BM uzmanları, ciddi zarar görme riski bulunan Afganların geri gönderilmesinin durdurulması için AB’ye çağrı yaptı

8 dakikalık okuma
UN Experts Urge EU to Halt Afghan Returns Where People Face Serious Harm

Brüksel’de Taliban temsilcileriyle yapılan görüşmelerin ardından uyarı geldi

Birleşmiş Milletler insan hakları uzmanları, Avrupa Birliği hükümetlerine Afganları ciddi zarar görme riskiyle karşı karşıya oldukları yerlere zorla geri göndermeyi durdurma çağrısı yaptı. Uzmanlar, Taliban’la yapılan sınır dışı düzenlemelerinin zulüm, işkence ve diğer ağır ihlallere karşı uluslararası korumalara saygı göstermesi gerektiği uyarısında bulundu.

İçindekiler
  1. Brüksel’de Taliban temsilcileriyle yapılan görüşmelerin ardından uyarı geldi
  2. Afganistan’da kimler tehlikeyle karşı karşıya?
  3. Geri göndermeye karşı koruma ne gerektiriyor?
  4. Her kişi için ayrı değerlendirme gerekiyor
  5. Brüksel ziyareti neden önemli?
  6. Kız çocuklarının eğitimi somut bir ölçüt
  7. Resmî uyarılara yanıt bekleniyor
  8. Öne Çıkanlar

Uyarı, Avrupa Komisyonu’nun Afganistan vatandaşlarının geri gönderilmesini görüşmek üzere Haziran 2026’da Brüksel’de bir Taliban heyetini ağırlamasının ardından geldi. Komisyon görüşmeyi teknik olarak nitelendirirken heyet başkanı ziyareti tarihî olarak tanımladı. Uzmanlar, ağır ihlaller sürerken insan haklarına ilişkin kesin koşullar olmaksızın kurulacak temasların Taliban yönetiminin normalleştirilmesine katkıda bulunabileceğini söyledi.

BM’nin Afganistan insan hakları özel raportörü Richard Bennett, geri gönderme öncesinde her bir kişinin karşı karşıya olduğu tehlikenin değerlendirilmesi çağrısında bulunan diğer bağımsız uzmanlara katıldı. 22 Ekim 2026’da yayımlanan açıklamada, hem sınır dışı edilme tehlikesiyle karşı karşıya olan Afganlara yönelik muamele hem de Avrupa’nın Taliban yetkilileriyle kurduğu ilişkilerin şartları ele alındı.

Uzmanların temel kaygısı somut: Geri gönderilen kişiler kimlikleri, önceki işleri veya Taliban politikalarına karşı çıkmaları nedeniyle cezalandırılabilir. Kadınlar ve kız çocukları yaygın zulme maruz kalırken eski güvenlik personeli, gazeteciler, hak savunucuları ve azınlık grupları da ağır ihlal riski altındaki kesimler arasında.

Afganistan’da kimler tehlikeyle karşı karşıya?

Uzmanların uyarısında kadınlar ve kız çocukları ön plandaydı. Grup, yaygın ve örgütlü nitelikteki zulmü anlatarak bunun boyutlarının insanlığa karşı suç teşkil edebileceğini söyledi. Bu terim, sivillere yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak işlenen belirli ağır eylemleri ifade ediyor.

Bennett ile Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik ayrımcılık konulu Çalışma Grubu üyelerinin de aralarında bulunduğu BM uzmanları, ortak açıklamalarında durumu şöyle anlattı:

Uzmanlar, “Afganistan’daki insan hakları durumu vahim olmaya devam ediyor. Kadınlar ve kız çocukları, insanlığa karşı suç teşkil edebilecek ölçüde yaygın ve sistematik bir toplumsal cinsiyete dayalı zulme maruz kalıyor” dedi.

“Etnik ve dinî azınlıklar, insan hakları savunucuları, gazeteciler, lezbiyen, gey, biseksüel, trans ve toplumsal cinsiyet çeşitliliğine sahip diğer kişiler, eski Afgan Ulusal Güvenlik ve Savunma Kuvvetleri mensupları ve bazı kamu görevlileri gibi diğer gruplara yönelik işkence ve yargısız infazlar dâhil ciddi ihlaller bulunuyor.”

Kaygıları etnik ve dinî azınlıkları, insan hakları savunucularını, gazetecileri, lezbiyen, gey, biseksüel, trans ve toplumsal cinsiyet çeşitliliğine sahip diğer kişileri, eski Afgan güvenlik personelini ve bazı eski hükümet çalışanlarını da kapsıyor. Uzmanlar, bu grupların işkence, yasal yargı süreci olmaksızın gerçekleştirilen öldürmeler ve diğer ciddi ihlallerle karşılaştığına ilişkin haberlere dikkat çekti.

Reklam

Bu nedenle kişinin çalışma geçmişi, geri gönderme kararında belirleyici olabilir. Afgan Ulusal Güvenlik ve Savunma Kuvvetleri’nde daha önce görev yapmış olmak, insan haklarını savunmuş olmak veya gazetecilik yapmak, göç makamlarının incelemesi gereken tehlikeler doğurabilir. Değerlendirmede kişinin koşulları, Afganistan’daki durumla birlikte ele alınmalı.

Geri göndermeye karşı koruma ne gerektiriyor?

Avrupa hükümetleri geri göndermeme ilkesine bağlı. Basitçe ifade etmek gerekirse bu ilke, bir kişinin zulüm veya belirtilen ciddi zarar türleri açısından gerçek bir riskle karşılaşacağı ülkeye gönderilmesini yasaklıyor.

Uzmanlar; keyfî biçimde yaşam hakkından yoksun bırakılma, işkence veya diğer zalimane muameleler, zorla kaybetme, keyfî gözaltı ve adaletin açıkça reddedilmesi gibi riskleri sıraladı. Zorla kaybetme, bir kişinin gözaltına alınması veya kaçırılması ve yetkililerin akıbetini ya da nerede olduğunu gizlemesi anlamına geliyor. Keyfî gözaltı ise uygun bir yasal dayanak veya kanunun öngördüğü güvenceler olmaksızın hapsedilmek demek.

Uzmanların vurguladığı yükümlülüklerin temelinde dört anlaşma bulunuyor: İşkenceye Karşı Sözleşme, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme, Mülteci Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi. Bu anlaşmalar, insanların sınır ötesine gönderilmesine ilişkin kararlarda geçerli korumalar sağlıyor.

Avrupa’nın geri gönderme düzenlemeleri, iltica başvuruları reddedilen, göçmenlik statüsü düzensiz olan veya güvenlik riski olarak görülen Afganlara odaklandı. Uzmanların uyarısı, bu kararlarda her bir kişinin karşılaşacağı tehlikeyi merkeze alıyor. Bir hükümetin kişiyi sınır dışı etme gerekçesi, ciddi zarara yol açacak bir yere geri göndermeye ilişkin bağlayıcı yükümlülükleriyle birlikte değerlendirilmek zorunda.

Her kişi için ayrı değerlendirme gerekiyor

Uzmanlar, geri gönderme işlemi yapılmadan önce göç makamlarının her kişinin durumunu incelemesi gerektiğini söyledi. Bunun için kişinin kim olduğuna, neler yaptığına ve Afganistan’a vardıktan sonra neden hedef alınabileceğine bakılması gerekiyor.

BM uzmanları, usule ilişkin gerekliliği açıklamalarında şöyle ortaya koydu:

Uzmanlar, “Devletler, geri gönderme öncesinde kişiye özel risk değerlendirmeleri yapılmasını sağlamalıdır” dedi. “İrade dışı geri göndermelerde adil usul güvenceleri gerekir. Varış ülkesinin verdiği diplomatik güvenceler, devletleri uluslararası yükümlülüklerinden kurtarmaz ve geri göndermeme ilkesini zayıflatmak için bir açık olarak kullanılmamalıdır.”

Grup, irade dışı geri göndermelerde adil usul güvencelerinin de gerekli olduğunu söyledi. Bu, hükümet harekete geçmeden önce kişilerin durumlarının anlamlı biçimde değerlendirilmesine olanak veren yasal süreçlerin uygulanması demek. Sınır dışı edilme tehlikesiyle karşı karşıya olan biri için bu süreç, tehdit, zulüm veya kamu hizmeti geçmişinin zamanında incelenip incelenmeyeceğini belirleyebilir.

Diplomatik güvenceler de kaygı konusu. Kişiyi kabul eden makam, geri gönderilen kişinin güvenli biçimde muamele göreceğine dair söz verebilir. Uzmanlar, bu tür vaatlerin Avrupa hükümetlerini uluslararası sorumluluklarından kurtarmadığını veya kişileri tehlikeye geri gönderme yasağını aşmanın bir yolunu sunmadığını söyledi.

