlendirmesini yürüttü; bu kapsamda 5 Kasım’da parlamento komitesiyle görüşüldü.

Uluslararası rezervler, merkez bankasının elinde tuttuğu ve dış ödeme ihtiyaçlarının karşılanmasına yardımcı olabilecek yabancı varlıklardır. 2008’de yaşananlar, bu tür varlıklara ilişkin doğru bilgilerin finansman kararları açısından neden önemli olduğunu gösteriyor. 2020’deki raporlama taahhüdü ise başka bir pratik ihtiyaca yanıt veriyordu: Acil durum sırasında olağan dışı harcamaların kamuoyu tarafından izlenebilmesi.

Reklam

Ekonomik büyüme incelemeye bağlam kazandırıyor

Tacik yetkililer, IMF ile daha geniş kapsamlı görüşmelerinde ekonomiye ilişkin olumlu bir tablo sundu. Kahhorzoda ve Ulusal Banka Başkanı Firdavs Tolibzoda, Bangkok’ta IMF Başkan Yardımcısı Bo Li ile bir araya geldi; görüşmede kurumla iş birliği ele alındı.

Tacik tarafı, ılımlı enflasyonu, kamu maliyesindeki güçlenmeyi ve Moody’s’in B2, S&P’nin ise B+ kredi notlarını öne çıkardı. Her iki kuruluşun görünüm değerlendirmesi de durağandı. Kredi notları, bir kuruluşun borçlunun borcunu geri ödeme kapasitesine ve isteğine ilişkin değerlendirmesini ifade eder.

Dünya Bankası, 2026’nın ilk yarısında ekonomik büyümeyi yüzde 8,2 olarak hesapladı; büyümenin başlıca itici gücü, yurt dışında çalışan işçilerin ülkelerine gönderdiği para olan işçi dövizleriydi. Banka, güçlü büyüme, ücret artışları ve uluslararası para transferlerinin yoksulluğun azalmasına katkıda bulunduğunu belirtti.

Tacikistan, küresel fiyat baskılarına ve bölgesel göç politikalarındaki değişikliklere karşı kırılganlığını koruyor. Bu riskler, harcama planlamasında güvenilir tahminleri önemli kılıyor: Yurt dışında çalışanlara bağlı gelirler, iş olanakları veya göç kuralları değiştiğinde dalgalanabilir. IMF heyetinin tahminlere ve mali risklere odaklanması, kamuya açıklamanın yanı sıra bütçe yönetiminin bu boyutunu da ele alıyor.

Öne Çıkanlar

  • IMF, 28 Ekim-11 Kasım tarihleri arasında Tacikistan’a yönelik ilk Mali Şeffaflık Değerlendirmesi heyetinin incelemesini tamamladı; bulgular daha sonra açıklanacak.
  • 2025 bütçe şeffaflığı değerlendirmesinde Tacikistan 100 üzerinden 47 puan aldı; bu, yeterlilik eşiği olan 61 puanın altında kaldı.
  • ABD Dışişleri Bakanlığı, büyük kamu işletmelerine ilişkin açıklamaların iyileştiğini, ancak gelir raporlamasının eksik ve bazı hesapların açıklanmamış olduğunu kaydetti.
  • Eski Ekonomi Bakan Yardımcısı Karimjon Ahmadov, işletme muafiyetleri nedeniyle vazgeçilen gelirin yaklaşık 7 milyar somoni olduğunu tahmin etti.
  • IMF’nin 2025 tarihli tavsiyesine göre Rogun’a yapılan ortalama bütçe harcamaları GSYH’nin yüzde 3 ila 3,5’i aralığında tutulmalı.
  • Dünya Bankası ve SECO’nun desteklediği ayrı bir araştırmanın sonuçlarının 30 Kasım’da sunulması planlanıyordu; olası reformlar 2027-2030 dönemini kapsayabilir.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir