Ormanları, su havzalarını ve kıyıları ekonomik kararlara dahil etmek
Sri Lanka, ekonominin işlemesini sağlayan çevresel kaynakların kamu yatırımlarına ilişkin kararlarda dikkate alınmasına yardımcı olmak amacıyla, 2027’de üst havzalardan ve kıyı ile deniz ekosistemlerinden başlayarak doğal sermaye hesaplarını aşamalı olarak uygulamaya koymayı değerlendiriyor.
İçindekiler
- Ormanları, su havzalarını ve kıyıları ekonomik kararlara dahil etmek
- GSYH’nin göstermediği unsurlar
- BM muhasebe çerçevesi nasıl işliyor?
- Mahaweli neden uygulama için elverişli bir başlangıç noktası?
- Çay ve sediman modelleri ne gösterdi?
- Arazi verilerinden yatırıma
- 2027’de uygulamaya geçmek için gerekenler
- Çalışmalar nasıl gelişti?
- Uluslararası örnekler Sri Lanka’ya ne gösterebilir?
- Öne Çıkanlar
Öneri, Asya Kalkınma Bankası (ADB) ve Yoksulluk Analizi Merkezi (CEPA) tarafından Marriott Hotel’de düzenlenen bir çalıştayda ele alındı. Öneri, Mahaweli havzasında yürütülen çalışmalarla eş zamanlı olarak gündeme geldi. Modellemeler, seçici restorasyonun sediman taşınımını yılda 700 bin tona, yani yüzde 50’ye kadar azaltabileceğini ve çay üretimindeki kaybı 150 milyon rupide sınırlayabileceğini gösteriyor.
Mahaweli analizi, Sri Lanka hükümeti ile ADB arasında Üst Mahaweli Havzası’na 200 milyon dolarlık yatırım yapılmasını destekleyen bir anlaşmaya katkıda bulundu. Hesaplama önerisi ile havza araştırması, pratik bir soruna birlikte yanıt arıyor: Kalkınma kararlarında hem yatırımın ne ürettiği hem de bu yatırımı destekleyen doğal sistemlere ne olduğu hesaba katılmalı.
Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), ekonomik üretimi ölçer. Doğal sermaye hesapları ise çevresel varlıklar, bunların durumu ve sağladıkları faydalar hakkında bilgi ekler. Örneğin ormanlar toprağın yerinde kalmasına ve çiftliklere, rezervuarlara ve yerleşimlere doğru akan suyun düzenlenmesine yardımcı olabilir.
ADB Sri Lanka Ülke Direktörü Shannon Cowlin, çalıştayda doğal kaynakların ekonomik dayanıklılık, geçim kaynakları ve kalıcı kalkınma açısından temel önemde olduğunu söyledi. Cowlin, bu kaynakların değerini görünür kılmanın politika yapıcılara ve yatırımcılara daha güçlü kanıtlar sunarken gelecekteki refah için gerekli çevresel varlıkları koruyabileceğini belirtti.
GSYH’nin göstermediği unsurlar
GSYH, ekonomi genelindeki üretimi kaydeder; ancak bu üretim artarken ormanların, su havzalarının veya kıyı ekosistemlerinin bozulup bozulmadığını sistematik biçimde göstermez. Bir kalkınma projesi gelir yaratırken erozyonu artırabilir, su güvenliğini zayıflatabilir veya taşkınlara karşı korumayı azaltabilir.
Bu çevresel değişikliklerin ekonomik maliyetleri vardır. Yukarı havzadaki bir çiftlikten yıkanıp giden toprak, oradaki verimliliği düşürürken aşağı havzadaki bir rezervuarda birikebilir. Kıyı ekosistemlerinin zarar görmesi balıkçılığı ve kıyı topluluklarına sağlanan korumayı etkileyebilir.
Doğal sermaye hesapları bu tür değişiklikleri tutarlı bir istatistik çerçevesine dahil eder. Ekonomik faaliyetleri, bunları destekleyen kaynaklar ve ekosistemler hakkındaki bilgilerle ilişkilendirerek GSYH’yi tamamlar.
CEPA kıdemli danışmanı ve ADB Çevre ve Güvence Önlemleri Bölümü eski direktörü Dr. Herath Gunatilake, çalıştayda gelişmekte olan Asya’daki ekonomik faaliyetlerin yaklaşık yüzde 75’inin, yaklaşık 21 trilyon dolar değerinde, doğaya bağlı olduğunu söyledi. Sunumunda bu bölgesel tahmini, çevresel bilgilerin ekonomik planlamada neden yer alması gerektiğini açıklamak için kullandı.
Sri Lanka için ilk aşamadaki amaç, kamu harcamaları, kaynak tahsisi ve arazi kullanımıyla ilgili tercihleri iyileştirmek olacak. Karar vericiler, bir projenin beklenen faydalarını su düzenlemesi, erozyon kontrolü, kıyı koruması veya balıkçılığa sağlanan destekteki değişikliklerle karşılaştırabilecek.
BM muhasebe çerçevesi nasıl işliyor?
Önerilen yaklaşım, Birleşmiş Milletler Çevresel-Ekonomik Muhasebe Sistemi’ni temel alıyor. BM İstatistik Komisyonu, Ekosistem Muhasebesi çerçevesini Mart 2021’deki 52. oturumunda kabul etti. BM’ye göre ekosistem hesapları, 34’ten fazla ülkede politika geliştirme çalışmalarına katkıda bulundu.
Çerçevede, aynı sorunun farklı yönlerini yanıtlayan beş temel hesap bulunuyor: Doğa ne katkı sağlıyor ve bu katkı nasıl değişiyor?
- Ekosistem alan hesapları, her ekosistem türünün kapladığı kara veya su miktarını kaydeder.
- Ekosistem durum hesapları, ekosistemlerin sağlığını tanımlayan özellikleri izler.
- Fiziksel hizmet hesapları, tutulan sediman miktarı gibi faydaları fiziksel birimlerle ölçer.
- Parasal hizmet hesapları, ekosistem faydalarını parasal olarak ifade eder.
- Parasal varlık hesapları, ekosistem varlıklarının değerlerini ve bu değerlerdeki değişiklikleri kaydeder.
Ekosistemin konumu, ondan kimin faydalandığını etkilediği için haritalar bu yaklaşımın merkezinde yer alıyor. BM’nin çerçeve açıklamasında suyun filtrelenmesi şu örnekle anlatılıyor:
Örneğin, su filtreleme ekosistem hizmetlerinden yararlananlar, bu faydayı sağlayan ekosistem varlığının muhtemelen aşağı havzasında bulunur.
Bu coğrafi bağlantı Mahaweli açısından özellikle önemli. Üst havzadaki arazi kullanımına ilişkin kararlar, çok daha aşağı kesimlerde sulamayı, elektrik üretimini ve su kaynaklarını etkileyebilir.
Mahaweli neden uygulama için elverişli bir başlangıç noktası?
Stanford Doğal Sermaye Projesi tarafından yayımlanan Sri Lanka pilot projesi bilgi notu, Mahaweli için bir havza yatırım planı geliştirme hedefini ortaya koyuyor. Çalışma, sediman tutulmasına odaklanıyor: Toprağın nehir yataklarına yıkanıp gitmesini ve akıntıyla aşağı havzaya taşınmasını önlemeye.
Belgede, havza koruma çalışmaları Mahaweli Havzası’ndan kuzeydeki kurak bölgeye su taşıması planlanan yeni altyapıyla ilişkilendiriliyor. Bu altyapı, tarımsal üretimi artırmayı ve 350 binden fazla kişiye temiz içme suyu sağlamayı amaçlıyor.
Erozyon, sistemin birçok bölümünü aynı anda tehdit ediyor. Verimli toprağı araziden alıp sulama ve hidroelektrik üretiminde kullanılan altyapıya sediman taşıyor. Sediman biriktikçe rezervuarların depolama kapasitesi zamanla azalıyor; bu durum kullanışlılıklarını etkiliyor ve bakım ihtiyacını artırıyor.
Bu nedenle pilot çalışma, yerel geçim kaynaklarıyla uyumlu olacak şekilde, koruma çalışmalarının makul maliyetle en büyük faydayı sağlayacağı yerleri belirlemeyi öneriyor. Olası önlemler arasında ağaçları tarımla bir arada yürüten tarımsal ormancılık, daha sürdürülebilir çay yetiştiriciliği ve restorasyon bulunuyor.
Bilgi notunda ADB, Peradeniya Üniversitesi, CEPA ve Stanford Doğal Sermaye Projesi ortaklar olarak sıralanıyor. Belgede ayrıca Dünya Bankası’nın havza yatırımları bir politika ve yatırım fırsatı olarak tanımlanıyor; Uluslararası Su Yönetimi Enstitüsü’nün kapasite geliştirme çalışmalarına da yer veriliyor.
Çay ve sediman modelleri ne gösterdi?
Mahaweli analizinde, sedimanın nereden kaynaklandığını ve ne kadarının su yollarına ulaştığını tahmin etmek için InVEST Sediman Taşınım Oranı modeli kullanıldı. İkinci bir araç olan ROOT ise çevresel kazanımlarla ekonomik maliyetler arasında elverişli bir denge bulmak üzere farklı restorasyon önlemi bileşimlerini karşılaştırdı.
Araştırmacılar üç genel seçeneği inceledi: Mevcut çay plantasyonlarını korumak, tüm plantasyonları yerli ormanlara dönüştürmek veya sedimanı azaltma hedefiyle çay üretiminin değerini dengeleyen seçici bir yaklaşım benimsemek.
Çay yetiştiriciliği gelir ve ekonomik faaliyet sağladığı için önem taşıyor; ancak plantasyonlardan gelen yüzey akışı toprağı aşağı havzadaki rezervuarlara taşıyabiliyor. Arazinin ormana dönüştürülmesi bu baskıyı azaltabilir; ancak restorasyon maliyetlerini ve çay üretimindeki kaybı da beraberinde getirir.
Modelleme, seçici restorasyonun sediman taşınımını yılda 700 bin tona kadar, yani yüzde 50 oranında azaltabileceğini ve çay üretimindeki kaybı 150 milyon rupide sınırlayabileceğini gösterdi. Arazinin tamamının ormana dönüştürülmesi ise daha yüksek restorasyon maliyetlerine ve çay gelirinde önemli kayıplara yol açacaktı.
Bu rakamlar, arazi kullanımı seçenekleri arasında modellenmiş bir tercihi anlatıyor. 150 milyon rupi, çay üretimindeki kayıpla ilgili; restorasyonun da ek maliyetleri var. Uygulamaya dönük temel sonuç, müdahalenin nerede yapıldığının önemli olması: Doğru seçilmiş alanlar, daha fazla verimli araziyi korurken sedimanı önemli ölçüde azaltabilir.
ROOT, her amaç için tek bir yanıt üretmek yerine, verimli seçeneklerin farklı bileşimlerini ortaya koydu. Basitçe ifade etmek gerekirse, belirli bir ekonomik bedel karşılığında ne kadar ek çevresel fayda sağlanabileceğini göstererek karar vericilerin seçenekleri karşılaştırmasına yardımcı oldu.
Arazi verilerinden yatırıma
Mahaweli çalışması, hükümet ile ADB arasında Üst Mahaweli’ye 200 milyon dolarlık yatırımla bağlantılı anlaşmanın desteklenmesine şimdiden katkıda bulundu. Sri Lanka ayrıca iklim risklerine yanıt veren bir yeşil büyüme stratejisine doğal sermaye hesaplarını dahil etmeyi planlıyor.
Pilot proje bilgi notunda havza yatırımları, yeşil tahviller ve iklim finansmanı, çalışmanın olası kullanım alanları arasında sayılıyor. Daha kapsamlı analizde mavi tahviller, koruma taahhütleri karşılığında borç takası, karbon kredileri ve ekosistem hizmetleri için ödemeler de ele alınıyor.
Bu mekanizmalar, finansmanı farklı çevresel amaçlara bağlıyor. Yeşil tahviller, uygun çevre projeleri için borçlanma olanağı sağlıyor; mavi tahviller ise suyla veya denizlerle ilgili hedeflere odaklanıyor. Ekosistem hizmetleri için yapılan ödemeler, aşağı havzadaki altyapıya ulaşan sedimanı azaltmak gibi başkalarına fayda sağlayan faaliyetleri nedeniyle arazi yöneticilerine teşvik sunabilir.
Çay üreticileri açısından arazi kullanımını değiştirmenin maliyetini hesaba katmak önemli. Yukarı havzadaki çiftçiler maliyet üstlenirken veya üretim kaybederken, aşağı havzadaki su kullanıcıları daha iyi havza korumasından yararlanabilir. Hesaplamalar, yatırım ve tazminat düzenlemeleri tasarlanırken her iki tarafı da görünür kılmaya yardımcı olabilir.
Sri Lanka’nın daha kapsamlı su yatırımı programı da bu konuyla bağlantılı bir çerçeve sunuyor. ADB’nin Kasım 2026’da onayladığı su şebekeleri ve reformlar paketi, altyapı için 200 milyon doları sektör reformları için 100 milyon dolarla birleştirdi. Pakette su kaynakları, su güvenliği, tarifeler ve su hizmeti sağlayıcılarının mali yapısı ele alındı. Bu alanlarda, arıtma tesisleri ve borular kadar su kaynağının durumu da önem taşıyor.
2027’de uygulamaya geçmek için gerekenler
Çalıştayda, hemen kapsamlı bir ulusal sistem kurmaya çalışmak yerine seçilmiş üst havzalar ve kıyı bölgeleriyle başlanması önerildi. Havza, yağış sularının ortak bir nehre, rezervuara veya başka bir çıkış noktasına doğru aktığı alandır.
İlk adım, ekosistemlerin alanını ve durumunu gösteren, doğrulanabilir başlangıç verileri oluşturmak olacak. Ardından yetkililer su düzenlemesi, erozyon kontrolü, kıyı koruması ve balıkçılığa destek gibi hizmetleri ölçecek; bu ölçümler düzenli olarak güncellenecek.
Gunatilake; siyasi kararlılığın sağlanmasını, kurumlar arasındaki görev dağınıklığını, veri eksikliğini, teknik kapasiteyi ve yöntemlerin tutarlılığını başlıca zorluklar olarak sıraladı. Değerlendirmesi, doğal sermaye muhasebesi yöntemlerinin uluslararası düzeyde geliştirilmesini ve uygulanmasını kapsayan kırk yıllık bir dönemi ele aldı.
Ortak standartlar, farklı kurumlardan gelen bilgilerin birleştirilmesini sağlayacak. Çevre, maliye, planlama ve sektör kurumlarının da verileri toplama, doğrulama ve sonuçları bütçelerde, proje değerlendirmelerinde ve arazi kullanımına ilişkin kararlarda kullanma sorumlulukları açıkça belirlenmeli.
ADB temsilcileri Joseph Mariasingham ve Sumit Pokhrel, muhasebe girişimlerini ve doğaya fayda sağlayan yatırımları ele aldı. Dr. Shamen Vidanage, Uluslararası Doğa Koruma Birliği’nin ilgili çalışmalarını aktardı. Çevre Bakanlığı, Sayım ve İstatistik Dairesi, UNDP ve meslek örgütlerinin temsilcileri ise kurumsal ve teknik altyapıyı değerlendirdi.
2027’de uygulamaya geçiş hâlâ bir öneri niteliğinde. Kesin başlangıç tarihi, pilot uygulama alanlarının tam listesi ve ulusal hesapların yayımlanma takvimi henüz açıklanmadı.
Çalışmalar nasıl gelişti?
Önerilen ulusal yaklaşım, uluslararası bir istatistik çerçevesini ve geliştirilmekte olan uygulamalı havza çalışmalarını temel alıyor. Başlıca kilometre taşları, bu iki hattın nasıl bir araya geldiğini gösteriyor:
- Mart 2021: BM İstatistik Komisyonu, SEEA Ekosistem Muhasebesi’ni kabul etti.
- 2024: Sri Lanka pilot projesi bilgi notunda, Mahaweli’nin doğal sermaye faydalarına ilişkin ortak bir vizyon oluşturma ve yatırım fırsatlarını belirleme hedefi kondu.
- 19 Şubat 2026: Bir proje raporu, Mahaweli modelleme sonuçlarını ve 200 milyon dolarlık yatırımı destekleyen anlaşmaya yaptığı katkıyı açıkladı.
- 2027: Çalıştayda sunulan öneri, öncelikle üst havzalara, kıyı ve deniz ekosistemlerine odaklanarak doğal sermaye hesaplarının uygulamaya konmasını öngörüyor.
Mahaweli pilot çalışması ve ulusal hesap önerisi birbiriyle bağlantılı amaçlara hizmet ediyor. Pilot çalışma, belirli bir havzada yatırım seçeneklerini karşılaştırıyor. Ulusal hesaplar ise çevresel varlık ve hizmetlerin seçilmiş alanlarda ve ileride daha kapsamlı bir program dahilinde düzenli olarak izlenmesi için tekrarlanabilir bir yöntem sunacak.
Bu bağlantı, kamu kurumlarının başarılı bir yerel analizi, nerede inşaat yapılacağına, nerelerin korunacağına ve kaynakların nasıl tahsis edileceğine karar verirken düzenli olarak kullanılan bilgilere dönüştürmesine yardımcı olabilir.
Uluslararası örnekler Sri Lanka’ya ne gösterebilir?
Çalıştayda, kalkınma ve ekolojik koruma senaryolarının ekosistem hizmetleri için tazminat uygulamalarına yön verdiği Çin’in Guangxi nehir havzası ele alındı. Ayrıca Endonezya’nın daha düşük karbon salımına sahip kalkınma senaryolarını modellemek için çevresel ve ekonomik hesapları kullanması değerlendirildi.
BM çerçevesinde, Sri Lanka’nın öncelikleriyle doğrudan ilgili başka örnekler de yer alıyor. Endonezya, turbalık ekosistemlerindeki değişiklikleri değerlendirmek için karbon hesaplarından yararlandı. Güney Afrika’nın nehirlerin alanına ve durumuna ilişkin hesapları Ulusal Su ve Sanitasyon Ana Planı’na katkıda bulunurken Uganda’nın tür hesapları, yerli Shea ağacının ekonomik önemini ortaya koydu.
Her örnek, belirli bir çevresel varlığı pratik bir politika tercihiyle ilişkilendiriyor. Sri Lanka açısından bugün en açık bağlantı, yüksek kesimlerdeki arazi yönetimi ile aşağı havzadaki su ve enerji altyapısının performansı arasında.
Düzenli hesaplar, politika yapıcılara bu ilişkiyi zaman içinde izleme olanağı sunacak. Çalıştayın temel amacı, doğanın ekonomik rolünü kabul etmenin ötesine geçerek gerçek harcama ve arazi yönetimi kararlarına yön verebilecek güvenilir kayıtlar tutmaya başlamak.
Öne Çıkanlar
- Sri Lanka, 2027’de doğal sermaye hesaplarını aşamalı olarak uygulamaya koymayı değerlendiriyor; ilk aşamada üst havzalar ile kıyı ve deniz ekosistemlerine odaklanılacak.
- Bu yaklaşım, GSYH’yi ekosistemlerin alanı, durumu, hizmetleri ve varlık değerlerine ilişkin kayıtlarla tamamlayacak.
- Mahaweli modellemesine göre seçici restorasyon, sediman taşınımını yılda 700 bin tona, yani yüzde 50’ye kadar azaltabilir ve çay üretimindeki kaybı 150 milyon rupide sınırlayabilir.
- Havza analizi, Üst Mahaweli’ye 200 milyon dolarlık yatırımı destekleyen anlaşmaya katkıda bulundu.
- Uygulama için güvenilir başlangıç verileri, ortak yöntemler, eğitimli personel ve kamu kurumları arasında veri paylaşımı gerekecek.






