Aşılanan 309 çocuğun 85'inde kızamık antikoru saptanamadı
Bangladeş Epidemiyoloji, Hastalık Kontrol ve Araştırma Enstitüsü'nün (IEDCR) yürüttüğü bir araştırmada, ulusal aşılama kampanyasının ardından aşılanan 309 çocuğun 85'inde, yani yüzde 27,5'inde, kızamık antikorları saptanamadı. Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü (DGHS), salgınla bağlantılı 1.233 ölüm kaydederken bunların 104'ünün doğrulanmış kızamık vakaları, 1.129'unun ise kızamık belirtileri gösteren hastalar arasında olduğunu bildirdi.
İçindekiler
- Aşılanan 309 çocuğun 85'inde kızamık antikoru saptanamadı
- Eylül araştırmasında ne ölçüldü?
- Kampanyanın ardından aylarca süren bulaş
- Matlab araştırması neden önemli?
- Bebekler rutin aşılamaya kadar koruma açığıyla karşı karşıya
- Saklama koşulları, beslenme ve önceki antikor bulguları
- Hastane testleri ve virüs dizilemesi ne gösterdi?
- Programda aşı uygulayıcısı sayısı yetersiz
- Ağır hastalık vakaları hastaneleri zorluyor
- Daha geniş araştırma ve aşılama kararları
- Öne Çıkanlar
Araştırmacılar eylül ayında Dakka, Mymensingh ve Munshiganj bölgelerindeki altı banliyö ve kırsal noktada 9-59 aylık çocukları test etti. Test edilen çocukların 203'ünde, yani yüzde 65,7'sinde, antikor sonucu pozitif çıktı. 21 çocuğun, yani yüzde 6,8'inin sonuçları ise sınır değerlerdeydi; bu, ölçümlerin laboratuvarın net pozitif ve negatif kategorileri arasında kaldığı anlamına geliyor.
Araştırmaya katılan 9-14 aylık en küçük çocuklarda antikor sonucunun pozitif çıkma olasılığı, 15-59 aylık çocuklara kıyasla daha düşüktü. İki ya da üç doz aşı olan çocukların bağışıklık tepkileri, genellikle tek doz aşı olanlardan daha güçlüydü.
Bulgular, Bangladeş'in müdahalesinde iki sorunu öne çıkarıyor: aşılarını kaçıran çocuklara ulaşmak ve aşılı bazı çocuklarda antikor düzeylerinin neden düşük olduğunu anlamak. Ayrı bir ulusal değerlendirmede, çocukların yalnızca yüzde 82'sinin aşılarının tamamlandığı; bu oranın yüzde 95'lik hedefin altında kaldığı, aşı uygulayıcısı kadrolarının da yaklaşık yüzde 40'ının boş olduğu saptandı.
Bangladeş'te yakından izlenen koşullarda güçlü aşı yanıtları alındığını gösteren veriler de var. Matlab'da yapılan randomize bir araştırmada, altı aylıkken aşılanan bebeklerin yüzde 94'ünde kızamık antikoru yanıtı gelişti; dokuz aylıkken yapılan bir doz daha sonrasında bu oran kümülatif olarak yüzde 99'a çıktı. Uzun süredir devam eden salgın karşısında aşı hizmetleri ve aileler için farklı sonuçların nedenlerini anlamak önem taşıyor.
Eylül araştırmasında ne ölçüldü?
IEDCR'nin liderlik ettiği araştırma ekibinde, devlet sağlık kurumları, Halk Sağlığı Enstitüsü, Doğu Akdeniz Halk Sağlığı Ağı ve Dakka Homeopatik Tıp Koleji'nden 12 araştırmacı ve yetkili yer aldı. Araştırmacılar, çalışmayı ulusal kampanyanın ardından beş yaşından küçük çocuklardaki kızamık bağışıklığını değerlendiren ilk araştırma olarak nitelendirdi.
Aşı geçmişleri, aşı kartları ve ebeveynlerden alınan bilgilerle kontrol edildi. Ardından kan örnekleri IEDCR laboratuvarında test edildi. Antikorlar, bağışıklık sisteminin virüsü tanımak ve vücudun ona karşı savunmasına yardımcı olmak için ürettiği proteinlerdir.
Eylül ayı sonuçları, kanın alındığı sıradaki antikor düzeylerini gösteriyor. Bir çocuğun sonucunun neden negatif çıktığını açıklamak için aldığı dozları, bu dozların zamanlamasını, aşının saklanma koşullarını ve çocuğun sağlık durumunu incelemek gerekiyor. Araştırmayı yürütenler, düşük yanıtın nedenlerine ilişkin ek inceleme çağrısı yaptı.
Sağlık Bakanı Sardar Md Sakhawat Hossain, araştırmanın küçük çaplı olduğunu ve kesin bir sonuca varılmadan önce daha geniş kapsamlı bir inceleme gerektiğini söyledi. Birçok ülkede aynı aşıların kullanıldığına işaret ederek aşıların kalitesini savundu.
Kampanyanın ardından aylarca süren bulaş
Sağlık yetkilileri, salgının mart ayında ortaya çıkmasının ardından 20 Nisan'da ulusal kızamık ve kızamıkçık aşılama kampanyasını başlattı. Altı aylık ile beş yaş arasındaki çocukları kapsayan kampanya 20 Mayıs'ta sona erdi. Yetkililer, kampanyanın tamamlanmasından sonraki üç ila dört hafta içinde bulaşın kontrol altına alınmasını bekliyordu; ancak beş ay sonra bile vakalar sürüyordu.
Başlıca gelişmeler birkaç aya yayıldı:
- Mart: Kızamık salgını başladı.
- 20 Nisan-20 Mayıs: Yetkililer ulusal kızamık ve kızamıkçık kampanyasını yürüttü.
- Eylül: IEDCR araştırmacıları aşılanmış 309 çocuğun kan örneklerini test etti.
- 14 Ekim: Bağımsız bir değerlendirme, rutin bağışıklama programındaki aksaklıkları ortaya koydu.
- Kasım sonu: 3.000 çocuğu kapsayan daha büyük bir araştırmanın sonuçlarının açıklanması bekleniyordu.
DGHS'nin atıfta bulunulan en güncel günlük bülteninde, 24 saat içinde kızamık belirtileriyle hastaneye başvuran 1.388 kişi ve bu belirtileri gösteren hastalar arasında altı ölüm kaydedildi. Kamu ve özel hastanelerde sağlık hizmeti arayanların toplam sayısı 222.552'ye ulaştı. Hastanelere ilişkin bu veriler, şüpheli vakaların yanı sıra laboratuvarda doğrulanmış hastalıkları da kapsıyor.
Matlab araştırması neden önemli?
Matlab'da yapılan randomize bir araştırma ayrıntılı bir karşılaştırma sunuyor. Mart 2017-Mart 2018 arasında yürütülen araştırmaya 620 sağlıklı bebek alındı ve bebekler rastgele olarak altı ve dokuz aylıkken aşılanacak ya da ilk dozlarını dokuz aylıkken alacak şekilde gruplara ayrıldı.
Altı aylıkken aşılanan ve antikor analizine dahil edilen 301 bebeğin 282'sinde kızamık antikoru yanıtı gelişti; bu, yüzde 94'lük bir oran. Dokuz aylıkken yapılan ikinci dozun ardından, 11 aylık olduklarında 297 bebek yanıt vermişti; kümülatif oran yüzde 99'du. İlk dozunu dokuz aylıkken alan grupta ise 292 bebeğin 291'i 11 aylık olduklarında yanıt verdi; yuvarlanmış sonuç yüzde 100 olarak bildirildi.
