Asya'nın borçlanma düzeni değişiyor: Çin tahsilat yaparken kalkınma bankaları daha fazla kredi veriyor

11 dakikalık okuma
Asia's Debt Shift: China Collects as Development Banks Lend More

Asya'daki finansman değişimi geri ödeme aşamasına ulaşıyor

Çin'in gelişmekte olan ülkelere yönelik net kredi akışı 2024'te eksi 34 milyar dolara gerilerken, Dünya Bankası'nın düşük ve orta gelirli ülkelere net akışı yaklaşık 36 milyar dolara ulaştı. Bu zıt hareketlerin ardında Asya'nın kalkınma finansmanındaki değişim yatıyor: Hükümetler, Çin'in altyapı kredisi patlaması sırasında aldıkları kredileri geri öderken yeni kaynaklar için çok taraflı kredi kuruluşlarına giderek daha fazla yöneliyor.

İçindekiler
  1. Asya'daki finansman değişimi geri ödeme aşamasına ulaşıyor
  2. Çin'in kredi dengesi neden negatife döndü?
  3. Pakistan, Suudi Arabistan ve Çin'in desteğiyle zaman kazanıyor
  4. Pakistan'ın ödemesi gerekenler
  5. Pakistan'ın sıradaki hedefi daha uzun vadeli krediler
  6. Amiral gemisi demiryolu hattı ADB'ye yöneliyor
  7. Sri Lanka borcunu yeniden yapılandırırken Laos ödemeleri erteliyor
  8. Geçişi şekillendiren tarihler
  9. Borçlular ne kazanıyor, hangi zorluklarla karşılaşıyor?
  10. Öne Çıkanlar

Pakistan, iki sistemin artık nasıl birlikte işlediğini gösteriyor. 2027'de sona erecek mali yıl için ülkenin dış borç servisi 21,5 milyar dolar olarak tahmin ediliyor. İslamabad, Suudi Arabistan, Çin ve Kuveyt'ten 7,3 milyar dolarlık borç ertelemesi ayarlarken, uzun süredir Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru'yla (CPEC) ilişkilendirilen demiryolu hattının yenilenmesi için Asya Kalkınma Bankası'ndan finansman arıyor.

Borç ertelemesi, geri ödeme tarihini ileriye taşır. İthalat ve diğer acil ihtiyaçlar için kullanılabilecek kaynağı elde tutmayı sağlar, ancak mevcut borcu ortadan kaldırmaz. Bu nedenle finansmanın zamanlaması, maliyeti ve amacı, kredi kuruluşunun açıkladığı manşet tutar kadar önemlidir.

12 Ekim'de Bangkok'taki IMF ve Dünya Bankası Yıllık Toplantıları kapsamında Borçlu Ülkeler Platformu ilk Yönetim Konseyi toplantısını yaptı ve ilk yıllık çalışma döneminin önceliklerini belirledi. Nisan ayında, sekreterya görevini üstlenen BM Ticaret ve Kalkınma Kuruluşu (UNCTAD) ile birlikte kurulan forum, borç alan hükümetlerin borç yönetimini iyileştirmesine ve tutumlarını eşgüdüm içinde belirlemesine yardımcı olmayı amaçlıyor.

Toplantılar, Batı Asya'daki savaşla bağlantılı enerji arzı şoku, yükselen faiz oranları ve yüksek kamu borcu ortamında yapıldı. Gelişmekte olan ülkelerin yıl içinde dış kreditörlere yaklaşık 400 milyar dolar ödeme yapması gerekiyor. Asya hükümetlerinin acil görevi, demiryolları, afet sonrası toparlanma ve temel hizmetler için kaynak ayırmayı sürdürürken bu ödemeleri karşılamak.

Reklam

Çin'in kredi dengesi neden negatife döndü?

2010'ların ortalarında üzerinde anlaşmaya varılan Çin altyapı kredilerinde genellikle üç ila beş yıllık ödemesiz dönemler bulunuyordu. Bu dönemler anapara geri ödemelerini erteleyerek projelere faaliyete geçmeleri için zaman tanıyordu. Bu kredilerin çoğu artık geri ödeme aşamasına girdi.

Çin, 2023'te 60 gelişmekte olan ülke için net finansman çıkışına yol açtı; bu sayı 2012'de 18'di. Gelişmekte olan ülkelerin 2025'te Pekin'e tahminen 35 milyar dolar borç servisi ödemesi bekleniyordu. Negatif net akış, ilgili dönemde geri ödemelerin alınan yeni finansmanı aştığı anlamına geliyor.

Dünya Bankası'nın 2025 Uluslararası Borç Raporu, çok taraflı kuruluşlarda farklı bir yönelime işaret ediyor. Bankanın kendi net akışı 2024'te yaklaşık 36 milyar dolarla rekor seviyeye ulaştı; çok taraflı kreditörler uzun vadeli net finansmanın neredeyse yarısını sağladı. Tek tek hükümetler ve onların kredi kuruluşları anlamına gelen ikili kreditörlerin net akışı ise yaklaşık 4,5 milyar dolara gerileyerek küresel finans krizinden bu yana en düşük düzeyini gördü.

Çin, kredi vadelerinin uzatılması, ödemelerin ertelenmesi ve döviz kıtlığında yabancı para sağlayabilen para takası düzenlemeleri aracılığıyla sürece dahil olmaya devam ediyor. Ülkenin rolü, yeni ve büyük bir inşaat dalgasını finanse etmekten ziyade mevcut borçluların ödemelerini yönetmesine yardımcı olmayı giderek daha fazla kapsıyor. Pakistan, Sri Lanka ve Laos bu geçişin üç farklı örneğini sunuyor.

Pakistan, Suudi Arabistan ve Çin'in desteğiyle zaman kazanıyor

Maliye Bakanı Muhammed Aurangzeb, Suudi Arabistan'ın 3 milyar dolarlık kredi imkânının vadesini 31 Ekim'in ötesine uzattığını doğruladı. Bu finansman, Pakistan'ın Birleşik Arap Emirlikleri'ne yapacağı 3,5 milyar dolarlık geri ödemelerle bağlantılı açığı kapatmasına yardımcı olmuştu. Suudi Arabistan'ın ayrı bir 5 milyar dolarlık kredi imkânının vadesi de 2028'e kadar uzatıldı.

Aurangzeb, 3 milyar dolarlık kredi imkânının uzatılmasını şöyle ifade etti:

Uzatıldı ve makul bir süre için geçerli olacak.

Bakan, uzatmanın süresini açıklamadı. Çin ve Kuveyt de toplam 4,3 milyar dolarlık borç ertelemesine ilişkin güvence verdi. Bu tutarın 4 milyar doları Çin'den, 300 milyon doları Kuveyt'ten geliyor. Çin'in uzatmasının Mart 2027'de yapılması, düzenlemelerin ise yaklaşık bir yıl sürmesi bekleniyor.

Suudi Arabistan'ın 3 milyar dolarlık kredi imkânı ile Çin ve Kuveyt'ten beklenen uzatmalar birlikte 7,3 milyar dolarlık erteleme paketini oluşturuyor. Bu tutar, Pakistan'ın tahmini 21,5 milyar dolarlık dış borç servisi yükünün yaklaşık yüzde 34'üne denk geliyor. Çin ve Suudi Arabistan'dan yaklaşık 12 milyar dolarlık destek beklendiğine ilişkin önceki tahminler, bu belirli paketten daha geniş bir finansman ihtiyacını kapsıyor.

