On bir ülke dijital ticaret için ortak çerçeveyi imzaladı
ASEAN'ın 11 üyesinin ticaret bakanları, elektronik ödemeler, işletme kimlikleri, ticaret belgeleri ve sınır ötesi veri akışına yönelik ortak kurallar belirleyen Dijital Ekonomi Çerçeve Anlaşması'nı 14 Kasım 2026'da Manila'da imzaladı. Hükümetler, bölgesel ticareti daha hızlı ve daha düşük maliyetli hale getirmeyi amaçlayan ilk projeleri hazırlıyor. Singapur Başbakan Yardımcısı Gan Kim Yong, somut faydaların 2027 başında görülmesini hedefliyor.
İçindekiler
- On bir ülke dijital ticaret için ortak çerçeveyi imzaladı
- Anlaşma bir işlemde neleri değiştirebilir?
- İşletme kimlikleri güvenin tesis edilmesine yardımcı olacak
- Veri kuralları, bölgesel erişim ile ulusal güvenceleri dengeliyor
- Ülkeler farklı hızlarda ilerleyebilir
- Küçük işletmeler kullanabilecekleri sonuçlar istiyor
- Büyümeye ilişkin yüksek tahminler farklı beklentileri yansıtıyor
- Müzakerelerden sonraki takvime
- Singapur, dijital bütünleşmeyi daha geniş ticari ilişkilerle bağlıyor
- Duman kirliliğiyle mücadelede de uygulama görevi var
- Öne Çıkanlar
DEFA olarak bilinen anlaşma, ASEAN'ın dijital ekonomi alanındaki ilk bağımsız ve hukuken bağlayıcı anlaşması. Çevrimiçi mal siparişinden ticaret ortağının doğrulanmasına, ödemenin yapılmasından sevkiyat için gereken belgelerin düzenlenmesine kadar uzanan faaliyetleri kapsıyor. Malezya Yatırım, Ticaret ve Sanayi Bakanı Datuk Seri Johari Abdul Ghani de imzacılar arasındaydı.
Şirketler, kâğıt formları sunmak, tanımadıkları yurt dışı ortaklarını kontrol etmek ve birbiriyle uyumsuz ödeme sistemlerinde işlem yapmak için daha az zaman harcayabilir. Veri koruma, siber güvenlik ve çevrimiçi dolandırıcılıkla mücadelede daha güçlü iş birliğinin desteğiyle tüketiciler de komşu ülkelerden daha kolay alışveriş yapabilir.
Takvimde henüz çözüme kavuşturulmamış bir tutarsızlık bulunuyor. Gan, anlaşmanın 2027 başında yürürlüğe girmesini umduğunu söylerken Singapur Enerji, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, anlaşmanın imzadan 180 gün sonra yürürlüğe gireceğini ve 2019 tarihli ASEAN Elektronik Ticaret Anlaşması'nın yerini alacağını açıkladı. 14 Kasım'dan itibaren 180 gün sayıldığında tarih Mayıs 2027'ye denk geliyor. Uzlaşmaya varılmış bir yürürlük tarihi ve ilk projelerin kesinleşmiş listesi henüz açıklanmadı.
Filipinler Ticaret ve Sanayi Bakanı Cristina Roque, imzayı bölgesel ekonomik bütünleşmede belirleyici bir an olarak nitelendirdi. Hükümetlere ve şirketlere verdiği mesaj, bir sonraki aşamanın altyapı, yatırım ve küçük işletmelerin de yararlanabileceği pratik değişiklikler gerektireceğiydi.
Anlaşma bir işlemde neleri değiştirebilir?
DEFA, ulusal dijital sistemlerin teknoloji, elektronik ticaret, ödemeler, lojistik ve tedarik zincirleri alanlarında birlikte çalışmasını sağlamayı amaçlıyor. Yetkililer bunu birlikte çalışabilirlik olarak tanımlıyor. Basitçe ifade etmek gerekirse, bir ülkede kullanılan sistem başka bir ülkedeki sistemle bilgi alışverişi yapabilmeli veya işlem gerçekleştirebilmeli.
Elektronik ticaret belgeleri ilk öncelikler arasında. Anlaşma, elektronik imza ve faturaların daha yaygın kullanılmasını, kâğıt ticaret kayıtlarının yerine dijital seçeneklerin getirilmesini teşvik ediyor. Gan, bunun evrak işlerini azaltabileceğini, işlemleri hızlandırabileceğini ve idari maliyetleri düşürebileceğini söyledi.
Sınır ötesine mal satan bir şirketin çevrimiçi mağazadan fazlasına ihtiyacı var. Alıcının kim olduğunu belirlemesi, satışı kayda geçirmesi, ödemeyi alması ve malların taşınması için gereken belgeleri sağlaması gerekiyor. DEFA, birbiriyle bağlantılı bu işleri ortak bir bölgesel çerçevede bir araya getiriyor.
Dijital ödemeler, başka bir ASEAN ülkesinden alışveriş yapan tüketicilere ve yurt dışındaki tedarikçilerine ödeme yapan şirketlere hizmet edebilir. Gan, fırsatın, dijital ödeme düzenlemelerinin geleneksel banka havalelerine alternatif sunabileceği şirketler arası toptan işlemleri de kapsadığını söyledi.
İşletme kimlikleri güvenin tesis edilmesine yardımcı olacak
Şirketler için dijital kimlikler de olası ilk projeler arasında. Bir işletme kimlik sistemi, satıcının veya alıcının işlem yaptığı kuruluşu doğrulamasına yardımcı olacak. Gan, işletmeleri tanımlamaya yönelik bölgesel bir sistem kurulması olasılığını gündeme getirdi.
Doğrulama önemli; çünkü komşu bir pazara açılmak çoğu zaman daha önce hiç iş yapılmamış şirketlerle çalışmayı gerektiriyor. Tanınan bir dijital kimlik bu kontrol sürecini kolaylaştırabilir. Ortak kimlik doğrulama düzenlemeleri de şirketlerin kim olduklarını kanıtlamalarına yardımcı olabilir.
DEFA, çevrimiçi dolandırıcılıkla mücadelede iş birliğini de güçlendiriyor. Kimlik kontrolleri, ödeme düzenlemeleri ve siber güvenlik günlük ticarette yakından bağlantılı: Şirketlerin kime ödeme yaptıklarından ve bilgilerinin nasıl işlendiğinden emin olması gerekiyor.
Yetkililer, dijital ticareti yalnızca çevrimiçi alışveriş olarak ele almak yerine bu araçları birlikte değerlendiriyor. Çerçeve; dijital ticaret, sınır ötesi elektronik ticaret, dijital kimlik ve kimlik doğrulama, elektronik ödemeler, veri koruma ve mahremiyet dahil dokuz alanı kapsıyor.
Veri kuralları, bölgesel erişim ile ulusal güvenceleri dengeliyor
DEFA, ASEAN ülkeleri arasında veri aktarımına ilişkin temel kurallar belirliyor. Birden fazla pazarda faaliyet gösteren şirketlerin siparişleri işlemek, teslimatları düzenlemek veya bölgesel operasyonlarını yönetmek için bilgi aktarması gerekebilir. Daha açık kurallar, şirketlere daha öngörülebilir bir çerçeve sunarak büyümeyi kolaylaştırabilir.
Bu aktarımların nasıl işleyeceğini ulusal kaygılar belirlemeye devam edecek. Gan, anlaşmanın mahremiyet, ticari gizli bilgiler ve ulusal güvenlikle ilgili istisnalara izin verdiğini söyledi. Belirli sektörlerde iş birliğine hazır ülkeler, bu güvencelere bağlı kalmak şartıyla birlikte ilerleyebilir.
Anlaşma, programcıların yazılımların çalışmasını sağlamak için yazdığı talimatlar olan kaynak kodun korunmasını da kapsıyor. Teknoloji şirketleri için bu talimatlar bir ürünün değerli bir parçası olabilir. Kaynak kodun kapsama alınması, anlaşmanın etkisini ödemeler ve ticaret evraklarının ötesine, yazılımları etkileyen kurallara taşıyor.
Yapay zekâ ve siber güvenlik de iş birliği alanları arasında. Gan, her iki alanda da ilerlemenin ortak çaba gerektirdiğini söyledi. Bunların kapsama alınması, işlemleri kolaylaştırmaya yönelik acil çalışmaların yanı sıra ASEAN'a ulusal sınırları aşan teknolojileri ve riskleri ele alacak bir çerçeve sunuyor.
Ülkeler farklı hızlarda ilerleyebilir
ASEAN üyelerinin dijital altyapı, düzenlemeler ve işletmelerin hazırlık düzeyi birbirinden farklı. Gan, bu farklılıkların uygulamayı zorlaştıracağını kabul etti. DEFA, belirli bir girişime hazır olan ülkelerin ilerlemesine, diğerlerinin ise hazır olduklarında katılmasına olanak tanıyor.
Esneklik, tüm ülkeler katılmadan önce bir grup üyenin belirli bir sektörde veri aktarımına yönelik düzenlemeler geliştirmesini sağlayabilir. Hükümetlerin, daha az kaynağa sahip üyelerin katılım için kapasitelerini geliştirmelerine yine de yardımcı olması gerekecek.
Endonezya Ekonomi İşlerinden Sorumlu Koordinatör Bakanı Airlangga Hartarto, ulusal hazırlık düzeyinin dikkate alınmasıyla uygulama planının daha hızlı hazırlanması çağrısında bulundu. Ayrıca planın 2026-2030 ASEAN Ekonomik Topluluğu Stratejik Planı'yla uyumlu olmasını istedi.
ASEAN Ekonomik Topluluğu Konseyi'nin 28. toplantısında Hartarto, hükümetleri sektörün ihtiyaçlarını ele almaya, özel sektörü sürece katmaya ve mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin kapasitelerini güçlendirmeye çağırdı. Singapur da şirketlerin ve çalışanların anlaşmadan yararlanabilmesi için iş dünyasının sürece katılımını ve eğitimi vurguladı.
Bölgesel programın genel kapsamı, uygulama görevinin büyüklüğünü gösteriyor. ASEAN sektörel organları 2026 için 391 Yıllık Kilometre Taşı Hedefi belirledi: 92'si tamamlandı, 246'sı sürüyor, 53'üne ise henüz başlanmadı. Buna göre hedeflerin yaklaşık yüzde 24'ü tamamlandı, yüzde 63'ü ise devam ediyor. Bu rakamlar, DEFA dışındaki çalışmaları da içeren daha geniş ekonomik stratejik planı kapsıyor.
Küçük işletmeler kullanabilecekleri sonuçlar istiyor
Singapur İş Federasyonu Üst Yöneticisi Kok Ping Soon, anlaşmayı memnuniyetle karşılarken başarının ölçülmesi için pratik bir ölçüt de ortaya koydu. Kok'a göre şirketler, sınır geçişlerinde daha az evrak işi, daha sorunsuz dijital ödemeler ve güvenilir veri akışları arayacak.
"Başarının temel ölçütü, işletmelerin sahada ne yaşadığı olacak," dedi Kok.
Roque, altyapı yatırımı yapılması ve uygulamanın küçük işletmelerin ihtiyaçlarına göre şekillendirilmesi çağrısında bulundu. Şirketleri dijital çözümlere yatırım yapmaya, bölge genelindeki ortaklıklarını güçlendirmeye ve bu fırsatlara mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeleri de dahil etmeye çağırdı.
Filipinler Ticaret Bakanı, imza töreninde müzakerelerin ardından yapılması gerekenleri şöyle özetledi:
"Asıl görevimiz şimdi bu taahhütleri somut sonuçlara dönüştürmek," dedi.
Gan, Singapur'daki küçük işletmelerin bölgedeki rakiplerinden daha güçlü bir rekabetle karşılaşabileceğine dair endişeleri kabul etti. ASEAN ekonomilerinin birçok alanda birbirini tamamladığını ve şirketlerin Güneydoğu Asya dışından da kayda değer bir rekabetle karşı karşıya olduğunu savundu.
Gıda ithalatı, verdiği örneklerden biriydi. Singapur kendi gıdasının çok azını üretiyor ve bölgeden daha fazla alım yapmak istiyor. Belgelerin daha hızlı hazırlanması ve ödemelerin kolaylaşması, ithalatçıların ihtiyaçlarını daha kolay ve düşük maliyetle karşılamasına yardımcı olabilir; böylece bölgesel üreticiler ile Singapurlu alıcıları buluşturabilir.
Büyümeye ilişkin yüksek tahminler farklı beklentileri yansıtıyor
Singapur Enerji, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı, Google, Temasek ve Bain & Company'nin araştırmasına atıfta bulunarak ASEAN'ın dijital ekonomisinin 2026'da 368 milyar ABD dolarına, 2035'te ise 1 trilyon ABD dolarının üzerine çıkacağını öngördü. Roque ise farklı bir tahminde bulunarak DEFA'nın dijital ekonominin 2030'a kadar tahminen 1 trilyon ABD dolarından 2 trilyon ABD dolarına ulaşmasına yardımcı olabileceğini söyledi.
Bu rakamlar fırsatı farklı biçimlerde ve farklı zaman çizelgelerine göre ortaya koyuyor. Roque'un tahminine göre 2 trilyon ABD doları, 1 trilyon ABD dolarının iki katı. Singapur Bakanlığının aktardığı tahmine göreyse 2035'te 1 trilyon ABD dolarını aşan bir değer, 2026 için öngörülen 368 milyar ABD dolarının 2,7 katından fazla olacak.
Şirketler için yetkililerin sözünü ettiği faydalar, bu bölgesel toplam rakamlardan daha yakın ve somut: daha az form, daha hızlı işlemler ve komşu pazarlara daha kolay giriş. Bu değişikliklerin hayata geçmesi için hükümetlerin taahhütlerinin işleyen sistemlerle ve bunları kullanabilecek işletmelerle desteklenmesi gerekiyor.
Müzakerelerden sonraki takvime
DEFA'nın müzakereleri yaklaşık üç yıl sürdü. Görüşmeler Eylül 2023'te başladı; kıdemli ekonomi yetkilileri 27-29 Mayıs 2026'da Manila'da yapılan toplantıda kalan konuları çözüme kavuşturdu. Bakanlar anlaşmayı kasım ayında imzaladı.
Sonraki adımlar, ASEAN'ın daha geniş ekonomik takvimi içinde yer alıyor:
- Eylül 2023: DEFA müzakereleri başladı.
- 27-29 Mayıs 2026: Kıdemli ekonomi yetkilileri Manila'da bekleyen konuları çözüme kavuşturarak müzakereleri tamamladı.
- 14 Kasım 2026: Üye devletlerin 11'inin tamamından bakanlar DEFA'yı imzaladı.
- 2026 sonu: ASEAN, güncellenmiş Mal Ticareti Anlaşması'nı başlangıçta planlanandan daha erken yürürlüğe koymayı hedefliyor.
- 2027: Singapur, DEFA'nın uygulanmasının ekonomi öncelikleri arasında yer aldığı ASEAN dönem başkanlığını devralıyor.
- 2027: ASEAN, Kanada ile ticaret anlaşmasını imzalamayı ve yeşil ekonomi anlaşması için olası müzakere alanlarını belirlemeyi hedefliyor.
ASEAN Ekonomik Topluluğu Konseyi ve ilgili sektörel organlar uygulama planlarını hazırlıyor ve öncelikli projeleri inceliyor. Gan, DEFA işler hale geldiğinde girişimlerin hazır olmasını istiyor; böylece işletmeler, hukuki taahhütler yürürlüğe girdikten sonra uzun süre beklemek yerine hemen yararlanmaya başlayabilecek.
Singapur, dijital bütünleşmeyi daha geniş ticari ilişkilerle bağlıyor
Singapur, 2027'de üstleneceği ASEAN dönem başkanlığı için iki genel ekonomik öncelik belirledi: 11 üyeli birlik içindeki bütünleşmeyi derinleştirmek ve dış ortaklarla iş birliğini güçlendirmek. Dönem başkanlığı, ASEAN'ın 60. kuruluş yıl dönümüne denk geliyor.
Gan, Kanada ile müzakerelerin kapsamlı bir anlaşmaya doğru ilerlediğini ve imzanın 2027'de atılmasının hedeflendiğini söyledi. Bu tarih, ASEAN ile Kanada arasındaki diyalog ilişkilerinin 50. yılına denk gelecek ve ASEAN'ın Kuzey Amerikalı bir ortakla yaptığı ilk serbest ticaret anlaşmasını oluşturacak.
Son gelişmeler, Kanada'nın Manila'daki ticaret girişiminin ardından geldi. Kanada Başbakanı Mark Carney, bölgesel müzakereler kasım ayındaki son tarihe yaklaşırken zirveye katılmaya hazırlanmıştı. Bakanlar daha önce yetkililere, ertesi yıl yapılması planlanan imzadan önce müzakereleri tamamlamaları çağrısında bulunmuştu.
ASEAN ayrıca Güney Kore ve Hindistan ile ticaret anlaşmalarını gözden geçirip güncelliyor, Körfez İşbirliği Konseyi ile yeni bir anlaşmayı da değerlendiriyor. Singapur, Avrupa Birliği ve Trans-Pasifik Ortaklığı için Kapsamlı ve İlerlemeci Anlaşma'nın üyeleriyle bağları güçlendirmek istiyor.
Bakanlar dijital ticaretin yanı sıra ASEAN Yeşil Ekonomi Çerçeve Anlaşması için hazırlanan fizibilite çalışmasının ön bulgularını da değerlendirdi. Amaç, çalışmayı tamamlamak ve 2027'de müzakereler için olası alanları belirlemek. ASEAN ayrıca bölgesel elektrik şebekesinde iş birliğine ilişkin güncellenmiş bir mutabakat zaptını resmileştirerek bütünleşme gündemini enerji altyapısıyla ilişkilendirdi.
Duman kirliliğiyle mücadelede de uygulama görevi var
ASEAN dışişleri bakanları, Endonezya'daki arazi ve orman yangınlarından kaynaklanan ve Singapur ile Malezya dahil komşu ülkeleri etkileyen kirliliği ayrıca görüştü. Filipinler Dışişleri Bakanı Ma. Theresa Lazaro, Endonezya'nın sorunu çözmeye yönelik çalışmalarını anlattığını, Singapur ve Malezya'nın ise buna olumlu karşılık verdiğini söyledi.
Bakanlar, Endonezya'da Sınır Aşan Duman Kirliliğinin Kontrolü için ASEAN Koordinasyon Merkezi'nin faaliyete geçirilmesi yönündeki çalışmaların hızlandırılması çağrısında bulundu. Merkezin kuruluş anlaşmasının en az altı üye devlet tarafından onaylanması gerekiyor. Onay, bir ülkenin anlaşmayı kabul etmesi için gereken resmî ulusal işlemdir.
Singapur, 2027 dönem başkanlığı sırasında merkezin kurulmasına öncelik verme sözü verdi. Dijital anlaşmada olduğu gibi duman kirliliği girişiminin de halkın amaçlanan faydalardan yararlanabilmesi için bölgesel taahhütlerin ulusal süreçler ve işleyiş düzenlemeleriyle takip edilmesi gerekiyor.
Endonezya ayrıca karbon nötrlüğü, döngüsel ekonomi ve mavi ekonomi programlarının yanı sıra enerji güvenliğinin güçlendirilmesini ve tedarik zincirlerinin daha dayanıklı hale getirilmesini destekledi. Bu programlar emisyonları, malzemelerin kullanımda tutulmasını ve denizler ile okyanuslarla bağlantılı sürdürülebilir ekonomik faaliyetleri ele alıyor.
Öne Çıkanlar
- ASEAN'ın 11 üyesinin tamamı DEFA'yı 14 Kasım 2026'da Manila'da imzaladı.
- Olası ilk projeler arasında dijital ödemeler, işletme kimlikleri ve elektronik ticaret belgeleri bulunuyor.
- Gan'ın 2027 başı hedefi, bakanlığın imzadan 180 gün sonra yürürlüğe gireceğine ilişkin açıklamasıyla örtüşmüyor; bu süre mayıs ayına işaret ediyor.
- Anlaşma, dijital ticaretin yanı sıra veri akışlarını, kaynak kodun korunmasını, siber güvenliği ve yapay zekâyı kapsıyor.
- Belirli girişimlere hazır ülkeler ilerleyebilir, diğer üyeler ise daha sonra katılabilir.
- İş dünyası örgütleri evrak işleri, ödemeler ve güvenilir veri aktarımlarında ölçülebilir iyileştirmeler istiyor.
- Singapur'un 2027 dönem başkanlığında daha geniş ticari ilişkiler, yeşil ekonomi iş birliği ve bölgesel duman kirliliği merkezi de gündeme gelecek.






