Koşullara bağlı yedi yıllık finansman
Tacikistan, Dünya Bankası Grubu'nun 2026-2032 mali yıllarını kapsayan ortaklık çerçevesi kapsamında 1,8 milyar dolara kadar finansman alabilir. Finansmana erişim; ekonomik reformlara, mevcut fonlara ve ülkenin özel yatırımcıları çekme kapasitesine bağlı. 2027 mali yılında, Tacikistan'ın Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA) hibelerinden kredilerine geçmesi bekleniyor.
İçindekiler
- Koşullara bağlı yedi yıllık finansman
- 1,8 milyar dolar nasıl oluşturulabilir?
- Hibelerden kredilere geçiş neden önemli?
- Reformlar yatırımın önünü açmalı
- Stratejinin odağında enerji, beceriler ve istihdam var
- Yoksulluk geriledi, ancak şoklara açıklık sürüyor
- Dünya Bankası uygulama riskini yüksek değerlendiriyor
- Mevcut projeler desteğin neler sağlayabileceğini gösteriyor
- Önemli tarihler ve yıllık değerlendirme döngüsü
- Önemli Noktalar
Dünya Bankası Grubu'nun Ülke Ortaklık Çerçevesi başlıklı CPF0000019 numaralı raporu; özel işletmelerin yarattığı istihdama, daha iyi eğitim ve sağlık hizmetlerine, ekonomik şoklara ve doğal afetlere karşı daha güçlü korumaya yönelişi ortaya koyuyor. Finansman tahminleri gösterge niteliğinde; sabit bir tahsisatı değil, olası kaynakları ifade ediyor.
Yedi yılda IDA'dan 1 milyar ila 1,2 milyar dolar gelebilir. Özel işletmeleri destekleyen Uluslararası Finans Kurumu (IFC) ile yatırım garantileri sağlayan Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı'nın (MIGA) sağlayabileceği ek kaynak ise 600 milyon dolar düzeyinde.
Dünya Bankası, 2024'te Tacikistan'ın uluslararası donör finansmanının yüzde 38'ini sağladı ve ülkenin en büyük donörü olmayı sürdürdü. Bu nedenle bankanın destek sunma biçimindeki değişiklikler; kamu yatırımları, devlet borçlanması ve hanelerin yararlandığı hizmetler açısından önem taşıyor.
Çerçeve, daha geniş bir ekonomik dönüşümün merkezine enerji, beceriler ve özel yatırımı koyuyor. Tacikistan yoksulluğu önemli ölçüde azalttı ancak göçmenlerin ülkeye gönderdiği paralara bağımlılık, aileleri ve ekonomiyi ülke sınırlarının ötesindeki gelişmelere karşı kırılgan kılıyor. Dünya Bankası, büyümenin daha büyük bir bölümünün Tacikistan'daki işletmelerden ve istihdamdan kaynaklanmasını istiyor.
1,8 milyar dolar nasıl oluşturulabilir?
Dünya Bankası Grubu'nun daha yoksul ülkelere destek veren kuruluşu IDA, olası paketin en büyük bölümünü sağlayacak. Beklenen 1 milyar ila 1,2 milyar dolarlık katkı; mevcut kaynaklara, küresel ekonomik koşullara ve projelerin uygunluk şartlarını karşılayıp karşılamamasına bağlı.
IFC, 500 milyon dolara kadar yatırım desteği sağlayabilir. Bu tutarın 200 milyon dolara kadarı IFC'nin kendi kaynaklarından, 300 milyon dolara kadarı ise özel yatırımcılardan gelebilir. MIGA'nın olası katkısı, kamu-özel sektör ortaklıkları da dahil olmak üzere yatırım fırsatlarına bağlı olarak 100 milyon dolar daha olarak öngörülüyor.
Üst sınır hesabında IDA'dan gelen 1,2 milyar dolara IFC ve MIGA'yla bağlantılı 600 milyon dolar eklenerek 1,8 milyar dolarlık manşet rakama ulaşılıyor. Özel yatırım bileşeni, bu azami tutarın üçte birini oluşturuyor. Her bileşen kendi finansman kararlarına ve proje koşullarına bağlı.
MIGA'nın rolü de kredi veren kuruluşlardan farklı. Yatırım garantisi, yatırımcıları belirli risklere karşı koruyarak bir projenin finansman açısından cazibesini artırmaya yardımcı oluyor. Dolayısıyla önerilen paket, hükümete tek bir finansman havuzu sunmak yerine çeşitli mali araçları bir araya getiriyor.
Hibelerden kredilere geçiş neden önemli?