Reklam

Pakistan'ın ödemesi gerekenler

Maliye Bakanı İmdadullah Bosal, ertelemeler ve yeniden finansman sonrasında Pakistan'ın net dış finansman ihtiyacını yaklaşık 11 milyar dolar olarak açıkladı. Yeniden finansman, eski bir kredinin başka bir borçlanma düzenlemesiyle değiştirilmesi anlamına geliyor. Maliye Bakanlığı, 5 milyar doların şimdiden ödendiğini, sonraki yedi ayda ise yaklaşık 6 milyar doların ödenmesi gerektiğini bildirdi.

215 milyar dolarlık brüt borç servisi tahmini, 4 milyar dolarlık faiz ödemesini de içeriyor. Senato Maliye Komisyonu'na verilen brifingde aktarılan rakamlara göre anapara geri ödemeleri 17 milyar ya da 17,5 milyar dolar. İkinci rakam, açıklanan toplam tutarla örtüşüyor. İkili borç ertelemelerinin ardından kalan ihtiyaç yaklaşık 14 milyar dolar olarak hesaplandı. Buna, yetkililerin maliyeti nedeniyle Pakistan'ın kaçınabileceğini söylediği 3,2 milyar dolarlık ticari yeniden finansman da dahil.

Pakistan, eylülde 3 milyar dolarlık tahvil ihraç ederek uluslararası tahvil piyasalarına da geri döndü. İhraca 6 milyar dolarlık talep geldi; yani yatırımcı talebi ihraç tutarının iki katı oldu. Aurangzeb, yeni avro tahvilleri, Panda tahvilleri ve rupiye endeksli ancak dolar üzerinden ödenen tahvillerin değerlendirildiğini söyledi. Panda tahvilleri, Çin dışında yerleşik borçlular tarafından Çin'in iç piyasasında renminbi cinsinden çıkarılıyor.

Önerilen 10 milyar dolarlık ABD likidite imkânı, hükümetin planlarında artık daha az merkezi bir yer tutuyor. Washington'un talebi reddettiği bildirildi; Aurangzeb ise olası desteği koşullu ifadelerle anmaya devam etti. Bakan, bu desteğin ne garanti edildiğini ne de Pakistan'ın dış finansman ihtiyaçlarını karşılamak için şart olduğunu söyledi.

Aurangzeb, hükümetin ABD talebine ilişkin tutumunu şöyle açıkladı:

Mümkün olursa iyi; olmazsa da onunla ya da onsuz yolumuza devam edeceğiz.

Bakan, IMF İcra Direktörleri Kurulu'nun yaklaşık 1,2 milyar dolarlık bir ödeme dilimini değerlendirmek üzere aralık ayında toplanmasının beklendiğini söyledi. Bu finansman ve Mart 2027'de beklenen Çin kaynaklı borç ertelemesi, Pakistan'ın geri ödeme takvimindeki önemli dönüm noktaları.

Pakistan'ın sıradaki hedefi daha uzun vadeli krediler

Pakistan, sık sık yeniden finansman gerektiren düzenlemelerin yerine beş ila on yıl vadeli borçlanma arayışında. Aurangzeb, Senato Maliye Komisyonu'na verdiği bilgide, yurt içi borcun daha önce üç ayda bir yeniden finanse edilmek zorunda kaldığını ve bunun bütçeyi borçlanma maliyetlerindeki tekrarlanan değişikliklere açık hale getirdiğini söyledi.

Yurt içi borcun ortalama vadesi Haziran 2024'teki 2,7 yıldan Haziran 2026'da 3,8 yıla çıktı. Hükümet, Haziran 2028'de sona erecek mali yıl için hedefini 4,2 yıl olarak belirledi. Daha uzun vadeler geri ödemeleri daha geniş bir zamana yayar ve aynı anda yenilenmesi gereken borç miktarını azaltır.