Araştırmada serokonversiyon ölçüldü; bu, aşılamanın ardından antikor yoğunluğunun yeterince yükselmesi ya da korumayla ilişkilendirilen bir düzeye ulaşması anlamına geliyor. Araştırmacılar, aşılamadan önce alınan kan örneklerini sonraki örneklerle karşılaştırdı. Eylül ayındaki incelemede ise ulusal kampanya sonrasında farklı yaşlarda ve farklı aşı geçmişlerine sahip çocukların antikor durumu değerlendirildi.
Matlab sonuçları, kamuoyundaki tartışmalarda sıkça dile getirilen ve altı aylık bebeklerin yaklaşık yüzde 50'sinin, dokuz aylıkların yüzde 85'inin, 12 aylıkların ise yüzde 90'ının yanıt verdiğini belirten genel tahminlerden daha ayrıntılı bir tablo sunuyor. Araştırma grubunda ölçülen yanıt oranı, altı aylıkken yapılan dozdan sonra yüzde 94, dokuz aylıkken yapılan ilk dozdan sonra ise yaklaşık yüzde 100'dü. Yaş önem taşıyor; aşının türü, araştırma grubu ve yanıtın ölçülme biçimi de oranları etkiliyor.
Araştırmada iki grupta toplam 123 istenmeyen olay kaydedildi; bunların şiddeti ve sonuçları gruplar arasında benzerdi. Çoğu hafifti, kalıcı bir etki bırakmadan geçti ve aşılamayla bağlantılı değildi. Araştırmanın yazarları, salgın veya bulaşın arttığı dönemlerde altı aylıkken aşılamayı desteklerken bağışıklığın ne kadar sürdüğüne ilişkin ek araştırma yapılmasını önerdi.
Bebekler rutin aşılamaya kadar koruma açığıyla karşı karşıya
Bangladeş'in rutin aşı takviminde ilk kızamık ve kızamıkçık dozu dokuzuncu, ikinci doz ise 15'inci ayda yapılıyor. Daha küçük bebekler kısmen annelerinden geçen antikorlara ve çevrelerindeki insanların bağışıklığı sayesinde oluşan korumaya bağlı.
Bangladeş Çocuk Hastanesi ve Enstitüsü ile icddr,b'nin yürüttüğü bir hastane araştırması, dokuz aylıktan önceki tehlikeye ışık tutuyor. Araştırmacılar, 20 Nisan-21 Mayıs arasında kızamık belirtileriyle hastaneye yatırılan 14 yaşından küçük 341 çocuğu inceledi. Bunların 324'ünde kızamık doğrulandı. Üç ila sekiz aylık 141 bebeğin 137'sinin test sonucu pozitif çıktı.
Matlab araştırmasında Dünya Sağlık Örgütü kılavuzlarına ilişkin açıklama burada özellikle önem taşıyor: salgın sırasında altı aylıkken yapılan doz ek doz niteliğinde ve çoğu zaman sıfırıncı doz olarak adlandırılıyor. Bu dozu alan çocukların rutin takvimdeki iki dozu da yaptırması gerekiyor. Dolayısıyla erken dönemde kampanya kapsamında aşılanmak, rutin aşılar başlamadan önce ek koruma sağlarken sonraki randevuları gereksiz kılmıyor.
Jahangirnagar Üniversitesi Mikrobiyologlar Derneği'nin düzenlediği bir seminerde konuşmacılar, hastaneye yatırılan çocukların yaklaşık yüzde 33'ünün dokuz aylıktan küçük olduğunu söyledi. Ayrıca etkilenen çocukların yüzde 74'ünün hiç aşı olmadığını, yüzde 14'ünün ise dozlarını tamamlamadığını gösteren verileri paylaştı. Seminerde aktarılan verilere göre bu iki grup, etkilenen çocukların toplam yüzde 88'ini oluşturuyordu.
Anne antikorlarına ilişkin araştırmalar sınırlı. icddr,b'nin daha önce yürüttüğü ön çalışma yalnızca 16 bebeği kapsıyordu ve antikor düzeylerinin yaşamın ilk aylarında hızla düşebildiğini ortaya koymuştu. Bu hassas dönemde korumaya ilişkin kararları yönlendirmek için daha geniş araştırmalara ihtiyaç var.
Saklama koşulları, beslenme ve önceki antikor bulguları
Aşı uzmanı Tajul A Bari, saklama ve taşımayı araştırmada öncelik verilmesi gereken alanlar olarak gösterdi. Aşıların depolar, araçlar ve klinikler arasında taşınırken belirlenmiş sıcaklık aralığında tutulması gerekiyor. Kontrollü bu taşıma sürecine soğuk zincir deniyor. Sürecin herhangi bir aşamasındaki sıcaklık sorunu aşının bağışıklık yanıtı oluşturma gücünü azaltabilir.
Bari, bazı çocuklarda daha zayıf yanıtların olası nedeni olarak ağır yetersiz beslenmeye de işaret etti. Bu etkenleri araştırmak için çocukların sağlık durumu ve aşı geçmişlerinin yanı sıra aşıların ulaştırılma koşullarının da incelenmesi gerekiyor. Aşılamada görevli yetkililer, Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında kullanılan aşıların DSÖ tarafından onaylandığını belirtirken kalitelerini denetleyecek yerel bir sistemin bulunmadığına ilişkin kaygılarını dile getirdi.
2016'da yayımlanan önceki bir antikor araştırmasında, tek doz kızamık aşısı yapılan 77 Bangladeşli çocuk incelendi. Çocukların yüzde 75,3'ünde saptanabilir antikor bulundu; yaklaşık dörtte biri antikor negatif olarak tanımlandı.
Araştırmada ortalama antikor yoğunluğu 13-24 aylık çocuklarda mililitre başına 2,75 uluslararası birimle en yüksek, 85-96 aylık çocuklarda ise 0,77 ile en düşük düzeydeydi. Sonuçlar yaşa göre değişiyordu. Daha yeni araştırmayla birlikte değerlendirildiğinde bu bulgular, aşı sonrası antikor düzeylerine ilişkin soruların mevcut kampanyadan önce de gündemde olduğunu gösteriyor.
Hastane testleri ve virüs dizilemesi ne gösterdi?
Hastane araştırması, aşılama ve hastalık ilişkisine dair başka bir görünüm sunuyor. Kızamık belirtileriyle hastaneye yatırılan çocuklar arasında, dokuz aylıktan küçük 146 bebeğin 142'sinin ve aşılanabilecek yaşta olup hiç doz almamış 126 çocuğun 122'sinin test sonucu pozitif çıktı. Tek doz aşı olmuş 48 çocuğun 44'ünde, iki doz aşı olmuş 21 çocuğun ise 16'sında pozitif sonuç görüldü.
Bu çocukların tümü, kızamık şüphesiyle hastaneye yatacak kadar hastalandıkları için araştırmaya alındı. Yüzdeler, bu hastane grubundaki test sonuçlarını gösteriyor. Toplum genelindeki korumayı ölçmek için daha geniş kapsamlı bir araştırmada aşılı ve aşısız çocuklardaki hastalık oranlarını karşılaştırmak gerekiyor.
Bilim insanları ayrıca virüsün genetik talimatlarını içeren 55 tam genomu inceledi. IEDCR 37, icddr,b ise 18 genom diziledi. Tüm örnekler, dünyanın başka yerlerinde de saptanan B3 genetik grubuna aitti.
Virüsün H proteininde dört mutasyon belirlendi. Araştırmacılar bu değişikliklerin uluslararası düzeyde de gözlemlendiğini söyledi ve kızamık virüsünün tek serotipli, yani bağışıklık sisteminin tanıdığı tek bir ana tipe sahip olduğunu belirtti. Aşı antikorları virüsün birden fazla bölümünü tanıyabiliyor. icddr,b'nin değerlendirmesi, bilim insanları mutasyonların biyolojik etkilerini araştırırken aşılamanın sürdürülmesini destekledi.
Programda aşı uygulayıcısı sayısı yetersiz
DSÖ, UNICEF, Gavi ve diğer ortakların desteğiyle 70'i ulusal, uluslararası uzmanlardan oluşan bir ekip ekim ayında Bangladeş'in bağışıklama programını değerlendirdi. Aşıların tamamlanma oranını yüzde 82 olarak belirleyen ekip, yüzde 95'lik ulusal hedefe ulaşmak için 13 puanlık açık bulunduğunu kaydetti.
Aşı uygulayıcısı kadrolarının yaklaşık yüzde 40'ı boştu. Değerlendirmede, programdaki aksaklıklar nedeniyle yaklaşık her beş çocuktan birinin rutin aşılarını kaçırdığı da belirtildi. Aksaklıklar arasında 2024'te planlanan, ancak Şeyh Hasina'yı iktidardan uzaklaştıran ayaklanma nedeniyle ertelenen bir kampanya ile 2025'te grevler ve siyasi istikrarsızlıktan etkilenen bir kampanya da yer aldı.
Bağımsız komite, sorunların başka hastalıkları da etkileyebileceği uyarısında bulundu. Hükümete sunulan değerlendirmede şu ifadeler yer aldı:
Kızamık salgını, bağışıklama sisteminin kötüye gittiğini gösteren bir turnusol kâğıdı ve uyarı işaretidir.
Komite, boğmaca, difteri ve aşı kaynaklı çocuk felci virüsünün oluşturduğu risklere dikkat çekti. Bu hastalıklar, enfeksiyona bağlı olarak ağır solunum sorunlarına, kalp ve sinir hasarına ya da felce yol açabiliyor.
Sağlık Bakanlığı Sözcüsü Zahid Raihan, hükümetin önerilere vereceği ilk karşılığın personel alımı olacağını belirtti:
Önerileri uygulamaya koymanın ilk adımı olarak mümkün olan en kısa sürede aşı uygulayıcıları istihdam edeceğiz.
Ağır hastalık vakaları hastaneleri zorluyor
Hastane yetkililerine göre Bangladeş Çocuk Hastanesi ve Enstitüsü, 26 Ekim'e kadar kızamık tanısı veya belirtileri bulunan yaklaşık 3.500 çocuğu tedavi etti; yaklaşık 97-98 çocuk hayatını kaybetti. O sırada 97 çocuk tedavi görüyordu; bunların 25'i o pazartesi günü hastaneye yatırılmıştı.
Hastanede 700 yatak bulunmasına karşın yoğun bakım yatağı sayısı yalnızca 14; bu, toplam kapasitenin yüzde 2'sine denk geliyor. Ağır zatürreyle gelen çocukların kesintisiz oksijene, yoğun bakıma veya solunum desteği sağlayan bir cihaza bağlanmaya ihtiyacı olabilir.
Hastane Müdürü Profesör Mirza Md Ziaul Islam, tedavide gecikmenin ve yetersiz beslenmenin başlıca sorunlar olduğunu söyledi. Hastaneye gelen çocukların yaklaşık yüzde 90'ının yetersiz beslendiğini tahmin etti. Sağlık görevlisi Marzia Afroz ise ağır durumdaki hasta sayısına kıyasla personel sayısının düşük olduğunu belirtti.
Aileler tedavi için uzun mesafeler kat ediyordu. Sanjida Khatun, oğlu Ayman Sadiq iki aylık 27 günlükken onu Jashore'deki Jhikargacha'dan hastaneye getirdi. Kızamığın ardından gelişen zatürre ve ağır solunum güçlüğü nedeniyle Dakka'ya sevk edilmeden önce yerel bir özel hastanenin yoğun bakım ünitesinde 16 gün kalmıştı.
Hastane müdürü, yaklaşık 300 doktorun görev yaptığını ve kasım ayında 50 doktorun daha işe alınmasının planlandığını söyledi. Doktorlar ailelere ateş, öksürük ve döküntü görülür görülmez sağlık kuruluşuna başvurmalarını; solunum güçlüğü, nöbet, tekrarlayan kusma veya ishal durumunda ise acilen yardım almalarını tavsiye etti.