Reklam

Dolayısıyla sorumluluk, sınır dışı işlemini gerçekleştiren hükümette kalıyor. Uçuş ayarlamak veya Afganistan’daki yetkililerin iş birliğini sağlamak, geri gönderilecek kişinin karşı karşıya olduğu riskler hakkında yasalara uygun bir kararla birlikte yürütülmeli.

Brüksel ziyareti neden önemli?

Haziran 2026’daki ziyaret, Taliban heyetinin Brüksel’e yaptığı ilk resmî ziyaretti. Ziyaretin amacı, Avrupa’nın geri gönderme düzenlemeleriyle bağlantılıydı. Böylece göçün pratik yönlerine ilişkin görüşmeler, Avrupa kurumlarının Taliban yetkilileriyle nasıl ilişki kuracağına dair daha geniş tartışmayla yan yana geldi.

Komisyonun görüşmeyi teknik olarak nitelendirmesi, toplantının pratik amacına odaklanıyordu. Heyet başkanının ziyareti tarihî olarak tanımlaması ise bunu önemli bir siyasi olay olarak sunuyordu. Bu farklı tanımlar, uzmanların sınır dışı işlemlerine yönelik iş birliğinin Taliban’ın daha fazla kabul görmesine de yol açabileceği yönündeki kaygısını açıklamaya yardımcı oluyor.

Uzmanların ortak açıklamasında, “teknik” tanımının Komisyon sözcüsüne, “tarihî” tanımının ise Taliban heyeti başkanına ait olduğu belirtildi.

Avrupa’nın bazı ülkeleri, geri göndermeleri düzenlemek amacıyla Taliban yetkilileriyle teknik temaslarını artırdı. Uzmanlar, bazı AB üyesi ülkelerin sınır dışı görüşmelerini sürdürürken Taliban konsolosluk yetkililerini de topraklarında kabul etmesinden kaygı duyduklarını belirtti. Konsolosluk yetkilileri, belgeler ve idari hizmetler dâhil olmak üzere bir ülkenin vatandaşlarıyla ilgili işleri yürütüyor.

Uzmanlar, Avrupa’nın kuracağı ilişkilerin insan haklarında iyileşme şartı getiren açık koşullara bağlanması gerektiği uyarısında bulundu. Kaygıları yalnızca toplantılarla değil, kısıtlamalar ve ihlaller sürerken Taliban yetkililerinin bu temaslardan ne kazandığıyla da ilgili.

BM grubu, ortak açıklamasında kaygısını şöyle dile getirdi:

Uzmanlar, “İnsan haklarına saygının iyileştirilmesi gerekliliğine ilişkin açık kırmızı çizgiler olmaksızın kurulan bu tür temasların, toplumsal cinsiyete dayalı zulüm de dâhil olmak üzere Taliban’ın ağır insan hakları ihlallerini normalleştirmesinden kaygı duyuyoruz” dedi. “Buna rağmen bazı Avrupa Birliği üyesi ülkeler, sınır dışı işlemlerini kolaylaştırmak ve hazırlamak amacıyla bu tür ‘teknik görüşmeleri’ sürdürüyor ve Taliban konsolosluk yetkililerini topraklarında kabul ediyor.”

Kız çocuklarının eğitimi somut bir ölçüt

Uzmanlar, Avrupa hükümetlerinin talep etmesi gereken belirli bir değişiklik belirledi: Altıncı sınıftan sonra kız çocukları ile kadınlara yönelik eğitim yasağının kaldırılması. Bu çağrı, diplomatik ilişkileri Afganistan’daki günlük yaşamı doğrudan etkileyen bir önleme bağlıyor.

Bu aşamadan sonra sınıflara alınmayan kız çocukları için politikanın değişmesi, eğitimlerine devam etme fırsatı anlamına gelecek. Avrupa hükümetleri açısından ise bu, Taliban yetkilileriyle ilişkilerin haklarda iyileşmeyle birlikte yürüyüp yürümediğini değerlendirebilecekleri somut bir koşul sunuyor.

Uzmanlar, normalleşme ve eğitim konusundaki tutumlarını birlikte şöyle ifade etti:

Kız çocukları ve kadınların altıncı sınıftan sonraki eğitimine getirilen yasağın kaldırılması dâhil olmak üzere insan haklarında somut iyileşmeler sağlanmadıkça Taliban’la ilişkiler normalleştirilmemeli veya meşrulaştırılmamalıdır.