Kişi başına düşen gelir, önceki hibe finansmanı düzenlemeleriyle bağlantılı seviyeyi aştığı için Tacikistan'ın 2027 mali yılından itibaren IDA hibelerinden kredilerine geçmesi bekleniyor. Hibelerin geri ödenmesi gerekmiyor; koşulları ticari borçlanmadan daha elverişli olsa bile krediler geri ödeme yükümlülüğü doğuruyor.
Bu değişiklik, hükümetin borcu yönetme kapasitesini özellikle önemli hâle getiriyor. Dünya Bankası desteğini güçlü kamu maliyesi, sürdürülebilir borçlanma ve ekonominin daha iyi yönetilmesi koşullarına bağlıyor. Kredilerle finanse edilen projelerin, devletin gelecekteki geri ödemeleri planlamasına imkân tanırken fayda sağlaması gerekecek.
Çerçevede, kamu borcunun sürdürülemez hâle gelme riski ile Rogun Hidroelektrik Santrali'yle bağlantılı bütçe risklerinin yüksek olduğu belirtiliyor. Borç sıkıntısı, bir ülkenin borç ödemelerini yerine getirmekte ciddi güçlük çekmesi anlamına geliyor. Tacikistan açısından finansman geçişi, mevcut para miktarının yanı sıra harcamaların niteliğini ve zamanlamasını da önemli kılıyor.
Kamu işletmeleri de kamu kaynaklarına yönelik olası bir başka talep oluşturuyor. Çerçevede, belirli bir şirketin garanti edilmiş borcunu ödeyememesi gibi olaylar sonucunda devlet harcamasına dönüşebilecek yükümlülükler olan koşullu yükümlülüklere dikkat çekiliyor. Bu taahhütlerin izlenmesi, hükümetin ileride ortaya çıkabilecek maliyetleri anlamasına yardımcı oluyor.
Reformlar yatırımın önünü açmalı
Dünya Bankası, şeffaflığı ve kamu yönetimini iyileştirecek, özel işletmeler için koşulları geliştirecek reformlar bekliyor. Ayrıca kamu alımlarının güçlendirilmesini ve kamu kurumlarının projeleri hazırlama, yönetme ve denetleme kapasitesinin artırılmasını istiyor.
Kamu alımları, devlet kurumlarının mal, inşaat işi ve hizmet satın alma sürecidir. Daha iyi işleyen bir kamu alımı sistemi, kamu parasının hedeflenen işlere makul maliyetlerle harcanmasına yardımcı olabilir. Sözleşmeleri hazırlamak, işlerin yürütülmesini denetlemek ve projeler aksadığında müdahale etmek için kamu kurumlarının kapasitesinin güçlendirilmesi gerekiyor.
Özel yatırımlar, risklerin azaltılmasına ve Tacikistan'ın iş yapmak için daha cazip bir yer hâline gelmesine bağlı olacak. Çerçevede, iyileştirilmesi gereken sorunlar arasında elverişsiz iş ortamı ile kurumsal şeffaflık ve hesap verebilirliğin sınırlı olması sayılıyor.
Havalimanları, su temini ve sulama, kamu-özel sektör ortaklıklarına uygun altyapı alanları arasında yer alıyor. Bu tür düzenlemelerde devlet ile bir işletme, altyapı veya hizmet sağlama sorumluluklarını paylaşıyor. Sözleşmeler; işi kimin finanse edeceğini, kimin yürüteceğini ve maliyetlerin nasıl karşılanacağını belirliyor.
Bu düzenlemeler, reform gündemini finansman hedefiyle doğrudan ilişkilendiriyor. Dünya Bankası, özel sermayenin önemli bir bölümünün altyapı ortaklıkları üzerinden gelmesini bekliyor. Bu nedenle hükümetin güvenilir projeler hazırlama ve sözleşmeleri yönetme kapasitesi, yatırım çekmede kilit rol oynuyor.
Stratejinin odağında enerji, beceriler ve istihdam var
Dünya Bankası Grubu'nun ortaklık duyurusunda üç öncelik belirtiliyor: güvenilir, uygun fiyatlı ve temiz enerji; becerileri ve sağlık durumu daha iyi bir iş gücü; daha fazla ve daha nitelikli istihdam yaratan özel yatırımlar. Ekonomik, iklim kaynaklı ve diğer şoklara karşı koruma, bu üç önceliğin tamamında yer alıyor.
Dünya Bankası Grubu'nun Tacikistan Ülke Müdürü Gael Raballand, yenilenen ortaklığın amacını şöyle anlattı:
Tacikistan son yirmi yılda önemli ilerleme kaydetti. Bu kazanımları korumak ve daha da ileri taşımak için yenilenen ortaklığımız; ülkenin temiz enerji, daha güçlü beşerî sermaye ve insanlar için daha fazla ve daha nitelikli istihdam sağlayacak özel yatırımların artışıyla şekillenen, daha sürdürülebilir bir ekonomik modele geçişine yardımcı olmayı amaçlıyor.
Strateji, Tacikistan'ın 2030 Ulusal Kalkınma Stratejisi'yle uyumlu. Dünya Bankası'nın Basitleştirilmiş Ülke Tanılaması, Ülke Görüş Anketleri ve hükümet, kalkınma ortakları, işletmeler, sivil toplum ve akademik kurumlarla yürüttüğü istişarelerden yararlanıyor.
Enerji çalışmaları; Rogun ve Nurek hidroelektrik santrallerine, kırsal bölgelerin elektrifikasyonuna ve bölgesel elektrik ticaretine desteği kapsıyor. Eğitim, mesleki beceri kazandırma, sağlık hizmetleri, su ve sanitasyon çalışmaları; insanların öğrenme, çalışma ve sağlıklı kalma kapasitesini desteklemeyi amaçlıyor. Stratejide kullanılan beşerî sermaye terimi, insanların yaşamları boyunca yararlandığı bilgi, beceri ve sağlık birikimini ifade ediyor.
Yoksulluk geriledi, ancak şoklara açıklık sürüyor
Dünya Bankası'na göre Tacikistan'da ulusal yoksulluk oranı 2010'da yüzde 56 iken son yıllarda yüzde 20'nin altına indi. Bu, ulusal yoksulluk sınırının altında yaşayanların oranında 36 yüzde puanın üzerinde düşüş, yani kayda değer bir iyileşme anlamına geliyor.
Göçmenlerin ülkeye gönderdiği para, ekonomik desteğin başlıca kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor. Aileler bu transferleri gıda, eğitim, barınma ve diğer ihtiyaçlar için kullanabiliyor. Ancak yurt dışındaki istihdam veya ekonomik koşullardaki değişiklikler, ailelere ulaşan geliri etkileyebiliyor. Çerçeve, yerli işletmelere ve istihdama daha güçlü biçimde dayanan bir büyüme modeli oluşturmayı hedefliyor.
Proje gündeminde vergi ve finans sektörü reformları, dijital altyapı ve ulusal istatistik sisteminin modernleştirilmesi de yer alıyor. Güvenilir istatistikler, yetkililerin koşulları ölçmesine ve harcamaları planlamasına yardımcı olurken finans ve vergi sistemleri de işletmelerin faaliyetlerini ve devletin gelir toplama biçimini belirliyor.
Tarım, sulama, afet hazırlığı ve sosyal koruma da çerçevede yer alıyor. Haneler açısından bu öncelikler, ekonomi politikalarını somut ihtiyaçlarla buluşturuyor: güvenilir su kaynakları, doğal afetlere daha hazırlıklı çiftlikler ve gelir ya da yaşam koşulları kötüleştiğinde sağlanacak destek.
Dünya Bankası uygulama riskini yüksek değerlendiriyor
Çerçevede dokuz risk kategorisinin beşi yüksek, biri kayda değer, üçü ise orta düzeyde değerlendiriliyor. Yüksek risk kategorileri siyasi ve yönetişim risklerini, makroekonomik koşulları, kurumsal kapasiteyi, fonların yönetimini ve usulüne uygun kullanımını ve çatışmayı kapsıyor.
Rogun, hükümetin yönetmesi gereken dengeyi ortaya koyuyor. Hidroelektrik santrali enerji geliştirme gündeminde yer alırken onunla bağlantılı harcama taahhütleri de bütçe riski kaynağı olarak tanımlanıyor. Bu nedenle enerji altyapısının finansmanı, hem elektrik üretiminin geliştirilmesini hem de kamu maliyesini gözetmeyi gerektiriyor.
Dünya Bankası, çerçevenin iş planını her yıl gözden geçirmeyi ve desteği Tacikistan'ın önceliklerine ve reformlardaki ilerlemesine göre ayarlamayı planlıyor. Bu değerlendirmeler, finansman, yatırım fırsatları ve uygulama koşulları değiştikçe proje bileşimini yeniden ele almak için düzenli fırsat sunuyor.
Dolayısıyla finansman görünümü birkaç değişkene bağlı: IDA'nın mevcut kaynakları, hükümetin reformları, projelerin hazırlık durumu ve özel yatırımcıların katılma isteği. Çerçeve, bu kararları tek bir strateji altında bir araya getiriyor.
Mevcut projeler desteğin neler sağlayabileceğini gösteriyor
Dünya Bankası'nın ortaklık duyurusuna göre IDA, Tacikistan'da toplam 1,93 milyar dolar değerinde 25 projeyi hâlihazırda finanse ediyor. IFC'nin ise özel sektörden yedi müşteriyi destekleyen 69 milyon dolarlık bir portföyü bulunuyor. Mevcut taahhütler, yaklaşık 25 projelik ve çeşitli sektörleri kapsayan yeni stratejinin başlangıç noktasını oluşturuyor.
10 Ekim'de duyurulan ek finansman, uygulamadaki çalışmaların kapsamını gösteriyor. Maliye Bakanı Faiziddin Qahhorzoda ile Raballand'ın imzaladığı anlaşmalar; tarımsal dayanıklılık ve erken çocukluk gelişimini kapsıyor ve bildirilen toplam değerleri 420 milyon somoniyi aşıyor.
Tarım bileşeni, Dangara'daki bir tarımsal lojistik merkezinin inşaatını tamamlamak, Duşanbe'de tarım ürünlerinin işlenmesi ve paketlenmesi için bir merkezi donatmak ve her iki tesisin sürdürülebilir biçimde işletilmesini desteklemek üzere IDA'dan sağlanan 7,5 milyon doları kapsıyor. Bu tür merkezler, çiftçilerin ürünlerini satışa hazırlamasına ve daha fazla alıcıya ulaşmasına yardımcı olabilir.
Çocuk gelişimi bileşeninde IDA'dan 30 milyon avro ve Kadınlar, Çocuklar ve Ergenler için Küresel Finansman Tesisi'nden 4,5 milyon dolar bulunuyor. Planlar arasında 300 okul öncesi eğitim sınıfı açılması ve sağlık ile çocuk gelişimi hizmetlerinin iyileştirilmesi yer alıyor. Maliye Bakanlığı 4,5 milyon doların hibe olduğunu belirtti; diğer tutarların koşulları ve ekim ayındaki duyurunun yılı anlaşmalara ilişkin açıklamada belirtilmedi.
Bu anlaşmalarla birlikte açıklanan diğer finansmanlar arasında temmuz ayında onaylanan hibeler de bulunuyor: su temini ve sulamanın modernleştirilmesi için 75 milyon dolar; dijital hizmetler, havacılık ve enerjiyi kapsayan ekonomik reformlar için 100 milyon dolar. Bu çalışmalar bir arada, ortaklığın kapsadığı hizmet ve kurum çeşitliliğini gösteriyor.
Önemli tarihler ve yıllık değerlendirme döngüsü
Çerçeve belgesiyle Dünya Bankası'nın duyurusunda Yönetim Kurulu görüşmesine ilişkin farklı tarihler veriliyor. Belge kaydında açıklanma ve Yönetim Kurulu toplantısı tarihi 2 Haziran 2026 olarak listelenirken, bankanın duyurusunda yöneticilerin çerçeveyi 3 Haziran 2026'da görüştüğü belirtiliyor.
- 11 Mayıs 2026: CPF0000019 numaralı nihai Ülke Ortaklık Çerçevesi'nin tarihi.
- 2 Haziran 2026: Belge kaydında belirtilen açıklanma ve Yönetim Kurulu toplantısı tarihi.
- 3 Haziran 2026: Dünya Bankası'nın ortaklık duyurusunda belirtilen Yönetim Kurulu görüşmesi tarihi.
- 2027 mali yılı: Tacikistan'ın IDA hibelerinden kredilerine geçişinin başlamasının beklendiği dönem.
- 2026-2032 mali yılları: Ortaklık çerçevesinin kapsadığı dönem.
Yıllık iş planı değerlendirmeleri, stratejinin bu dönemde nasıl şekilleneceğini belirleyecek. Hükümetin temel görevi, reformları ve proje hazırlıklarını kaynakların etkili biçimde kullanılabileceği finansmana dönüştürmek. Haneler açısından hedeflenen sonuçlar ise daha güvenilir hizmetler, daha iyi eğitim ve sağlık ile Tacikistan'da geçim sağlayacak daha fazla fırsat.
Önemli Noktalar
- Tacikistan, reformlara, finansman mevcudiyetine ve proje koşullarına bağlı olarak yedi yılda 1,8 milyar dolara kadar kaynak alabilir.
- IDA 1 milyar ila 1,2 milyar dolar sağlayabilir; IFC ve MIGA'yla bağlantılı kaynaklar 600 milyon dolara kadar çıkabilir.
- Tacikistan'ın IDA hibelerinden kredilerine geçişinin 2027 mali yılında başlaması bekleniyor.
- Enerji, beceriler, sağlık ve özel yatırım stratejinin temel öncelikleri.
- Dünya Bankası uygulama riskini yüksek değerlendiriyor ve iş planını her yıl gözden geçirmeyi planlıyor.
- Mevcut IDA finansmanı toplam 1,93 milyar dolar değerinde 25 projeyi kapsıyor.