Daha geniş araştırma ve aşılama kararları
Halk Sağlığı Enstitüsü Müdürü S M A Safi, 30 upazilanın, yani alt bölgelerin her birinde 100 çocuk olmak üzere toplam 3.000 çocuktan örnek toplandığını söyledi. Sonuçların kasım ayının son haftasında açıklanması bekleniyordu. Eylül araştırmasında ölçülen düşük antikor düzeylerinin nedeni henüz netlik kazanmadı.
icddr,b ayrıca hastalık sürecini ve sonuçlarını anlamak amacıyla dört bölge hastanesinde hastaları izleyen klinik bir kohort araştırması başlattı. İlgili incelemelerde virüs genetiği, bağışıklık, beslenme, çinkonun olası rolü ve çocukların aşıları neden kaçırdığı da ele alınıyor.
Hükümetin eski Hastalık Kontrol Dairesi Müdürü Profesör Be-Nazir Ahmed, aşılama oranının yüzde 95'in üzerine çıkarılması, dört yılda bir kampanya düzenlenmesi ve aşıya uygun yaş aralığının genişletilmesi çağrısında bulundu. Beş yaşından büyük çocukların kapsama alınmasını, nihayetinde yaş sınırının 18'e çıkarılmasını önerdi. Bunlar hükümetin değerlendirmesine sunulan öneriler.
Jahangirnagar seminerinde konuşanlar, ülkenin kapasitesinin güçlendirilmesini de istedi. Bangladeş Tıp Üniversitesi Pediatri Profesörü Sanjoy Kumar Dey; aşı araştırmalarına, yerel üretime, kalite kontrolüne ve saklama koşullarına yatırım yapılması gerektiğini söyledi. Viroloji uzmanı Khandaker Mahbuba Jamil, aşılama hizmetleri ile laboratuvar ağlarının güçlendirilmesi çağrısı yaparken icddr,b bilim insanı Firdausi Qadri, dış yardımın geciktiği veya azaldığı durumlara hazırlıklı olmanın önemini vurguladı.
Ailelere yönelik acil tavsiye, kızamık ve kızamıkçık aşılarının takvimdeki tüm dozlarını tamamlamak ve salgın sırasında hükümetin talimatlarına uymak. Sağlık yetkilileri içinse öncelikler; aşı uygulayıcısı istihdam etmekten aşılarını kaçıran çocuklara ulaşmaya, aşıların ulaştırılma koşullarını denetlemekten ağır hastalara bakım kapasitesini artırmaya uzanıyor.
Öne Çıkanlar
- Eylül araştırmasında aşılanmış 309 çocuğun 85'inde, yani yüzde 27,5'inde kızamık antikoru saptanamazken 21 çocuğun sonucu sınır değerlerde çıktı.
- Matlab'daki randomize araştırmada altı aylıkken aşılanan bebeklerin yüzde 94'ünde antikor yanıtı gelişti; dokuz aylıkken yapılan ikinci dozun ardından oran yüzde 99'a yükseldi.
- DGHS, kızamık belirtileriyle hastaneye başvuran 222.552 kişiyi ve 104'ü doğrulanmış kızamık vakası olmak üzere 1.233 ölümü kaydetti.
- Bağımsız değerlendirmede aşıların tamamlanma oranı yüzde 95 hedefe karşılık yüzde 82 olarak belirlenirken aşı uygulayıcısı kadrolarının yaklaşık yüzde 40'ının boş olduğu saptandı.
- Rutin kızamık ve kızamıkçık dozları dokuzuncu ve 15'inci aylarda yapılıyor. Salgın sırasında daha erken verilen doz, bu randevulara ek olarak uygulanıyor.
- 3.000 çocuğu kapsayan bir araştırmanın sonuçlarının kasım sonlarında açıklanması bekleniyordu.