Grup ayrıca AB üyesi ülkelere, Afganistan’daki insan hakları durumunun iyileştirilmesi için baskıyı artırma çağrısı yaptı. Bu talep, hâlihazırda Avrupa’da bulunan Afganların korunmasını Taliban yönetimi altında yaşayan kişilere yönelik muameleyle ilişkilendiriyor.

“AB üyesi ülkelere, Afganistan’daki insan hakları durumunu iyileştirmeye yönelik savunuculuk çalışmalarını güçlendirme çağrısı yapıyoruz” dediler.

Reklam

Resmî uyarılara yanıt bekleniyor

Bennett, X’teki bir paylaşımında diğer BM yetki sahipleriyle birlikte AB’ye ve başka ülkelere, Afganları tehlikeyle karşılaşacakları yerlere geri göndermemeleri çağrısı yaptığını söyledi. Ayrıca AB’ye ve bazı ülkelere gönderilen resmî yazılara yanıt beklediğini belirtti. Yanıtlar için herhangi bir süre veya bir sonraki toplantı tarihi açıklanmadı.

22 Ekim tarihli ortak açıklama, uzmanların konuyla ilgili olarak Avrupa Birliği ve bazı AB üyesi ülkelerin hükümetleriyle resmî temas kurduğunu doğruladı.

Uzmanlar arasında insan hakları ve uluslararası dayanışma bağımsız uzmanı Cecilia M. Bailliet; göçmenlerin insan hakları özel raportörü Gehad Madi ve terörle mücadele sırasında insan hakları özel raportörü Ben Saul yer alıyor. BM Kadınlara ve kız çocuklarına yönelik ayrımcılık konulu Çalışma Grubu üyeleri de açıklamaya katıldı.

Çalışma Grubu’ndan açıklamaya katılan üyeler; başkan Ivana Krstić, başkan yardımcısı Haina Lu, Dorothy Estrada-Tanck, Claudia Flores ve Laura Nyirinkindi oldu.

Başlıca gelişmeler Brüksel’deki görüşmeleri, kamuoyuna yapılan uyarıyı ve hükümetlerle yürütülen resmî yazışmaları kapsıyor:

  • Haziran 2026: Avrupa Komisyonu, Afganistan vatandaşlarının geri gönderilmesi konusundaki görüşmeler için Taliban heyetinin Brüksel’e yaptığı ilk resmî ziyarete ev sahipliği yaptı.
  • 22 Ekim 2026: BM uzmanları, sınır dışı işlemleri, kişiye özel risk değerlendirmeleri ve Avrupa’nın Taliban yetkilileriyle ilişkileri konusunda uyarı yayımladı.
  • Uyarının ardından: Bennett, AB’ye ve bazı ülkelere gönderilen resmî yazılara yanıt beklendiğini söyledi.

Sınır dışı edilme tehlikesiyle karşı karşıya olan Afganlar için acil mesele, geri gönderme gerçekleşmeden önce yetkililerin tehlikeyi bütünüyle değerlendirip değerlendirmeyeceği. Avrupa hükümetleri içinse uzmanların talepleri, hem bireysel sınır dışı işlemlerinin yasallığını hem de Taliban’la iş birliğine bağlanan insan hakları koşullarını ilgilendiriyor.

Öne Çıkanlar

  • BM uzmanları, AB hükümetlerine Afganları zulüm veya başka ciddi zararlarla karşılaşacakları yerlere geri göndermeme çağrısı yaptı.
  • İrade dışı geri göndermeler öncesinde adil usul güvenceleri sağlanmalı ve her kişi için ayrı bir risk değerlendirmesi yapılmalı.
  • Uzmanlar; kadınlar ve kız çocukları, azınlıklar, gazeteciler, hak savunucuları ile eski güvenlik ve hükümet personelinin bazı kesimleri için ağır risklere dikkat çekti.
  • Diplomatik güvenceler, geri göndermeyi yapan hükümetin uluslararası hukuk kapsamındaki sorumluluklarını ortadan kaldırmıyor.
  • Uzmanlar, Taliban’la ilişkilerin normalleştirilmesinden önce altıncı sınıftan sonraki eğitime erişim dâhil somut insan hakları iyileştirmeleri yapılmasını istedi.
  • Bennett, AB’ye ve bazı ülkelere gönderilen resmî yazılara yanıt beklendiğini söyledi.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir