Parlamento Harcamaları Kısarken Hanehalkına Destek Artıyor
Moğolistan parlamentosu, 2027 bütçesini 13 Kasım 2026'da onaylayarak gelirleri 39,2 trilyon MNT, harcamaları ise 41,5 trilyon MNT olarak belirledi. Ortaya çıkan 2,3 trilyon MNT'lik açık; gelir vergisi indirimi, emekli maaşlarında artış ve kamu çalışanlarının ücretlerine zamla birlikte, devlet denetçilerinin enflasyon ve belirsiz gelirler konusundaki uyarılarını da beraberinde getiriyor.
İçindekiler
- Parlamento Harcamaları Kısarken Hanehalkına Destek Artıyor
- İlk Teklif ile Onaylanan Bütçe Arasında Neler Değişti?
- Vergi İndirimi, Emekli Maaşları ve Ücretler
- İlaç Desteği ve Konut Finansmanı
- İşletmelere Vergi İndirimi, Yeşil Krediler
- Gelirler Madenciliğe ve Şirket Temettülerine Bağlı
- Mali Kurallar İnceleme Sürecinde Baskı Altında Kaldı
- Borçlanma Yetkisi Açık Tutarını Aşıyor
- Altyapı Finansmanı, Proje Kalitesine İlişkin Soruları Beraberinde Getiriyor
- Öne Çıkanlar
Devlet Büyük Huralı, hükümetin ilk teklifindeki gelir ve harcama kalemlerini ayrı ayrı 2,1 trilyon MNT azalttı. İki kalem aynı miktarda düşürüldüğü için öngörülen açık neredeyse değişmedi. Onaylanan rakamlara göre harcamalar, gelirleri yine yaklaşık yüzde 5,9 aşacak.
Hanehalklarına yönelik önlemler arasında aylık maaşı 792.000 MNT'ye kadar olan kişilerin gelir vergisinden muaf tutulması, ortalama emekli maaşını 1,3 milyon MNT'ye çıkarmayı amaçlayan artış ve 2027'nin ikinci çeyreğinden itibaren kamu çalışanlarının maaşlarına zam yer alıyor.
Parlamento Başkanı S. Byambatsogt, bütçenin insanların elinde kalan parayı artıracağını söyledi. Hükümete bütçeyi etkili biçimde uygulama, fiyat artışlarını sınırlama ve reel gelirleri koruma çağrısında da bulundu. Reel gelir, maaş bordrosunda yazan tutardan ziyade bir kişinin parasıyla gerçekte neler satın alabildiğini ifade ediyor.
Açıklanan oylama sonucuna göre, oylamaya katılan 110 milletvekilinin yüzde 82,7'si bütçeyi destekledi. Parlamento oturumunun sayımında ise 111 katılımcıdan 91'inin, yani yaklaşık yüzde 82'sinin kabul oyu kullandığı kaydedildi. Bütçe, 15 Kasım'daki yasal son tarihten iki gün önce, beşinci görüşmede kabul edildi.
İlk Teklif ile Onaylanan Bütçe Arasında Neler Değişti?
Hükümet başlangıçta yaklaşık 41,3 trilyon MNT gelir ve 43,6 trilyon MNT harcama öngörmüştü. Parlamentonun yaptığı kesintiler planlanan harcamaları yaklaşık yüzde 4,8 azaltırken gelir ve harcamalar arasındaki farkı yaklaşık 2,3 trilyon MNT'de bıraktı.
Devlet Denetim Kurumunun, Başdenetçi Magnaisuren Sandag'ın 26 Eylül'de parlamentoya sunduğu taslak bütçe denetimi, ilk teklifin daha kesin rakamlarını verdi: 41,280 trilyon MNT gelir, net borç verme dâhil 43,586 trilyon MNT harcama ve 2,306 trilyon MNT açık.
Denetim, taslak bütçedeki açığın gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 2'sine karşılık geldiğini belirtti. GSYH, ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin toplam değeridir. Harcama hesabına, geri ödemeler düşüldükten sonra devletin verdiği borçları kapsayan net borç verme kalemi de dâhildi.
Bütçenin başlıca adımları şöyleydi:
- Mayıs 2026: Parlamento, daha sonra taslak incelemesi sırasında tartışma konusu olan harcama tavanını belirledi.
- 26 Eylül 2026: Başdenetçi, gelir, harcama ve yatırım risklerini ortaya koyan denetim sonucunu parlamentoya sundu.
- 13 Kasım 2026: Parlamento, önerilen gelir ve harcama tutarlarını ayrı ayrı 2,1 trilyon MNT azaltarak bütçeyi onayladı.
- 15 Kasım 2026: Ertesi yılın bütçesinin onaylanması için yasal son tarih.
- 2027'nin ikinci çeyreği: Onaylanan kamu çalışanı maaş zamlarının başlaması planlanan dönem.
Vergi İndirimi, Emekli Maaşları ve Ücretler
Onaylanan önlemler kapsamında, aylık 792.000 MNT'ye kadar kazanan çalışanlar gelir vergisinden muaf tutulacak. Bu eşiğin altında gelir elde eden çalışanların maaşlarının daha büyük bir bölümünün hanehalkı harcamalarına kalması amaçlanıyor.
Emekli maaşlarındaki artış ve sürdürülen emeklilik reformunun, ortalama emekli maaşını 1,3 milyon MNT'ye çıkarması hedefleniyor. Ortalama, tüm hak sahiplerine yapılan ödemeleri ifade ettiğinden kişilerin emekli maaşları farklılık gösterecek.
Kamu çalışanlarının maaşlarına 2027'nin ikinci çeyreğinden itibaren yüzde 10 zam yapılacak. Devlet idaresinde ve özel kamu hizmetlerinde çalışanların maaşları ise yüzde 20 artacak. Zam oranlarının farklı olması, çalışanın hizmet kategorisini alacağı artışın miktarı açısından önemli hâle getiriyor.
Eylül ayındaki denetimde, taslakta kamu çalışanı maaşları ve temel emekli maaşlarındaki artışlar için 2,1 trilyon MNT ayrıldığı belirtildi. Denetçiler bu önlemlerin hanehalkı gelirlerini ve iç ekonomik faaliyeti desteklemesini beklerken, ek harcamaların fiyatları da yükseltebileceği uyarısında bulundu.
Daha yüksek maaş ya da emekli geliri elde eden bir aile için pratikteki sonuç, kısmen gıda, ısınma, ulaşım ve diğer fiyatlara bağlı. Artan yaşam maliyetleri bu iyileşmeye ne ölçüde alan bırakırsa, daha yüksek ödeme de ancak o ölçüde daha fazlasını satın alabilir.
İlaç Desteği ve Konut Finansmanı
Sağlık sigortası, yaşlılar ve belirli gruplar tarafından tansiyon, kalp-damar hastalıkları ve diyabet için yaygın olarak kullanılan bazı ilaçların tüm masraflarını karşılayacak. Düzenli ilaç kullanan uygun hastaların, tekrarlayan hanehalkı giderlerinin azaltılması hedefleniyor.
Onaylanan paket ayrıca 16.000 kişinin konut sahibi olmasına yardımcı olmayı amaçlıyor. Mortgage finansmanına 500 milyon ABD dolarına kadar yeni kaynak aktarılacak. Mortgage, hanehalklarının konut maliyetini zamana yaymasını sağlıyor; ancak bu imkândan yararlanabilmek hem mevcut kaynaklara hem de kredi koşullarına bağlı.
Açıklamada ilaçların tam listesi, hastaların uygunluk koşulları, mortgage kredisi şartları ya da programların ayrıntılı takvimi belirtilmedi. Hangi hanehalklarının ne zaman destek alabileceğini bu kararlar belirleyecek.
Byambatsogt, alınan önlemlerden yararlananlar arasında birden fazla programdan faydalananları da sayarak bütçenin doğrudan yaklaşık 2 milyon yurttaşa ve 220.000 işletme ve şirkete ulaşacağını söyledi. Bu toplamlar, aynı kişi ya da işletmenin birden fazla program kapsamında sayılabileceği anlamına geliyor.
İşletmelere Vergi İndirimi, Yeşil Krediler
Yaklaşık 180.000 işletme ve iş sahibinin toplam 246 milyar MNT tutarında vergi indirimi alması bekleniyor. Bu rakam, gruba sağlanan toplam indirimi ifade ediyor; tek bir işletmenin elde edeceği fayda kendi koşullarına bağlı olacak.
Küçük ve orta ölçekli işletmelere yıllık yüzde 10 faizli, avantajlı krediler de verilecek. Bu krediler, belirtilen faiz oranıyla borçlanma imkânı sağlarken borçluların geri ödeme yükümlülüğünü sürdürüyor.
Bütçede, kendi arsalarındaki konutları iyileştiren ve yenilenebilir enerji kullanan hanehalklarına yönelik avantajlı yeşil krediler için 25 milyar MNT ayrıldı. Program, hanehalklarının yaşam koşullarını daha temiz enerjiye yapılan yatırımla bir araya getiriyor.
İşletmelere yönelik 246 milyar MNT'lik vergi paketi ile 25 milyar MNT'lik yeşil kredi tahsisi farklı amaçlara hizmet ediyor. İlki vergi ödemelerini azaltırken ikincisi hanehalklarına borçlanabilecekleri finansman sağlıyor. Her iki programın başarısı da başvuruların, uygunluk koşullarının ve geri ödemelerin nasıl yönetileceğine bağlı olacak.
Gelirler Madenciliğe ve Şirket Temettülerine Bağlı
Devlet Denetim Kurumu, taslak bütçedeki önemli kırılganlıklar arasında madencilik gelirleri ile devlete ait şirketlerden alınan temettüleri gösterdi. Her iki kalem de bütçeyi dış piyasalardaki ve emtia fiyatlarındaki değişimlere açık hâle getiriyor.
Temettü, bir şirketin kârından sahibine yaptığı ödemedir. Şirketin sahibi devlet olduğunda bu ödeme kamu geliri hâline gelir. Dolayısıyla şirket kârlarının düşmesi, hükümetin taahhütlerini finanse etmek için kullanabileceği kaynakları etkileyebilir.
Madencilik gelirleri de benzer bir sorunla karşı karşıya. Talepteki ya da fiyatlardaki değişimler, harcama planı onaylandıktan sonra bile devlet gelirlerini değiştirebilir. Parlamentonun beklenen gelirleri yaklaşık 41,3 trilyon MNT'den 39,2 trilyon MNT'ye indirmesi, bütçenin toplamayı beklediği tutarı azalttı.
Denetim, ilk taslağa göre harcamaların bir önceki yıla kıyasla yüzde 32,2 artacağını da öngördü. Bu oran, eylülde incelenen teklife aitti; parlamento sonrasında toplam harcama tutarını düşürdü.
Denetçiler özellikle talep kaynaklı enflasyon konusunda uyardı. Bu durum, hanehalkları ve diğer alıcıların harcayacak daha fazla parası olduğu, ancak mal ve hizmet arzının talebi karşılamak için yeterince hızlı artamadığı zaman ortaya çıkar. Alıcıların mevcut ürünler için rekabet etmesiyle fiyatlar yükselebilir.
Mali Kurallar İnceleme Sürecinde Baskı Altında Kaldı
Denetim, parlamentoya sunulan taslağın Moğolistan Mali İstikrar Kanunu'ndaki özel gereklilikleri karşıladığı ve ülkenin uzun ve orta vadeli kalkınma politikalarıyla uyumlu olduğu sonucuna vardı. Bununla birlikte, Orta Vadeli Mali Çerçeve Bildirisi'nde önerilen değişikliğin mali istikrarı ve planlamayı zayıflatabileceği uyarısında bulundu.
Çerçeve, hükümetin bütçe politikasına birkaç yıl boyunca yön veriyor. Her bütçenin beklentileri baştan belirlemesi yerine yıllık kararların daha geniş bir planla uyumlu olmasını amaçlıyor.
İnceleme sırasında, taslaktaki 43,6 trilyon MNT'lik harcama tutarının parlamentonun mayısta belirlediği tavanı 7,1 trilyon MNT, yani yüzde 19,4 aştığı belirtildi. Parlamento görüşmelerinde mali sınırları yeniden düzenlemeye yönelik adımlar da atıldı. Denetimin uyarısı, bütçeye yön vermesi gereken bu sınırları değiştirmenin maliyetine odaklandı.
Süregelen yükümlülükler de baskıyı artırdı. Taslak rakamlarda, 2026 ücret artışının yıllık toplam maliyeti için 1,7 trilyon MNT ve emekli maaşları ile sosyal yardımlar için 2,7 trilyon MNT dâhil, cari harcamalar 33,6 trilyon MNT olarak gösterildi. Cari harcamalar, tekrar tekrar finansman gerektiren maaş ve sosyal yardımlar gibi sürekli yükümlülükleri karşılıyor.
İncelemede, ölçülebilir sonuçları bulunmayan 34 program için ayrılan 6,9 trilyon MNT de tespit edildi. İzlenecek sonuçlar olmayınca milletvekillerinin kamu harcamalarının yurttaşlara ne sağladığını değerlendirmek için elinde daha az bilgi bulunuyor.
Borçlanma Yetkisi Açık Tutarını Aşıyor
Onaylanan bütçe, merkezi hükümete 6,4 trilyon MNT'ye kadar tahvil ihraç etme yetkisi veriyor. İl yönetimleri ve başkent de 2,8 trilyon MNT'ye kadar ek tahvil çıkarabilecek. Birlikte değerlendirildiğinde bu üst sınırlar 9,2 trilyon MNT'ye ulaşıyor.
Tahviller, hükümetlerin yatırımcılardan borç almasının bir yolu. Bu borç, geri ödeme ve genellikle faiz ödeme taahhüdü içeriyor. Onaylanan tutarlar ihraç tavanlarıdır; bütçedeki yetkilendirme, sonunda toplanacak miktarı değil izin verilen azami tutarı belirler.
2,3 trilyon MNT'lik açık, yıllık gelir ve harcama arasındaki farkı gösteriyor. Tahvil ihracı ise finansmanla ilgili ve vadesi dolan borçların yenilenmesini de kapsayabilir. Dolayısıyla iki rakam kamu maliyesine ilişkin farklı sorulara yanıt veriyor.
Teklifin incelenmesi sırasında borç maliyetleri de öne çıktı. Taslak rakamlarda borç servisi 5,99 trilyon MNT olarak gösterildi; bu tutar, 5,77 trilyon MNT'lik sermaye yatırımı kalemini aşıyordu. Borç servisi mevcut borçlanmayla ilgili ödemeleri, sermaye yatırımı ise bina ve altyapı gibi varlıkların finansmanını kapsıyor.
Mali İstikrar Konseyi ayrıca kamu borcunun GSYH'nin yüzde 39,4'ünden yüzde 49,6'sına yükseldiğini, yani 10,2 yüzde puanlık artış kaydettiğini belirtti. Mevcut borç yönetilirken yeni yükümlülükler üstlenilmesine ilişkin kaygılarda bu artış da etkili oldu.
Altyapı Finansmanı, Proje Kalitesine İlişkin Soruları Beraberinde Getiriyor
Son bütçede inşaat, projeler ve ilgili faaliyetlere yönelik yatırımlar için 3,9 trilyon MNT ayrıldı. Açıklanan planlar arasında 338 kilometre yol ve ek enerji arzı yer alıyor.
Eylül ayındaki denetimde, yeni önerilen inşaat proje ve faaliyetlerinin yüzde 94,1'i için maliyet-fayda araştırmaları ile performans analizleri yapıldığı belirlendi. Ancak denetçiler, hesaplamaların yeterince kapsamlı ve gerçekçi olmadığına; sosyal ve ekonomik etkilerin gerektiği gibi belirlenmediğine hükmetti.
Yurttaşlar açısından önemli olan, finanse edilen bir projenin makul maliyetle kullanışlı bir yol, güvenilir elektrik ya da başka bir hizmet sağlayıp sağlamadığı. Denetçiler, proje araştırmalarındaki eksikliklerin yatırımları ekonomik verimlilik ve toplumsal önem bakımından sıralama imkânını kısıtladığını söyledi.
Denetimde, onaylı projeler ve maliyet tahminleri olmaksızın inşaat ve büyük onarımların planlanmasına ilişkin tekrarlanan sorunlar tespit edildi. Ekipman ihtiyacı ve maliyetlerinin de bazen yeterli ön araştırma yapılmadan değerlendirildiği belirtildi.
Denetçiler ayrıca gerekçesi zayıf, hesaplamaları yetersiz, Devlet Tasarrufu Kanunu'yla uyumsuz ya da program performans göstergeleriyle yeterince örtüşmeyen öneriler nedeniyle 21,1 milyar MNT'lik harcamanın azaltılabileceğini belirledi.
Magnaisuren'in sunumunda, bütçelerin bir önceki yılın harcamaları temel alınarak hazırlanması uygulamasının sürdüğü de vurgulandı. Hükümetin önündeki görev, oylama öncesinde belirlenen gelir ve fiyat risklerini yönetirken onaylanan ödenekleri ölçülebilir hizmetlere dönüştürmek.
Öne Çıkanlar
- Parlamento, 2027 için 39,2 trilyon MNT gelir ve 41,5 trilyon MNT harcama öngören bütçeyi onayladı; bütçe 2,3 trilyon MNT açık veriyor.
- Hükümetin ilk teklifine kıyasla gelirler ve harcamalar ayrı ayrı 2,1 trilyon MNT azaltıldı.
- Aylık maaşı 792.000 MNT'ye kadar olanlar gelir vergisinden muaf tutulacak; emekli maaşlarındaki değişikliklerle ortalama ödemenin 1,3 milyon MNT'ye çıkarılması hedefleniyor.
- Kamu çalışanlarına hizmet kategorilerine bağlı olarak yüzde 10 ya da yüzde 20 zam yapılması 2027'nin ikinci çeyreğinden itibaren planlanıyor.
- Paket; belirli ilaçların karşılanmasını, mortgage finansmanını, işletmelere vergi indirimini ve hanehalklarına yeşil kredileri kapsıyor.
- Denetçiler madencilik gelirleri, şirket temettüleri, enflasyon ve yatırım planlamasındaki eksiklikler konusunda uyardı.
- Bütçe, merkezi ve yerel yönetimlerin toplam 9,2 trilyon MNT'ye kadar tahvil ihraç etmesine izin veriyor.