Bosal, kamu borcunun Haziran 2026 sonunda gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 68,6'sına gerilediğini; Haziran 2023'te sona eren mali yılda bu oranın yüzde 75,1 olduğunu ve böylece 6,5 puan düştüğünü söyledi. Buna rağmen borç stoku, Haziran 2018'de sona eren mali yıldaki 24,9 trilyon rupiden 2026'da 86,7 trilyon rupiye çıktı. Ekonominin büyüklüğüne oranla azalırken nakit tutar olarak artan bir borç söz konusu olabilir.

Reklam

Faiz ödemeleri, hükümet gelirlerinin yüzde 35'ini tüketti. Haziran 2024'te sona eren mali yılda bu oran yüzde 61'di. Yıllık faiz giderleri, Haziran 2025 ve Haziran 2026'da sona eren mali yıllar arasında 8,9 trilyon rupiden 6,9 trilyon rupiye düştü. Yetkililer bu iyileşmeyi düşük faiz oranlarına, borç yönetimine ve faiz ödemeleri öncesindeki bütçe dengesinin güçlenmesine bağladı.

Aurangzeb, Pakistan'ın cari mali yılda dış borcunu 4 milyar dolar, sonraki yıl ise 3,5 milyar dolar azaltmayı hedeflediğini söyledi. Önceki yıl borcun 4,5 milyar dolar azaltıldığı bildirildi. Plan, pahalı finansmanın yerine başka kaynaklar koyarken geri ödemeleri ve ithalat ihtiyaçlarını karşılayacak kadar dövizi elde tutmaya bağlı.

Amiral gemisi demiryolu hattı ADB'ye yöneliyor

Ana Hat 1 (ML-1), finansmandaki değişimi görünür kılıyor. Önerilen 6,7 milyar dolarlık yenileme çalışması, Karaçi ile Peşaver arasındaki yaklaşık 1.726 kilometrelik hattı kapsıyor. Pakistan başlangıçta bu demiryolu projesi için, CPEC'in amiral gemisi yatırımlarından biri olarak Çin'den finansman aramıştı.

Çin'in projeyi tek başına finanse etmek istemesinin ardından Pakistan, 2017'de ADB'nin finansman teklifini reddetti. Maliyetin yüzde 85'ini karşılaması beklenen Çin taahhüdü gerçekleşmedi. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi, Ağustos 2025'teki ziyaretinde Pekin'in başka finansörlerin projeye katılmasını kabul ettiğini belirtti.

Demiryolunun önceki finansman sınavı, kararın diplomasi dışındaki önemini ortaya koydu. Pakistan Demiryolları yılda yaklaşık 55 milyar rupi açık veriyordu. Demiryolunun yük taşımacılığındaki payı ise 1960'lardaki yaklaşık yüzde 70 seviyesinden yüzde 2 ila 3'e kadar düşmüştü. Hattın yeniden yapılması, demiryolu işletmeciliğini daha güvenilir ve mali açıdan sürdürülebilir hale getirme hedefiyle bağlantılı.

Pakistan başlangıçta ADB'den 7 milyar dolar istedi. Finansman görüşmelerinde daha sonra projenin geneli için yaklaşık 2 milyar dolar, projeye hazırlık finansmanı için 10 milyon dolar ve Karaçi-Rohri bölümü için önerilen 1,1 milyar dolar yer aldı. Bu rakamlar finansman planının farklı aşamalarını ve bölümlerini ifade ediyor. Hükümet, izlenecek sıralamanın Pekin'le kararlaştırıldığını söylüyor.

Çin'in mevcut yatırımları hâlâ önemli boyutta. Çin'in Pakistan'daki enerji projelerine yatırımı 21 milyar doları aştı; Pakistan'ın Çinli enerji üreticilerine 1,5 milyar dolardan fazla borcu bulunuyor. Güvenlik baskısı da ilişkileri etkiliyor: 2021'den bu yana Pakistan'da 21 Çin vatandaşının öldürüldüğü bildirildi. Yeni demiryolu finansmanı, henüz çözülmemiş ödeme ve güvenlik sorunlarıyla aynı döneme denk geliyor.

Sri Lanka borcunu yeniden yapılandırırken Laos ödemeleri erteliyor

Sri Lanka, Çin İhracat-İthalat Bankası'na olan yaklaşık 4,2 milyar dolarlık borcunu yeniden yapılandırmak için Haziran 2024'te anlaşmalar imzaladı. Ülkenin sonraki finansmanı büyük ölçüde çok taraflı kuruluşlara dayandı. IMF ve ADB, 2025'te Kolombo'ya aktarılan yaklaşık 1,48 milyar dolarlık dış kalkınma finansmanının neredeyse yüzde 80'ini, yani yaklaşık 1,18 milyar doları birlikte sağladı.

Reklam

ADB, Ditwah Kasırgası'nın ardından Sri Lanka için 2026 yılı tahsisini 480 milyon dolara çıkardı. Ülke borç krizinin sonuçlarıyla mücadele ederken afet sonrası toparlanma harcamaları da kamu kaynaklarına yönelik talepleri artırıyor.

Laos ise 2020'den bu yana Çin'in tekrarlanan ödeme ertelemelerine bel bağladı. Bu ertelemelerin toplamı 3,23 milyar dolara, yani ülkenin gayrisafi yurt içi hasılasının yaklaşık yüzde 19'una ulaştı. Erteleme, ödemeleri ileri tarihe alır; yeniden yapılandırma ise geri ödeme takvimi ve kimi zaman borç tutarı dahil olmak üzere borç anlaşmasının genel koşullarını değiştirebilir.

Dünya Bankası, Laos'un borç servisinin 2026'da GSYH'nin yüzde 13'üne ulaşacağını öngörüyor. Bu, ülkenin yıllık ekonomik üretiminin her 100 doları başına yaklaşık 13 dolarlık ödeme anlamına geliyor. Vadelerin uzatılması acil finansman krizini önlese bile bu denli ağır bir ödeme yükü, hükümetin sağlık, eğitim ve sosyal koruma harcamalarına ayırabileceği kaynakları kısıtlıyor.

Geçişi şekillendiren tarihler

Asya'nın bugünkü finansman baskıları, yıllar süren borçlanma, geciken projeler ve değişen geri ödeme koşulları içinde oluştu. Önceki taahhütlerin bugünkü kararları nasıl etkilediğini birkaç tarih gösteriyor:

  • 2017: Pakistan, Çin'den finansman ararken ADB'nin ML-1 projesine katılımını reddetti.
  • 2020'den itibaren: Laos, toplamı 3,23 milyar dolara ulaşan tekrarlanan Çin kaynaklı ödeme ertelemeleri aldı.
  • Haziran 2024: Sri Lanka, Çin İhracat-İthalat Bankası'na olan yaklaşık 4,2 milyar dolarlık borcunu yeniden yapılandırmak için anlaşmalar imzaladı.
  • Ağustos 2025: Wang Yi, Çin'in diğer finansörlerin ML-1'e katılmasını kabul ettiğini belirtti.
  • Temmuz 2026: Pakistan, CPEC'le bağlantılı 1,3 milyar dolarlık Çin ticari kredisini geri ödedi ve daha hızlı yeniden finansman aradı.
  • 31 Ekim 2026: Pakistan'ın 3 milyar dolarlık Suudi kredi imkânının vadesi, uzatıldığı doğrulanmadan önce doldu.
  • Aralık 2026: Pakistan, yaklaşık 1,2 milyar dolara ilişkin IMF Kurulu kararını bekliyor.
  • Mart 2027: Beklenen 4 milyar dolarlık Çin kaynaklı borç ertelemesi, finansman takviminde önemli bir dönüm noktası olacak.

Pakistan'ın takvimi temel zorluğu ortaya koyuyor: Yeni finansman kararlarıyla eski geri ödeme tarihleri farklı zamanlarda geliyor. Yıllık finansman planları dengeli görünse bile hükümetlerin bu tarihler arasında yeterli nakdi bulundurması gerekiyor.

Borçlular ne kazanıyor, hangi zorluklarla karşılaşıyor?

Çok taraflı finansman daha uzun geri ödeme süreleri, rekabetçi tedarik süreçleri ve projeler hakkında daha fazla şeffaflık sağlayabilir. Birden fazla olası kreditörün bulunması, hükümetlere koşulları müzakere ederken daha fazla seçenek de sunar. Pakistan için ADB'nin katılımı, önceki finansman planı nedeniyle duran demiryolu projesini ilerletmenin yolunu açıyor.

Kaynaklar hükümetin genel bütçesi içinde de el değiştirir. Bir kalkınma bankası demiryolu ya da afet sonrası toparlanma programını finanse ederek, başka bir ödeme, örneğin ikili bir kreditöre geri ödeme için yurt içi gelirleri veya döviz rezervlerini serbest bırakabilir. Böylece yeni kalkınma finansmanı hem yatırımları destekleyebilir hem de eski borçların yarattığı baskıyı hafifletebilir.

Reklam

Çok taraflı kredilerin kendi koşulları da var; bunlara politika şartları da dahil. Kalkınma bankalarına genellikle tercihli alacaklı statüsü tanınıyor; başka bir deyişle alacakları çoğunlukla borç yeniden yapılandırmalarının dışında tutuluyor. Borçlanma içindeki payları arttıkça, borcun yeniden müzakere edilmekten korunan bölümü de genellikle büyüyor. Bu durumda gelecekteki olası uyarlamaların daha büyük yükü ikili ve özel kreditörlere kalıyor.

Borçlu Ülkeler Platformu, uygulamaya dönük işbirliğiyle hükümetlerin bu ödünleşimleri yönetmesine yardımcı olabilir. Sri Lanka'nın resmî kreditörler komitesi, Çin ve tahvil sahipleriyle yürüttüğü müzakereler, birden fazla kreditör grubuyla karşı karşıya olan diğer borçlulara dersler sunuyor. Üyeler net akışları izleme, geri ödeme tarihlerini yayma ve iklim afetlerinden sonra borç servisini geçici olarak durduran maddeler tasarlama yöntemlerini paylaşabilir.

Pakistan'ın borç ertelemeleri, Sri Lanka'nın yeniden yapılandırması ve Laos'un ödeme ertelemeleri aynı acil önceliğe işaret ediyor: Devralınan borç yükümlülüklerini yerine getirirken kalkınma harcamalarına olanak tanımak. Gerçekte alınan ve geri ödenen parayı izlemek, hükümetlere yalnızca açıklanan finansman taahhütlerinden daha kullanışlı bir yol gösteriyor.

Öne Çıkanlar

  • Çin'in gelişmekte olan ülkelere net finansman akışı 2024'te eksi 34 milyar dolar olurken, Dünya Bankası'nın kendi net akışı yaklaşık 36 milyar dolara ulaştı.
  • Pakistan, tahmini 21,5 milyar dolarlık dış borç servisi karşısında ikili kreditörlerden 7,3 milyar dolarlık borç ertelemesi ayarlıyor.
  • Suudi Arabistan 3 milyar dolarlık uzatmayı doğruladı; Çin'den 4 milyar dolarlık borç ertelemesi Mart 2027'de bekleniyor.
  • Yıllardır süren ve sonuçsuz kalan Çin finansmanı görüşmelerinin ardından Pakistan, ML-1 demiryolunun bazı bölümleri için ADB finansmanı arıyor.
  • Sri Lanka borç yeniden yapılandırmasını çok taraflı destekle birlikte yürütürken Laos büyük ölçüde Çin'in ödeme ertelemelerine bel bağladı.
  • Borçlu Ülkeler Platformu, borç alan ülkeler arasında borç yönetimini ve eşgüdümü güçlendirmeyi amaçlıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir